ANADOLU EFSANELERİNDE KADIN VE ÇOCUKLARIN KUŞA DÖNÜŞMESİ MOTİFİ
Öz
Efsane, birçok toplumda yer alan inanç unsuru ağır basan bir türdür. İnsanlar, doğayı ve bazı olayları anlamaya çalışırken çeşitli efsaneler yaratmış ve yaratmış oldukları bu efsanelere inanmıştır. Efsaneler; masal, destan, halk hikâyesi vb. türlere göre inanç unsuru ağır basan ve inanç açısından toplumu doyuma ulaştıran bir türdür. Toplumların inanç unsurlarını içinde barındıran efsaneler, toplumu değişime ve dönüşüme uğratmıştır. İnançların değişim ve dönüşüm sürecini daha iyi analiz edebilmek için efsanelerin dikkatle incelenmesi gerekir.
Efsaneler geniş konu yelpazesine sahiptir. Kahramanları ise kutsal varlıklar, olağanüstü varlıklar, insanlar, hayvanlar, canlı cansız tüm varlıklar olabilir. Türk dünyası efsanelerinde, efsanelere konu olmuş ve hakkında efsane anlatılan birçok canlı mevcuttur. Özellikle hayvana dönüşme motifi oldukça sık karşılaşılan bir motiftir. Bu motifler içinde kuşa dönüşme özel bir yer teşkil eder. Kuşa dönüşme motifi çeşitli simgesel anlamlar içerir. Bu dönüşümlerin bazıları mitik dönemin izlerini taşır. Kadının kuşa dönüşme motifi bunlardan biridir. Anadolu’da kadın ve çocukların kuşa dönüşümü hakkında birçok efsane anlatılmaktadır.
Çalışmanın amacı, kadın ve çocukların neden kuşa dönüştüklerini ve kuşa dönüşme motifinin kökenini incelemektir. Çalışmanın evreni; Anadolu efsaneleri ile ilgili hazırlanmış ve Ulusal Tez Merkezi veri tabanında yer alan doktora ve yüksek lisans tezleri ve yayınlanmış kitaplardır. Taranan efsane metinlerinin benzerlik gösterdikleri tespit edilmiştir. Bu sebepten çalışmanın örneklemi için seçilen metinler geneli temsil yeteneğine sahip olan yayınlanmış kitaplardan seçilmiştir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- AÇA, Mehmet (2002). “Şamanlığa Geçişteki Ölüp Dirilme Ritüelinden Türk Destanlarındaki Ölüp Dirilmeye”, Millî Folklor. S. 54,75-85.AKALIN, L. Sami (1993). Türk Folklorunda Kuşlar. Ankara: Ersa Matbaası.ALPASLAN, İsmet (2010). Ağrı Efsaneleri. İzmir: Birleşik Matbaacılık.ALPTEKİN, Ali Berat (1993). Fırat Havzası Efsaneleri (Metinler). Antakya: Kültür Ofset Basımevi.ALTIN, Kübra Yıldız (2016). “Türk ve Fin-Ugor Mitolojisinde Dişi Ruhlar Üzerine Bazı Tespitler”. Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırmaları Dergisi. S. 38, 85-95.ARAZ, Rıfat (1995). Harput’ta Eski Türk İnançları ve Halk Hekimliği. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.AYDEMİR, Adem (2013). “Kutadgu Bilig ve Divanü Lugati’t Türk’te Kuşlar.” JASSS International Journal of Social Science. S. 6/1, 271-297.BEKKİ, Salahaddin (2004). “Türk Halk anlatılarında Ölüm Ruhu”. Milli Folklor. S. 62, 53-66.BORATAV, Pertev Naili (1995). 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı. İstanbul: Gerçek Yayınevi.ÇORUHLU, Yaşar (2002). Türk Mitolojisinin Anahatları. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.DEMİR, Necati (2013). Türk Efsaneleri. Cilt I-II. Ankara: Edge Akademi Yayınları.ELİADE, Mircea (1991). Kutsal ve Dindışı. Çev. Mehmet Ali Kılıçbay, Ankara: Gece Yayınları.Ergin, Muharrem (2009). Dede Korkut Kitabı –I. Giriş- Metin- Tıpkıbasım. 7. Baskı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.¬¬________ (1995). Orhun Abideleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.ERGUN, Metin (1997). Türk Dünyası Efsanelerinde Değişme Motifi I. Cilt İnceleme. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınlar.¬¬¬________ (1997). Türk Dünyası Efsanelerinde Değişme Motifi II. Cilt Metinler. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınlar.ERSOY, Halil (2015). Türk Kültüründe Kuşlar. Ankara: Ötüken Neşriyat.HALICI, Gülşah Yüksel (2014). “Gök Tanrı’nın Temsilcileri: Koruyucu Kuşlar”. Folklor/Edebiyat. C. 20, S. 77, 71-81.LUTHİ, Max (1995). “Masalın Efsane, Menkabe, Mit, Fabl ve Fıkra Gibi Türlerden Farkı.”. Çev: Sevengül Sönmez. Millî Folklor. S. 25, 66-68.OCAK, Ahmet Yaşar (1992). Kültür Tarihi Kaynağı Olarak Menâkıbnâmeler (Metodolojik Bir Yaklaşım). Ankara: Türk tarih Kurumu Basımevi.ÖGEL, Bahaeddin (1995). Türk Mitolojisi (Kaynak ve açıklamalar ile destanlar). II. Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.ÖNAL, Mehmet Naci (2005). Muğla Efsaneleri (Araştırma- İnceleme). 2. Baskı. Muğla: Muğla Üniversitesi Basımevi.ÖRNEK, Sedat Veyis (2000). Türk Halkbilimi. II. Baskı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.ÖZEN, Kutlu (2001). Sivas Efsaneleri. Sivas: Dilek Ofset Matbaacılık.PINARBAŞI, Simge Özer (2012). “Türk Kültüründe Kuşa Dönüşen Kadınlar.” Acta Turcıca. S. 2-1, 96- 103.SAKAOĞLU, Saim (2003). 101 Anadolu Efsanesi. 3. Baskı. Ankara: Akçağ Yayınları.________ (2013). Efsane Araştırmaları. 2. Baskı. Konya: Kömen Yayınevi.SEVER, Mustafa (1999). “Türk mitolojisinde Kuşlar”. Milli Folklor. S. 42, 83-88.SEYİDOĞLU, Bilge (1997). Erzurum Efsaneleri. İstanbul: Erzurum Kitaplığı.YİĞİT, Neslihan Huri (2018). “Türk Dünyası Efsanelerinde Hayvanlarla İlgili Motifler Üzerine”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi. C. 11, S. 59, 278-288.ZARİÇ, Mahfuz (2011). “Turna'dan Leyleğe Halk Şiirinde Göçmen Kuşlar" Ankara: Hece Gezi Özel Sayısı. S.22, 102- 117.
