Türkiye’de Enerji Yoğunluğunun Uzun Dönem Dinamikleri: Yapısal Kırılmalar Altında Bir Makroekonomik Analiz

Öz

Bu çalışmanın amacı enerji yoğunluğunun reel GSYH, doğrudan yabancı yatırımlar, sanayi katma değeri, çevre vergileri ve ticari dışa açıklık gibi makroekonomik değişkenler tarafından nasıl şekillendiğini ortaya koymaktır. Bu doğrultuda 1994-2019 dönemine ait yıllık veriler kullanılmış ve serilerin özellikleri birim kök ve yapısal kırılma testleriyle incelenmiştir. Farklı bütünleşme derecelerine sahip seriler dikkate alınarak çalışmada ARDL sınır testi yaklaşımı tercih edilmiştir. Elde edilen bulgular değişkenler arasında uzun dönemli bir ilişkinin varlığını göstermektedir. Uzun dönem sonuçlarına göre doğrudan yabancı yatırımlar ve ticari dışa açıklık enerji yoğunluğunu artırıcı yönde etkide bulunurken sanayi katma değerinin enerji yoğunluğunu azaltıcı bir etkisi olduğu belirlenmiştir. Bu durum dışa açıklık ve sermaye girişlerinin enerji talebini artırdığını ve buna karşılık üretim yapısındaki verimlilik artışlarının enerji kullanımını daha etkin hale getirdiğini göstermektedir. Bu bulgular çerçevesinde çalışmada düşük enerji yoğunluklu ve teknoloji odaklı yatırımların teşvik edilmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Enerji Yoğunluğu
• Enerji Politikası
• Yapısal Kırılma
• Makroekonomik Belirleyiciler

Long-Run Dynamics of Energy Intensity in Türkiye: A Macroeconomic Analysis in the Presence of Structural Breaks

Abstract

The study examines how energy intensity is shaped by a set of macroeconomic variables, including real GDP, foreign direct investment, industrial value added, environmental taxes and trade openness. The analysis relies on annual data covering the period 1994-2019. Series properties are evaluated through unit root and structural break tests. Given that the variables are integrated at different orders, the ARDL bounds testing approach is adopted. The results point to a long run relationship among the variables. Foreign direct investment and trade openness are associated with higher energy intensity. In contrast, industrial value added is linked to lower energy intensity. These patterns indicate that capital inflows and external integration are tied to rising energy demand. At the same time, improvements in production efficiency are linked to more efficient energy use. In light of these findings, policy efforts should give priority to technology oriented investments with lower energy intensity.

Keywords

• Energy Intensity
• Energy Policy
• Structural Break
• Macroeconomic Determinants

Kaynakça

1. ADOM, Phillip Kofi (2015), “Asymmetric Impacts of the Determinants of Energy Intensity in Nigeria”, Energy Economics, S.49, ss.570-580, https://doi.org/10.1016/j.eneco.2015.03.027
2. AFŞAR, Bilge, CURA, Fatih ve DEMİRHAN, Faruk (2017), “Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları ve Büyüme İlişkisi: 2008 Krizi Sonrası Türkiye Uygulaması”, International Journal of Academic Value Studies, S.3(15), ss.270-288, https://doi.org/10.23929/javs.454
3. AKGÜL, Işıl (1994), “Zaman Serisi Analizi ve Öngörü Modelleri”, Öneri Dergisi, S.1(1), ss.52-69, https://doi.org/10.14783/maruoneri.698511
4. AKTÜRK, İsmail ve ALBENİ, Mesut (2002), “Doğal Afetlerin Ekonomik Performans Üzerine Etkisi: 1999 Yılında Türkiye'de Meydana Gelen Depremler ve Etkileri”, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, S.7(1), ss.1-18, https://izlik.org/JA86MJ59GS
5. ALANLI, Ahmet (2022), “Türkiye’de Enerji Verimliliğine Yönelik Politikaların Değerlendirilmesi”, Şırnak Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, S.3(1), ss.1-18, https://izlik.org/JA34KB29GW
6. ALLARO, Hailegiorgis Bigramo, KASSA Belay ve HUNDIE Bekele (2011), “A Time Series Analysis of Structural Break Time in the Macroeconomic Variables in Ethiopia”, African Journal of Agricultural Research, S.6(2), ss.392-400, https://doi.org/10.5897/AJAR10.016
7. ARISOY, İbrahim (2005), “Türkiye’de Sanayileşme ve Temel Göstergeler Açısından Sanayinin Gelişimi”, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S.14(1), ss.45-67, https://izlik.org/JA92PW84KZ
8. AZHGALIYEVA, Dina, LIU, Yang ve LIDDLE, Brantley (2020), “An Empirical Analysis of Energy Intensity and the Role of Policy Instruments”, Energy Policy, S.145, ss.(111773), https://doi.org/10.1016/j.enpol.2020.111773

