THE SYMBOLIC AND RITUALISTIC ROLES OF DOMESTIC AND STRAY ANIMALS IN URBAN FOLKLORE: THE CASE OF ÇANAKKALE

Yıl 2025, Cilt: 18 Sayı: 52, 1917 - 1939, 30.12.2025

Samet Doykun

https://doi.org/10.12981/mahder.1734848

Öz

This study, situated within the discipline of folklore, examines the symbolic, ritualistic, and social roles of domestic and stray animals in urban folklore through the case of Çanakkale. Conducted using ethnographic fieldwork and the interview-based collection method, the research draws on data obtained from 23 in-depth interviews with local participants. These oral narratives were analyzed in relation to their historical, cultural, and sociological contexts, tracing the transformation of human-animal relationships from the early processes of domestication to their current roles in contemporary urban life. The findings reveal that animals such as cats and dogs are not merely biological beings, but also function as cultural agents who fulfill emotional needs such as companionship, affection, and belonging within the urban experience. The study demonstrates how meanings attributed to animals are shaped by individual practices, belief systems, and social value structures. It also critically addresses the commodification of animals, their acquisition through purchase, and their symbolic use as status indicators within the context of consumer culture. Through the example of the Çanakkale Morpati Association, the research explores the structure and impact of volunteer-based civil society organizations engaged in animal welfare. It highlights how these organizations contribute not only to the protection of animals but also to the formation of urban identity, collective memory, and a culture of social solidarity. In this regard, the study offers an original contribution to contemporary folklore by positioning animal-related practices at the intersection of urban folklore, animal rights, and cultural sustainability.

Anahtar Kelimeler

Urban Folklore , Street Animals , Domestic Animals , Ritual , Çanakkale

Etik Beyan

The ethical committee approval for this study was obtained from the Çanakkale Onsekiz Mart University Social and Human Sciences Ethics Committee Commission with its decision dated April 18, 2025, numbered 71/143.

KENT FOLKLORUNDA EVCİL VE SOKAK HAYVANLARININ SEMBOLİK VE RİTÜELİSTİK ROLÜ: ÇANAKKALE ÖRNEĞİ

Öz

Bu çalışma, halk bilimi disiplini çerçevesinde, evcil ve sokak hayvanlarının kent folklorundaki sembolik, ritüelistik ve toplumsal rollerini Çanakkale örneği üzerinden çok katmanlı bir yaklaşımla incelemektedir. Derleme yöntemiyle yürütülen araştırmada, 23 kaynak kişiyle yapılan nitel görüşmeler sonucunda elde edilen veriler, tarihsel, kültürel ve sosyolojik bağlamlarda değerlendirilmiştir. Hayvanların evcilleştirilme sürecinden başlayarak kent yaşamında kazandıkları metafizik roller, bekçilik işlevleri, sosyal aidiyet üretimleri ve toplumsal sembolizmleri, tarihsel süreklilik ve dönüşüm ekseninde analiz edilmiştir. Araştırma bulguları, kedi ve köpek gibi hayvanların sadece biyolojik varlıklar olarak değil; kentli bireylerin yalnızlık, şefkat ve aidiyet gibi temel duygusal ihtiyaçlarını karşılayan kültürel özneler olarak da işlev gördüğünü ortaya koymuştur. Çalışmada, hayvanlara yüklenen anlamların bireylerin yaşam pratikleri, inanç sistemleri ve toplumsal değer yargıları ile nasıl şekillendiği gösterilmiş; hayvanların ücret karşılığı sahiplenilmesi, statü göstergesi hâline getirilmesi ve metalaştırılması süreçleri etik açıdan eleştirel bir bakışla değerlendirilmiştir. Çanakkale Morpati Derneği gibi yerel hayvan koruma örgütleri üzerinden gönüllülük temelli sivil toplum yapıları da incelenmiş; hayvan refahı üzerinden kent kimliği, kolektif vicdan ve toplumsal dayanışma kültürüyle kurulan ilişkiler açığa çıkarılmıştır. Bu bağlamda çalışma, çağdaş halk bilimi içinde kent folkloru, hayvan hakları ve kültürel sürdürülebilirlik kesişiminde özgün bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kent Folkloru , Sokak Hayvanları , Evcil Hayvanlar , Ritüel , Çanakkale

Etik Beyan

Bu çalışmanın etik kurul izni Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Etik Kurulu Komisyonu'nun almış olduğu 18.04.2025 tarih ve 71/143 sayılı kararı alınmıştır.

Kaynakça

• Akçiçek, E. - Baysal N. (2022). Türk efsanelerinde kedi. Kedi Edebiyatı Türk Edebiyatının Kedileri ve Kedicileri, (ed.: Şerife Çağın), 82-101, İstanbul: Dergah Yayınları.
• Alkan, A. (2020). Şehir ve hayvan. İstanbul: Patika Kitap.
• Amicis, E. d. (1998). İstanbul (1874). Ankara: Türk Tarih kurumu Yayınları.
• Aslan, E. (2023). “Kent Folkloru Nedir?” Kuramsal Yaklaşımlar Işığında Kent Folkloru. (Ed.: Erkan Aslan). Konya: Çizgi Kitabevi, 49-54.
• Aysoy, S. (1954). Değişik milletler tarihlerinde kedi: Osmanlı ve Fransız edebiyatında kedi, Türkler’de kedi hakkında mevcut inanışlar, hurafeler, hikâyeler, kedi dostları, kedi düşmanları, kedi ve ahlak, Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi, 1(3-4), 40-66.
• Bal, K. G. (2023). Kent kültüründe hayvanlar: İstanbul’da sokak hayvanları üzerine bir inceleme. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Bars, M. E. (2023). Geleneğin icadı bağlamında kent folkloru. Kuramsal Yaklaşımlar Işığında Kent Folkloru, (ed.: Erkan Aslan), 67-78, Konya: Çizgi Kitabevi.
• Belk, R. W. (1996). Metaphoric relationships with pets. Society & Animals, 4(2), 121-145.
• Berry, B. (2008). Interactionism and animal aesthetics: A theory of reflected social power. Society and Animals, 16, 75-89.
• Caferoğlu, A. (1962). Türk onomastiğinde “köpek” kültü. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 9, 1-11.
• Chen, K. (2024). From the village to the city: The rise of urban folklore studies in china. Communications in Humanities Research, 43(1), 180-186.
• Chou, Y. (2016). The changing of social meanings of pets and their alternative futures. Tamkang University Graduate Institute of Futures Studies. Unpublished Master’s Thesis.
• Clutton Brock, J. (1992). Yaban hayvanları nasıl evcilleştirildi?. (kısaltarak çev.: Ergin Korur), Bilim ve Teknik, 297, 37-39.
• Çetin, E. (2017). Tüketim toplumunda evcil hayvanların sahiplenilmesi: Sosyolojik bir analiz. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 20(2), 89-107.
• Çıvgın, İ. (2018). Bereketli hilal’de hayvan evcilleştirme sürecinin evrimi ve kültürlerarası karşılaşmalar (MÖ. 10000 – 7000). Social Sciences Studies Journal (SSSJournal), 4(16), 1322-1349.
• Çoruhlu, Y. (2011). Türk mitolojisinin ana hatları. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
• DeMello, M. (2012). Animals and society: An introduction to human-animal studies. New York: Columbia University Press.
• Derdiçok, S. N. (2023). Kent ve kadın Türk kültüründe gün olgusu. Çanakkale: Hars Akademi Yayınları.
• Diamond, J. (2010). Tüfek, mikrop ve çelik. (çev. Ülker İnce), Ankara: Tübitak Popüler Bilim Kitapları.
• Doğan, L. (2001). Türk kültüründe hayvanlar ve hayvan isimleri. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 12, 615-659.
• Duymuş Florioti, H. H. (2014). Eski kültürlerde köpeğin algılanışı: Eski Mezopotamya örneği. Tarih Araştırmaları Dergisi, 33(55), 45-70.
• Eyüboğlu, İ. Z. (1998). Anadolu inançları “Anadolu üçlemesi”. İstanbul: Toplumsal Dönüşüm Yayınları.
• Ezer Yeşilova, N. (2019). Türk mitolojisinde yer alan hayvan figürlerinin simge ve sembol bağlamında değerlendirilmesi. Ankara: Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Franklin, A. (1999). Animals and modern cultures: A sociology of human-animal relations in modernity. London: Sage Publications.
• Gerlach, S. (2007). Türkiye günlüğü 1573-1576. C. II, İstanbul: Kitap Yayınevi.
• Hirschman, E. (1994). Consumers and their animal companions. Journal of Consumer Research, 20(4), 616-632.
• Holbrook, M. vd. (2001). A collective photo essay on key aspect of animal companionship: The truth about dogs and cats. Academy of Marketing Science Review, 1, 1–17.
• Johnson, J. (2009). Dogs, cats, and their people: The place of the family pet and attitudes about pet keeping. Waterloo, Ontario, Canada: A thesis presented to the University of Waterloo in Fulfilment of the Thesis Requirement for the Degree of Master of Arts in Public Issues Anthropology.
• Kara, N. N. (2020). Evliya Çelebi seyahatnamesi’nde “kedi”. Kedi Edebiyatı Türk Edebiyatının Kedileri ve Kedicileri, (ed.: Şerife Çağın), İstanbul: Dergah Yayınları.
• Melikoğlu B. (2009). The historical development of the first society for animal protection in Turkey. Veteriner Hekimler Derneği Dergisi, 80(1), 37-44.
• Menekşe, M. (2022). Batılı seyyahlar gözünden Osmanlı kültüründe “kediler”. Kedi Edebiyatı Türk Edebiyatının Kedileri ve Kedicileri, (ed.: Şerife Çağın), İstanbul: Dergah Yayınları.
• Mintzuri, H. (2002). İstanbul anıları (1897-1940). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Nerval, G. d. (2023). Doğu’da seyahat. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Orkun, H. N. (1654). Eski Türkler’de evcil hayvanların tarihçesi. Ankara: Yeni Matbaa.
• Ögel, B. (2010). Türk mitolojisi II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Oğuz, M. Ö. (2007). “Folklor ve Kültürel Mekân”. Milli Folklor, 76, 30-32.
• Öztaş, M. G. (2021). Türk mitolojisindeki hayvan imgelerinin günümüz giysi tasarımlarına uyarlanması. Çankırı: Çankırı Karatekin Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Reyhanlı, T. (1983). İngiliz gezginlerine göre XVI. yüzyılda İstanbul’da hayat (1582-1599). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Schacht, J. (1950). The origins of Muhammadan Jurisprudence. Oxford: Clarendon Press.
• Serpell, J. - Paul, E. (1994). Pets and the development of positive attitudes to animals. London: Routledge.
• Sezer, E. (2014). Başkalaşmış hayvan resimleri. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Stephan, B. (2010). Where the wild brands are: Some toughts on anthropomorphic marketing. The Marketing Review, 10 (3), 209-224.
• Tavkul, U. (2007). Kültürel etkileşim açısından on iki hayvanlı Türk takviminin yayılışı. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 4(1), 25-45.
• Tekin, O. (2004). Eskiçağdan ortaçağ’a kedi: Bir zamanlar tanrıydılar. Toplumsal Tarih, 123, 56-63. Topçuoğlu, Ü. S. (2010). İstanbul ve sokak köpekleri. İstanbul: Sepya Kitaplar.
• Tournefort, J. d. (2013). Tournefort seyahatnamesi. İstanbul: Kitap Yayınevi.
• Tuan, Y. (1984). Dominance and affection: The making of pets. New Haven And London: Yale University Press Türkeri Baltacı, Z. (2015). Türk kültüründe köpek (İnanış, uygulama ve anlatılar). Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Twain, M. (1987). Huck Finn’in İstanbul macerası. Çağlayan Şehir, 2, 46-50.
• Uraz, M. (1994). Türk mitolojisi. İstanbul: Düşünen Adam Yayınları.
• Wegner, A. T. (2008). Çanakkale kedileri. İstanbul: Belge Yayınları.
• Wrye, J. (2009). Beyond pets: Exploring relational perspectives of petness. The Canadian Journal of Sociology / Cahiers Canadiens de Sociologie, 34(4), 1033-1063.
• Yazgan, Ü. Ç. (2010). Tarihi süreçte toplum-çevre ilişkileri ve çevre sorunlarının ortaya çıkışı. Humanities Sciences, 5(1), 227-244.
• Yılmaz, E. Ö. (2022. Aisopos (Ezop) fabllarında kedi. Kedi Edebiyatı Türk Edebiyatının Kedileri ve Kedicileri, (ed.: Şerife Çağın), İstanbul: Dergah Yayınları.