Türkiye ile Afganistan İlişkileri Bağlamında Afganistan’dan Türkiye’ye Yönelik Göç Üzerine Bir İnceleme

Öz

Göç diye nitelendirilen insanların geçici veya kalıcı bir bir biçimde yer değiştirme olgusu insanlık tarihi boyunca var olmuştur. Ancak modern devlet göç hareketliliği için bazı zorlukları beraberinde getirmiştir. Afganistan 1921 yılında imzalanan bir anlaşma ile Türkiye ile dostluk ilişkisi kurmuş bir ülkedir. Daha sonra bu dostluk anlaşmaları 1928 ve 2014 yıllarında yenilenmişitir. Ayrıca iki ülke arasında 1959 yılında bir Kültür anlaşması imzalanmıştır. Afganistan 1970’li yıllarda yaşadığı siyasi sorunlar, 1979 yılındaki Sovyetler Birliğinin ülkeyi işgal etmesi, bu işgal sırasında ve sonrasında yaşanan şiddet ve çatışma ortamı, bu süreçte yaşanılan ekonomik sorunlar, yönetim değişikliği gibi nedenlerle göçmen ihraç eden bir ülke konumundadır. Bu makalenin amacı Türkiye ile Afganistan arasındaki siyasi ilişkilerin, iki devlet arasında akdedilen dostuk ve iş birliği anlaşmaları çerçevesinde ele alınmasından sonra Türkiye’ye yönelik Afganistan kaynaklı göçü değerlendirmektir. Bu değerlendirme sonucunda yüzyılı aşkın bir süre önce iki ülke arasında ortaya çıkan samimi dostluk ve iş birliği yaklaşımına dikkat çekilmektedir. Çalışmada Afganistan’dan Türkiye’ye yönelik göçün nedenlerinin farklı nitelikte olduğu ancak ağrlıklı olarak ekonomik nedenler ve güvenlik kaygısı olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bunun yanında Türkiye’nin Afgan göçmenlere yönelik politikasının uluslararası hukuk kuralları bağlamında biçimlendiği ve artan düzensiz göç baskısına karşı insani yardım ile bu göçle baş edebilme arasında bir denge sağlama çabası içinde olduğu görülmektedir. Çalışma nitel araştırma olup bu kapsamda betimleme ve doküman incelemesi temel yöntem olarak kullanılmıştır. Çalışmada literatür bilgisi yanında basın haberleri ve ilgili uluslararası ve ulusal hukuk normlarından da yararlanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Göç
• Düzensiz Göç
• Afganistan
• Türkiye

A Study on Migration from Afghanistan to Turkiye in the Context of Türkiye-Afghanistan Relations

Öz

Migration, the phenomenon of people temporarily or permanently displacing themselves, has existed throughout human history. However, modern states have brought certain challenges to migration movements. Afghanistan is a country that established friendly relations with Turkiye through an agreement signed in 1921. These friendship agreements were later renewed in 1928 and 2014. Furthermore, a "Cultural Agreement" was signed between the two countries in 1959. Due to political problems in the 1970s, the Soviet Union's invasion in 1979, the violence and conflict during and after the invasion, the economic problems experienced during this period, and changes in government, Afghanistan has become a country that exports migrants. The aim of this article is to examine the political relations between Turkiye and Afghanistan within the framework of the friendship and cooperation agreements concluded between the two states, and then to evaluate migration from Afghanistan to Turkiye. This evaluation highlights the long-standing friendship and cooperation approach that emerged between the two countries more than a century ago. This study concludes that the reasons for migration from Afghanistan to Turkiye are diverse, but primarily driven by economic factors and security concerns. Furthermore, it reveals that Turkiye's policy towards Afghan migrants is shaped within the framework of international law and reflects an effort to strike a balance between humanitarian aid and coping with the increasing pressure of irregular migration. This qualitative study utilizes descriptive analysis and document analysis as its primary methods. In addition to the literature review, the study also draws upon press reports and relevant international and national legal norms.

Anahtar Kelimeler

• Migration
• Irregular Migration
• Afghanistan
• Turkiye

Kaynakça

1. ADİL, Bülent (2020), “Türkiye’nin Göç Yönetimi Stratejisi ve Türkiye’de Yaşayan Suriyelilere Yönelik Tutumlar: Ankara İli Örneği”, Yüksek Lisans Tezi, Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırıkkale.
2. AKTEL, Mehmet ve KAYGISIZ, Ümmühan (2018), “Türkiye’de Göç Yönetimi”, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, S.23(2), ss.579-604, https://izlik.org/JA55MZ67PJ
3. AMNESTY INTERNATIONAL (2023), “Afghanistan: Two Years under the Taliban”, Amnesty Kurumsal Web Sayfası, https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/08/afghanistan-two-years-under-taliban/ (Erişim Tarihi: 03.08.2025).
4. BBC (2021), “Afghanistan Profile - Timeline”, BBC Kurumsal Web Sayfası, https://www.bbc.com/news/world-asia-49192495 (Erişim Tarihi: 03.08.2025).
5. BBC NEWS (2025), “Afgan Göçmenler Kitlesel Olarak Ülkelerine Dönüyor: Türkiye'de Durum Ne?”, BBC News Kurumsal Web Sayfası, 20 Haziran 2025, https://www.bbc.com/turkce/articles/cvgvxwy1nl5o (Erişim Tarihi: 02.02.2026).
6. BİLGİN, Nuri (1994), Sosyal Psikolojiye Giriş, Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, İzmir.
7. BİLGÜ, İlhan (1988), “Afganistan”, TDV İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayını, Ankara, https://cdn2.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/1/C01015456.pdf, (Erişim Tarihi: 25.02.2026)
8. BMGS (2025), “The Situation in Afghanistan and its Implications Forinternational Peace and Security”, BMGS Kurumsal Web Sayfası (Rapor), https://docs.un.org/en/S/2025/789 (Erişim Tarihi: 13.02.2026).

9. BMKP (2025), “İnsani Gelişme Raporu”, UNDP Kurumsal Web Sayfası (Özet), https://www.undp.org/tr/turkiye/publications/insani-gelisme-raporu-2025 (Erişim Tarihi: 10.02.2026).
10. BOZKURT, Güvenç (1996), Kültürün ABC’si, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
11. BOZOK, Merve (2025), “William Petersen’ın Göç Teorisi ÇerçevesindeAfganistan’dan Türkiye’ye Göç”, Yüksek Lisans Tezi, Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa.
12. BRITANNICA (2026), “Afganistan”, Britannica, 5 Mart 2026, https://www.britannica.com/place/Afghanistan (Erişim Tarihi: 08.02.2026).
13. CANKARA, Yavuz ve ÇEREZ, Okan (2020), “Tarihsel Süreç İçerisinde Afganistan’ın Göç Sorunu ve Türkiye’ye Yansımaları”, Türk Dünyası Araştırmaları, S.124(245), ss.447-460, https://izlik.org/JA67MT98BS
14. ÇAHA, Ömer (2021), Afganistan’da Savaş ve Göç Dinamikleri, Siyasal Kitabevi, Ankara.
15. ÇAKMAK, Aydın (2024a), “1921 Tarihli Türk-Afgan Anlaşması ile İlgili Yaşanan Sorunlar”, Belleten, S.88(312), ss.605-638, https://doi.org/10.37879/belleten.2024.605
16. ÇAKMAK, Aydın (2024b), Afganistan’da Göç Dinamikleri, Göç Araştırmaları Enstitüsü Yayınları, Ankara.
17. ÇELİK, Nihat (2012), “Türkiye’de Göç Veren İllerde İç Göç Sorununun Yönetiminde Stratejik Planlama Modeli Yapılandırılması”, Doktora Tezi, Bülent Ecevit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Zonguldak.
18. DASHTI, Zabihullah (2021), “Afganistan’da Taliban’ın İktidara Gelmesi ile Yaşanan İç ve Dış göç Krizi”, Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi (ASEAD), S.8(4), ss.381-403, https://izlik.org/JA74UL82MS
19. DAWLATYAR, Ahmad Khan (2023), “Afganistan Merkezli Göçün Nedenleri ve Çözüm Yolları”, Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
20. DİKER, Ahmet (2023), Afgan Göçü ve Türkiye’ye Etkileri, Göç Araştırmaları Merkezi Yayını, İstanbul.
21. ERDOĞAN, Murat ve KAYA, Ayhan (2015), Türkiye’nin Göç Tarihi: 14. Yüzyıldan 21. Yüzyıla Türkiye’ye Göçler, Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul.
22. EURONEWS TÜRKÇE (2021), “11 Eylül 2001 Saldırıları: Nasıl Düzenlendi, Kaç Kişi Öldü, Sonrasında Ne Oldu?”, Euro News Web Sayfası, https://tr.euronews.com/2021/09/11/11-eylul-sald-r-lar-nas-l-oldu-sald-r-sonras-neler-yasand (Erişim Tarihi: 03.08.2025).
23. HUMAN RIGHTS WATCH (2022), “Afghanistan: Curtailing Rights of Women and Girls”, HRW Kurumsal Web Sayfası, https://www.hrw.org/news/2022/01/19/afghanistan-taliban-curtail-rights (Erişim Tarihi: 03.08.2025).
24. IŞIĞIÇOK, Özlem ve KARİMAN, Selami (2022), “Afganistan’da Yaşanan Göç Hareketleri ve Türkiye’deki Afganların Durumunun İncelenmesi”, Uluslararası Kriz ve Siyaset Araştırmaları Dergisi, S.6(2), ss.455-486, https://izlik.org/JA35HX46KU
25. KARAKAYA, Cihangir ve KARAKAYA, Esra Nur (2021), “Türkiye’nin Göz Ardı Edilen Göçmenleri: Afganlar”, International Journal of Cultural and Social Studies (IntJCSS), S.7(1), ss.100-111, https://doi.org/10.46442/intjcss.887777
26. KOSER, Khalid (2014), International Migration: A Very Short Introduction, Oxford University Press, Oxford.
27. KÖŞER AKÇAPINAR, Şebnem (2022), “Afganistan’dan Göç Hareketleri”, Afganistan Devlet ve Toplum (Edit. Onur Ender Arslan), Türk İdari Araştırmalar Vakfı Yayını, Ankara.
28. MFA (2026), “Türkiye – Afganistan Siyasi İlişkileri”, MFA Kurumsal Web Sayfası (E-Doküman), https://www.mfa.gov.tr/turkiye-afganistan_siyasi-iliskileri.tr.mfa, (Erişim Tarihi: 12.03.2026).
29. MMC - THE MIXED MIGRATION CENTRE (2020), “Bilinmeyen Yön, Türkiye’de İlerleyen Afganlar”, Madde 14 Kurumsal Web Sitesi, http://madde14.org/images/e/ed/MMCBilinmeyenYon2020tr.pdf (Erişim Tarihi: 01.02.2026).
30. NAWABI, Shabnam (2019), “Türkiye’nin Afganistan Dış Yardımları”, Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi İktisat ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, S.3(1), ss.79-91.
31. NOIRIEL, Gerard (2003), Immigration: Construction de l’Autre, Fayard Press, Paris.
32. OBAYD, Ahmad Jawid ve KARATAŞ, Abdullah (2021), “Afganistan’da Göç Hareketliliğinin Neden ve Sonuçları”, Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, S.50, ss.75-91, https://doi.org/10.17498/kdeniz.896472
33. ORALLI, Levent Ersin ve ATASEVER, Bülent (2023), “Modern Göç Teorileri”, TESAM Kurumsal Web Sitesi, https://tesam.org.tr/wp-content/uploads/2023/05/Levent-Ersin-Oralli-Bulent-Atasever.pdf (Erişim Tarihi: 27.01.2026).
34. ÖZTÜRK, Emrullah (2014), “Türk Asıllı Afgan Mültecı̇lerı̇nı̇n 12 Eylül Dönemı̇’nde İskân ve İstı̇hdamı”, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
35. PETERSEN, William (1958), “A General Typology of Migration”, American Sociological Review, S.23(3), ss.256-266.
36. SARAY, Mehmet (1988), “Afganistan” TDV İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayını, Ankara, https://cdn2.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/1/C01015455.pdf, (Erişim Tarihi: 25.02.2026).
37. SOLAKER, Gülşen (2023), “Büyükelçi Ramin: Türkiye'de Üç Kategoride Afgan Var”, DW, 15 Haziran 2023, https://www.dw.com/tr/b%C3%BCy%C3%BCkel%C3%A7i-ramin-t%C3%BCrkiyede-%C3%BC%C3%A7-kategoride-afgan-var/a-65917959 (Erişim Tarihi: 10.02.2026).
38. ŞAHİN, H. Hilal (2020), Hindistan’da Türk Rönesansı: Ekber Şah ve Dini İlahi’si, Selenge Yayınevi, İstanbul.
39. T.C. BAŞBAKANLIK (2015), TBMM’ye Hitaben Kanun Tasarısı Evrakı, T.C. Başbakanlık, Ankara, 28.01.2015 tarih ve 1070-316 sayılı Giden Evrak, https://cdn.tbmm.gov.tr/KKBSPublicFile/D24/Y5/T1/WebOnergeMetni/15c836be-dada-4431-bd5b-06fc1e7dae17.pdf (Erişim Tarihi: 01.02.2026).
40. T.C. DIŞİŞLERİ BAKANLIĞI (t.y.), “Türkiye – Afganistan Siyasi İlişkileri”, T.C. Dışişleri Bakanlığı Kurumsal Web Sitesi, https://www.mfa.gov.tr/turkiye-afganistan_siyasi-iliskileri.tr.mfa (Erişim Tarihi: 01.01.2026).
41. THAHER, Olla Bandar (2019), “Orta Doğu’da Terörizm: Afganistan Örneği”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, S.6(3), ss.1846-1860, https://izlik.org/JA89GZ85FE
42. THE WORLD BANK (2023), Afghanistan Development Update: Uncertainty After Fleeting Stability, The World Bank Publishing, Washington, https://thedocs.worldbank.org/en/doc/210d5f24dc33a3460beff3447fceadcf-0310012023/original/Afghanistan-Development-Update-20231003-final.pdf (Erişim Tarihi: 03.08.2025).
43. TOK, Ufuk (2023), “Yeni Afganistan’ın Karşılaştığı Güçlükler ve Belirsizliklerin Artırdığı Göç Krizi”, Cappadocia Journal of Area Studies, S.5(1), ss.3-5.
44. UNHCR (2018), “UNHCR Tarafından Kayıt ve MSB”, UNHCR Kurumsal Web Sayfası, https://help.unhcr.org/turkey/tr/information-for-non-syrians/registration-rsd-with-unhcr/ (Erişim Tarihi: 03.08.2025).
45. UNHCR (2019), “Stepping Up: Refugee Education in Crisis”, UNHCR Kurumsal Web Sayfası, Geneva, S.55, https://data2.unhcr.org/en/documents/details/71299 (Erişim Tarihi: 03.08.2025).
46. UNHCR (2022) “Afghanistan Refugee Crisis Explained”, UNHCR Kurumsal Web Sayfası, https://www.unrefugees.org/news/ afghanistan-refugee-crisis-explained/ (Erişim Tarihi: 03.08.2025).
47. UNHCR TÜRKİYE (t.y.), “Türkiye'deki Mülteciler ve Sığınmacılar”, UNHCR Türkiye Kurumsal Web Sayfası, https://www.unhcr.org/tr/kime-yardim-ediyoruz/tuerkiyedeki-muelteciler-ve-siginmacilar (Erişim Tarihi: 02.02.2026).
48. WORLDBANK (2025), “Afghan Economy Expands Amid Persistent Challenges”, World Bank Kurumsal Web Sayfası, https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2025/12/10/afghan-economy-expands-amid-persistent-challenges (Erişim Tarihi: 28.01.2026).
49. YELER, Abdülkadir (2021), “Düzensiz Göçmenlerde Sosyo-Kültürel Entegrasyon: Ankara’da Yaşayan Afgan-Özbek Türkler”, İmgelem Dergisi, S.5(9), ss.419-445.
50. YOSKA, Erhan (2023), “Türk Dünyasından Türkiye’ye Yapılan Göçler: 1931-1982 Dönemi İncelemesi”, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S.22(Cumhuriyet’in 100. Yılı Özel Sayısı), ss.251-269, https://doi.org/10.21547/jss.1351018
51. ZEKİ, İzzetullah (2019), Afganistan’da Hâkimiyet Mücadelesi: Doğu ve Batı Çatışması 1809–2019, Çizgi Kitabevi, Konya.