9. BAYRAÇ, H. Naci (2009), “Küresel Enerji Politikaları ve Türkiye: Petrol ve Doğalgaz Kaynakları Açısından Bir Karşılaştırma”, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S.10(1), ss.115-142, https://izlik.org/JA88TY54MG
10. BÜYÜKKÖR, Yasin (2026), “Avrupa, Asya-Pasifik ve Amerika Ülkelerinde Enerji ve Ekonomik Büyüme İlişkisi: Panel Veri Yaklaşımı”, Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S.17(1), ss-155-170, https://izlik.org/JA26RR89EM
11. CHEN, Dengke, CHEN, Shiyi, JIN, Hao ve LU, Yulin (2020), “The Impact of Energy Regulation on Energy Intensity and Energy Structure: Firm-Level Evidence from China”, China Economic Review, S.59, ss.(101351), https://doi.org/10.1016/j.chieco.2019.101351
12. ÇAĞLAYAN, Ebru ve SAÇAKLI, İrem (2006), “Satın Alma Gücü Paritesinin Geçerliliğinin Sıfır Frekansta Spektrum Tahmincisine Dayanan Birim Kök Testleri ile İncelenmesi”, Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, S.20(1), ss.121-137, https://izlik.org/JA56XD35KF
13. ÇALIŞKAN, Şadan (2009), "Türkiye’nin Enerjide Dışa Bağımlılık ve Enerji Arz Güvenliği Sorunu", Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, S.25, ss.297-310.
14. ÇİL, Almıla Burgaç (2023), “Türkiye İmalat Sanayinde Enerji Yoğunluğu: Firma Bazında Kanıtlar”, Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, S.16(4), ss.987-998.
15. DEĞİRMENCİ, Tunahan, SOFUOĞLU, Emrah, AYDIN, Mehmet ve ADEBAYO, Tomiwa Sunday (2025), “The Role of Energy Intensity, Green Energy Transition, and Environmental Policy Stringency on Environmental Sustainability in G7 Countries”, Clean Technologies and Environmental Policy, S.27, ss.2981-2993, https://doi.org/10.1007/s10098-024-02968-y
16. DEMİRALP, Ahmet (2025), “CO2 Emisyonu Enerji Yoğunluğu ve Ekonomik Büyüme: Türkiye için Eşbütünleşme ve Nedensellik Analizi”, Dicle Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, S.15(30), ss.590-608, https://doi.org/10.53092/duiibfd.1609095
17. DERELİ, Deniz Dilara (2014), “E-Gümrük Uygulamasının Türkiye ile Avrupa Birliği Arasındaki Ticarete Etkisi”, Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, S.12(24), ss.250-261, https://doi.org/10.11611/JMER475
18. DERELİ, Sercan (2023), “Yeşil Dönüşüm Bağlamında Türkiye’de Ekonomik Büyüme, Enerji ve Karbon Emisyonları İlişkisi: Çevresel Kuznets Eğrisi Yaklaşımı”, Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, S.61(1), ss.261-282, https://doi.org/10.63556/tisej.2026.1754
19. DICKEY, David A. ve FULLER, Wayne A. (1981), “Likelihood Ratio Statistics for Autoregressive Time Series with a Unit Root”, Econometrica: Journal of the Econometric Society, S. 49(4), ss.1057-1072, https://doi.org/10.2307/1912517
20. DİKMEN, Nedim (2018), Ekonometriye Giriş: Temel Kavramlar ve Uygulamalar, Seçkin Yayınları, Ankara, 4. Baskı.
21. DREZNER, Daniel W. ve MCNAMARA Kathleen R. (2013), "International Political Economy, Global Financial Orders and the 2008 Financial Crisis", Perspectives on Politics, S.11(1), ss.155-166, https://doi.org/10.1017/S1537592712003660
22. ERGÜN, Ümit Remzi ve BULUT, Elif (2024), “Finansal Bulaşma Etkisi Altında İşletme Performansı ve Finansal Performans Ölçümü: Bir Demir Çelik İşletmesinde Uygulama”, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S.49, ss.1-44, https://doi.org/10.61904/sbe.1433674
23. ERYER, Ayşe, UĞUR, Burak ve SARI, Sevilay (2025), “Portföy Yatırımlar, Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları ve Ekonomik Büyüme İlişkisi Türkiye için Zaman Serileri Analizi”, VIII. Uluslararası Kahramanmaraş Yönetim Ekonomi ve Siyaset Kongresi Bildiriler Kitabı, ASEAD Yayını, Kahramanmaraş, ss.62-75.
24. FILIPPINI, Massimo ve GREENE, William (2016), “Persistent and Transient Productive Inefficiency: A Maximum Simulated Likelihood Approach”, Journal of Productivity Analysis, S.45(2), ss.187-196, https://doi.org/10.1007/s11123-015-0446-y
25. GAYTANCIOĞLU, Sinem (2010), “Rasyonel Beklentiler Teorisi Çerçevesinde Türkiye’de 1994 Krizi”, Ekonomi Bilimleri Dergisi, S.2(1), ss.139-146, https://izlik.org/JA69MP87CY
26. GOULDER, Lawrence H. (1992), “Carbon Tax Design and U.S. Industry Performance”, Tax Policy and the Economy, S.6, ss.59-104, https://doi.org/10.1086/tpe.6.20061810
27. GÖKSU, Serkan ve BALKI, Ali (2023), ARDL ve NARDL Eşbütünleşme Analizleri, Serüven Yayıncılık, Ankara.
28. GRANGER, Clive W. ve NEWBOLD, Paul (1974), “Spurious Regressions in Econometrics”, Journal of Econometrics, S.2(2), ss.111-120, https://doi.org/10.1016/0304-4076(74)90034-7
29. GROSSMAN, Gene Michael ve KRUEGER, Alan Bennett (1995), “Economic Growth and the Environment”, The Quarterly Journal of Economics, S.110(2), ss.353-377, https://doi.org/10.2307/2118443
30. GUJARATI, Damodar N. (2006), Temel Ekonometri (Çev. Ümit Şenesen, Gülay Günlük Şenesen), Literatür Yayıncılık, İstanbul.
31. GÜLER, Sevinç, TUNÇ, Ramazan ve ORÇUN, Çağatay (2011), “Petrol Fiyat Riski ve Hisse Senedi Fiyatları Arasındaki İlişkinin Belirlenmesi: Türkiye’de Enerji Sektörü Üzerinde Bir Uygulama”, Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, S.24(4), ss.297-315, https://izlik.org/JA73RT95HF
32. HE, Pinglin, SUN, Yulong, SHEN, Huayu, JIAN, Jianhui ve YU, Zhongfu (2019), “Does Environmental Tax Affect Energy Efficiency? An Empirical Study of Energy Efficiency in OECD Countries Based on DEA and Logit Model”, Sustainability, S.11(14), ss.(3792), https://doi.org/10.3390/su11143792
33. HUANG, Ge, PAN, Wei, HU, Cheng, PAN, Wu-Lin ve DAI, Wan-Qiang (2021), “Energy Utilization Efficiency of China Considering Carbon Emissions-Based on Provincial Panel Data”, Sustainability, S.13(2), ss.(877), https://doi.org/10.3390/su13020877
34. INTERNATIONAL ENERGY AGENCY - IEA (2025), Energy Consumption and Energy Intensity Indicators for Türkiye: International Energy Agency (IEA) , OECD Publishing, Paris.
35. KAZGAN, Gülten (2021), Türkiye Ekonomisinde Krizler (1929-2009), Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 5. Baskı.
36. KEPPLINGER, Daniel, TEMPL, Matthias ve UPADHYAYA, Suman (2013), “Analysis of Energy Intensity in Manufacturing Industry Using Mixed-Effects Models”, Energy, S.59, ss.754-763, https://doi.org/10.1016/j.energy.2013.07.003
37. KIRAN, Burcu (2016), Zaman Serileri Analizi Ders Notları, İstanbul Üniversitesi Açık ve Uzaktan Eğitim Fakültesi Yayınları, İstanbul.
38. KOÇ, Ömer (2023), “Türkiye’nin Yüksek Teknolojili Ürün İhracatının Doğrusal ve Doğrusal Olmayan Zaman Serileri Yöntemleriyle Karşılaştırmalı Analizi”, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
39. KWIATKOWSKI, Denis, PHILLIPS, Peter C. B., SCHMIDT, Peter ve SHIN, Yongcheol (1992), “Testing the Null Hypothesis of Stationarity Against the Alternative of a Unit Root: How Sure are We that Economic Time Series Have a Unit Root”, Journal of Econometrics, S.54(1-3), ss.159-178, https://doi.org/10.1016/0304-4076(92)90104-Y
40. MACKINNON, James G. (1996), “Numerical Distribution Functions for Unit Root and Cointegration Tests”, Journal of Applied Econometrics, S.11(6), ss.601-618, https://doi.org/10.1002/(SICI)1099-1255(199611)11:6<601::AID-JAE417>3.0.CO;2-T
41. MIKETA, Asami (2001), “Analysis of Energy Intensity Developments in Manufacturing Sectors in Industrialized and Developing Countries”, Energy Policy, S.29(10), 769-775, https://doi.org/10.1016/S0301-4215(01)00010-6
42. MULDER, Peter ve DE GROOT, Henri L. F. (2013), “Dutch Sectoral Energy Intensity Developments in International Perspective, 1987-2005”, Energy Policy, S.52, ss.501-512, https://doi.org/10.1016/j.enpol.2012.09.072
43. NAIMOĞLU, Mustafa ve ÖZEL, Bilal (2022), “Enerji Kaynaklarının Enerji Yoğunluğu Üzerindeki Etkileri: Enerji İthalatçısı Yükselen Ekonomilerden Kanıtlar”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S.47, ss.-15, https://doi.org/10.52642/susbed.900488
44. NAMAHORO, Jean Pierre, WU, Qiaosheng, ZHOU, Na ve XUE, Shi (2021), “Impact of Energy Intensity, Renewable Energy, and Economic Growth on CO2 Emissions: Evidence from Africa Across Regions and Income Levels”, Renewable and Sustainable Energy Reviews, S.147, ss.(111233), https://doi.org/10.1016/j.rser.2021.111233
45. ÖZBEK, Sefa ve NAIMOĞLU, Mustafa (2021), “Enerji Verimliliğinin Dinamikleri: VAR Analizi ile Türkiye Üzerine Ampirik Bir Çalışma”, 19 Mayıs Sosyal Bilimler Dergisi, S.2(2), ss.314-326, https://doi.org/10.52835/19maysbd.878120
46. PAMUK, Şevket (2021), Türkiye’nin 200 Yıllık İktisadî Tarihi, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 13. Baskı.
47. PERRON, Pierre (1989), “The Great Crash the Oil Price Shock and the Unit Root Hypothesis”, Econometrica: Journal of the Econometric Society, S.57(6), ss.1361-1401, https://doi.org/10.2307/1913712
48. PESERAN, M. Hashem, SHIN, Yongcheol ve SMITH, Richard J. (2001), “Bounds Testing Approaches to the Analysis of Level Relationships”, Journal of Applied Econometrics, S.16(3), ss.289-326, https://doi.org/10.1002/jae.616
49. PURTUL, Selin ve KANDEMİR, Orhan (2025), “Gelişmekte Olan Ülkelere Yönelen Doğrudan Yabancı Yatırımlarda Enerji Kaynaklarının Verimli Kullanımının Önemi”, Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, S.55(4), ss.2758-2769, https://doi.org/10.15659/3.sektor-sosyal-ekonomi.20.12.1401
50. SADORSKY, Perry (2010), “The Impact of Financial Development on Energy Consumption in Emerging Economies”, Energy Policy, S.38(5), ss.2528-2535, https://doi.org/10.1016/j.enpol.2009.12.048
51. SALEEM, Kashif (2009), “International Linkage of the Russian Market and the Russian Financial Crisis: A Multivariate GARCH Analysis”, Research in International Business and Finance, S.23(3), ss.243-256. https://doi.org/10.1016/j.ribaf.2008.09.003
52. SERT, Feyza ve DOĞAN, Seyhun (2020), “Enerji Yoğunluğu ve İklim Değişikliği: Türkiye için Yakınsama Analizi”, EKOIST Journal of Econometrics and Statistics, S.32, ss.-14, https://doi.org/10.26650/ekoist.2020.32.0099
53. SHAHBAZ, Muhammad ve MUBARAK, Muhammad Shujaat (2023), “Roling-Window Bounds Testing Approach to Analyze the Relationship Between Oil Prices and Metal Prices”, The Quarterly Review of Economics and Finance, S.87, ss.388-395, https://doi.org/10.1016/j.qref.2022.01.015
54. SOMOYE, Oluwatoyin Abidemi ve AYOBAMIJI, Awosusi Abraham (2024), “Can Energy Intensity, Clean Energy Utilization, Economic Expansion, and Financial Development Contribute to Ecological Progress in Iceland? A Quantile-on-Quantile KRLS Analysis”, