In Search of Quality in Education: A Thematic Analysis of Theses on Teacher Competence

Öz

Teacher competencies are one of the fundamental elements that directly affect the success of the education system. Qualified teachers are defined not only as individuals who transfer knowledge, but also as those who guide, add value, and support the holistic development of students. In this context, the professional knowledge, skills, and attitudes that teachers are expected to possess play a critical role in shaping educational policies. The aim of this study is to determine the qualitative and quantitative trends of postgraduate theses addressing teacher competencies in Türkiye. The research was conducted through document analysis of postgraduate theses published in the National Thesis Center of the Council of Higher Education (YÖK) between 2004 and 2024. Based on specific inclusion criteria, theses that were inaccessible or written in languages other than Turkish were excluded, resulting in a total of 64 theses being analyzed. These theses were examined in terms of type, author and advisor gender, university and institute information, year of publication, research model, sample size, data collection tools, and thematic distribution. Data were analyzed through descriptive statistics using SPSS software as well as content analysis techniques. The findings revealed that most of the theses were at the master’s level and concentrated in universities located in the Marmara region. The survey model was the most frequently preferred research design, and scales were the most commonly employed data collection tools. Small-scale sample groups and purposive sampling methods were generally used. Thematically, “teacher competency” and “collective teacher competency” were the most frequently addressed topics. In conclusion, an increase has been observed in the number of theses on teacher competencies in recent years; however, it was also found that the majority of the studies were conducted with similar methods and limited sample groups. Future research is recommended to increase methodological diversity, expand sample sizes, and include different geographical regions.

Anahtar Kelimeler

• Teacher competencies
• self-efficacy
• graduate education
• educational policies
• document analysis

Eğitimde Nitelik Arayışı: Öğretmen yeterliliği Konulu Tezlerin Tematik Analizi

Öz

Öğretmen yeterlilikleri, eğitim sisteminin başarısını doğrudan etkileyen temel unsurlardan biridir. Nitelikli öğretmenler yalnızca bilgi aktaran değil, aynı zamanda rehberlik eden, değer kazandıran ve öğrencilerin çok yönlü gelişimini destekleyen bireyler olarak tanımlanmaktadır. Bu bağlamda öğretmenlerin sahip olması gereken mesleki bilgi, beceri ve tutumlar, eğitim politikalarının şekillenmesinde kritik rol oynamaktadır. Bu araştırmanın amacı, Türkiye’de öğretmen yeterlilikleri konusunu ele alan lisansüstü tezlerin nitelik ve nicelik bakımından eğilimlerini belirlemektir. Araştırma, 2004–2024 yılları arasında YÖK Ulusal Tez Merkezi’nde yayımlanan lisansüstü tezlerin doküman incelemesi yöntemiyle incelenmesiyle gerçekleştirilmiştir. Belirlenen ölçütler doğrultusunda erişime kapalı olan, Türkçe dışındaki dillerde yazılmış tezler kapsam dışında bırakılmış ve toplam 64 tez değerlendirmeye alınmıştır. Tezler; tür, yazar ve danışman cinsiyeti, üniversite ve enstitü bilgileri, yayın yılı, araştırma modeli, örneklem büyüklüğü, veri toplama araçları ve tematik konu dağılımı gibi ölçütlere göre analiz edilmiştir. Veriler, SPSS programı aracılığıyla betimsel istatistikler alınarak çözümlenmiş, ayrıca içerik analizi tekniği kullanılmıştır. Bulgulara göre, tezlerin çoğunluğu yüksek lisans düzeyinde olup Marmara Bölgesi’ndeki üniversitelerde yoğunlaşmıştır. Araştırmalarda en çok tarama modeli tercih edilmiş, veri toplama aracı olarak ölçekler öne çıkmıştır. Çalışmalarda genellikle küçük ölçekli örneklem grupları ve amaçlı örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Tematik açıdan en fazla “öğretmen yeterliliği” ve “kolektif öğretmen yeterliliği” konularının ele alındığı belirlenmiştir. Sonuç olarak, öğretmen yeterlilikleri üzerine yapılan tezlerin sayısında son yıllarda artış gözlenmiş; ancak çalışmaların çoğunlukla benzer yöntemlerle ve sınırlı örneklem gruplarıyla yürütüldüğü tespit edilmiştir. Gelecekteki araştırmalarda yöntem çeşitliliğinin artırılması, örneklem genişliğinin sağlanması ve farklı coğrafi bölgelerin araştırmalara dâhil edilmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Öğretmen yeterlilikleri
• öz yeterlik
• lisansüstü eğitim
• eğitim politikaları
• doküman analizi

Kaynakça

1. Aktağ, İ., & Walter, F. (2005). Öz-yeterlik teorisi ve eğitimde uygulamaları. Eğitim Bilimleri Dergisi, 31(2), 45–56.
2. Ardalı, E. (2025). Türkiye'de sınıf öğretmenliği alanında yapılmış lisansüstü tezlerin incelenmesi (2000-2024) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Trakya Üniversitesi.
3. Atman, B. (2010). Öğretmen özellikleri ve eğitim sistemi üzerindeki etkileri. Eğitim Araştırmaları Dergisi, 8(3), 22–34.
4. Ayaz, M. F., Oral, B., & Söylemez, M. (2015). Türkiye’de öğretmen eğitimi ile ilgili yapılmış lisansüstü tezlerin değerlendirilmesi. İlköğretim Online, 14(2), 787–802. https://doi.org/10.17051/io.2015.42436
5. Aykan, A., & Çalışkan, E. F. (2022). Türkiye'de ilkokul programları ile ilgili yazılan lisansüstü tezlerin incelenmesi. Journal of Social Sciences Institute / Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 12(24), 85–104.
6. Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W. H. Freeman.
7. Başar, H. (1997). Sınıf yönetimi. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
8. Baysal, E. A., & Kırat, K. (2022). Eğitim programları ve öğretim alanında yapılan yüksek lisans tezlerinin içerik analizi (2019-2021). Uluslararası Bilim ve Eğitim Dergisi, 5(2), 113–132. https://doi.org/10.47477/ubed.1105151

9. Can, N. (2024). Matematik öğretmenlerinin mesleki yeterlikleri ile ilgili lisansüstü tezlerin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi.
10. Çapa-Aydın, Y., Özkan, B., & Yılmaz, K. (2013). Öğretmen öz yeterlik inancı ve mesleki başarı arasındaki ilişki. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 19(1), 45–68.
11. Çelik, B., Eroğlu, T., & Sarı Uzun, M. (2024). Matematik eğitimi alanında 2017-2021 yılları arasında Türkiye’de yapılan lisansüstü tezlerin araştırma eğilimleri. Milli Eğitim Dergisi, 53(244), 1873–1912. https://doi.org/10.37669/milliegitim.1277249
12. Çelikten, M., Şanal, M., & Yeni, Y. (2005). Öğretmenlik mesleği ve özellikleri. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (19), 207–237.
13. Darling-Hammond, L., Schachner, A. C., Wojcikiewicz, S. K., & Flook, L. (2024). Educating teachers to enact the science of learning and development. Applied Developmental Science, 28(1), 1–21. https://doi.org/10.1080/10888691.2022.2130132
14. Ergun, M., & Cilingir, F. (2013). İlköğretim bölümünde yapılan lisansüstü tezlerin incelenmesi: Ondokuz Mayıs Üniversitesi örneği. VI. Ulusal Lisansüstü Eğitim Sempozyumu Bildiriler Kitabı içinde (ss. 85). Sakarya Üniversitesi.
15. Göktaş, Y., Hasançebi, F., Varışoğlu, B., Akçay, A., Bayrak, N., Baran, M., & Sözbilir, M. (2012). Türkiye'deki eğitim araştırmalarında eğilimler: Bir içerik analizi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 12(1), 443–460.
16. Güleç, S., & Hüdavendigar, M. N. (2020). Sosyal bilgiler eğitimi alanında okuryazarlık becerisi başlığında yapılan lisansüstü tezlerin incelenmesi. Uluslararası İnsan ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 3(3), 24–36.
17. Gültekin, M. (2011). Hizmet öncesi öğretmen eğitiminde okul deneyimi ve öğretmenlik uygulaması derslerinin etkililiği. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 11(2), 553–577.
18. Gündoğdu, K., Aytaçlı, B., Aydoğan, R., & Yıldırım, C. (2015). Öğretmen yeterlikleri alanında yazılan makalelerin içerik analizi. Adnan Menderes Üniversitesi Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 6(2), 30–43.
19. Gündoğdu, K., Bahar, M., & Yıldırım, A. (2015). Eğitimde değişim ve öğretmen yeterlikleri. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 4(2), 100–113.
20. Kalender, Ş. N., Muçu, M., Kurnaz, Y., Elgörmüş, Y., Tırak, S., Elgormus, A., & Köylü, Y. (2023). İşbirlikli öğrenme yaklaşımı’nın akademik başarıya etkisi üzerine yapılan lisansüstü çalışmaların incelenmesi. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 10(5), 1400–1413.
21. Karacaoğlu, Z. (2008). Öğretmen yeterlikleri ve mesleki gelişim. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(2), 1–24.
22. Karadağ, E. (2009). Eğitim bilimleri alanında yapılmış doktora tezlerinin tematik açıdan incelemesi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 10(3), 75–87.
23. Kaşkaya, A. (2012). Öğretmen yeterlikleri kapsamında yapılan araştırmaların konu, amaç, yöntem ve sonuçları açısından değerlendirilmesi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 12(2), 789–805.
24. Kazu, İ. Y., & Çam, S. (2019). Öğretmen yeterlikleri ve mesleki gelişim. Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi, 6(1), 34–45.
25. Kefci, S. S., & Baş, F. (2024). Türkiye’de ters yüz sınıf modeliyle ilgili lisansüstü çalışmaların içerik analizi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi Eğitim Dergisi, 9(2), 78–98.
26. Kıyak, Z. (2024). Çok kültürlü ilkokullarda karşılaşılan sorunlarla ilgili tezlerin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi.
27. Kiremit, R. F. (2019). Türkiye’de okul öncesi eğitimde dil gelişimi alanında yapılan lisansüstü tezlerin incelenmesi. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20, 159–174. https://doi.org/10.12626/esosder.578641
28. Koç, E. S. (2016). Türkiye’de ilköğretim programlarının değerlendirilmesine yönelik yapılan lisansüstü tezlerin incelenmesi (2005–2014). Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 16(1), 198–216.
29. Kuloğlu, M. E. (2022). Türkiye’de eğitim politikaları alanındaki güncel lisansüstü tezlerin bibliyometrik profili. Anadolu University Journal of Education Faculty, 6(1), 78–91. https://doi.org/10.34056/aujef.952815
30. Mertali, T. (2025). Eğitim programı okuryazarlığı ile ilgili lisansüstü tezlerin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Erciyes Üniversitesi.
31. Millî Eğitim Bakanlığı. (2017). Öğretmenlik mesleği genel yeterlikleri. Öğretmen Yetiştirme ve Geliştirme Genel Müdürlüğü.
32. OECD. (2018). The future of education and skills: Education 2030. OECD Publishing.
33. OECD. (2019). TALIS 2018 results (Volume I): Teachers and school leaders as lifelong learners. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/1d0bc92a-en
34. Öner, B., & Murathan, T. (2023). Beden eğitimi ve spor dersine yönelik tutumlar üzerine yapılan lisansüstü tezlerin bibliyometrik analizi. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi, 18(38), 578–600. https://doi.org/10.35675/befdergi.1212511
35. Özabacı, N., & Acat, M. B. (2005). Öğrenci merkezli eğitimde öğretmen rolü. Eğitim Bilimleri ve Uygulama, 4(8), 23–34.
36. Özkal, N. (2020). Eğitim programları ve öğretim alanında yapılan doktora tezlerinin incelenmesi: 2015-2019. OPUS International Journal of Society Researches, 15(25), 3415–3442. https://doi.org/10.26466/opus.751352
37. Rice, J. K. (2003). Teacher quality: Understanding the effectiveness of teacher attributes. Economic Policy Institute.
38. Sabuncu, F. H., Çukurbaşı Çalışır, E., Genç, G., & Özarslan, Y. (2023). Türkiye’de eğitim teknolojileri araştırmalarındaki eğilimler. Educational Academic Research, 51, 26–36.
39. Selçuk, Z., Palancı, M., Kandemir, M., & Dündar, H. (2014). Eğitim ve Bilim dergisinde yayınlanan araştırmaların eğilimleri: İçerik analizi. Eğitim ve Bilim, 39(173), 430–453. https://doi.org/10.15390/EB.2014.3643
40. Senemoğlu, N. (2013). Gelişim, öğrenme ve öğretim: Kuramdan uygulamaya. Pegem Akademi.
41. Sever, I. (2021). Türkiye’de sosyal bilgiler eğitimi konusunda yazılan doktora tezlerinin incelenmesi: Bir içerik analizi. Bayburt Eğitim Fakültesi Dergisi, 16(32), 601–624. https://doi.org/10.35675/befdergi.831452
42. Süral, E. (2025). İlkokul matematik konularında gerçekleştirilen lisansüstü tezlerin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi.
43. Şahin, F. (2010). Öğretmen öz yeterlik inancı ve sınıf içi uygulamaları. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 10(1), 123–140.
44. Tan Yiğit, B. (2024). Türkiye'de İngilizce öğretmenlerinin mesleki gelişimi alanında 2003 ve 2022 yılları arasında yazılmış lisansüstü tezlerin incelenmesi: Nitel bir çalışma [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi.
45. Taşgın, Z. (2010). Mesleki yeterliklerin geliştirilmesi ve eğitimin kalitesi. Eğitim ve Bilim, 35(157), 54–64.
46. Thompson, A. (2016). Sözel ikna ve öğretmen öz yeterliği. Journal of Educational Psychology, 108(5), 655–668. https://doi.org/10.1037/edu0000085
47. Tschannen-Moran, M., Woolfolk Hoy, A., & Hoy, W. K. (1998). Teacher efficacy: Its meaning and measure. Review of Educational Research, 68(2), 202–248. https://doi.org/10.3102/00346543068002202
48. Türk Eğitim Derneği. (2009). Eğitimde kalite ve öğretmen yeterlikleri raporu. Türk Eğitim Derneği Yayınları.
49. Uyangör, N., & Kaya, R. (2024). Türkiye’de öğretim programlarının uygulanmasında yaşanan güçlüklerle ilgili yayınlanmış tezlerin incelenmesi (2018-2024). Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 27(51), 15–29. https://doi.org/10.31795/baunsobed.1465431
50. Yeşilyurt, E. (2011). Öğretmen adaylarının öğretmenlik mesleğinin genel yeterliklerine yönelik yeterlik algıları. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 9(1), 71–100.
51. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin Yayıncılık.
52. Yıldırım, H., & Han, B. (2023). Okul yöneticilerinin liderlik rollerine ilişkin yapılan yüksek lisans tezlerinin incelenmesi. Turkish Business Journal, 4(8), 134–151.
53. Yılmaz, B., & Demir, S. (2023). Öğretmen yeterliklerinin öğrenci başarısına etkisi. Eğitim ve Gelişim Dergisi, 10(1), 12–29.
54. Yükseköğretim Kurulu. (2023). Tez istatistikleri. 16 Aralık 2025 tarihinde https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/istatistikler.jsp adresinden erişilmiştir.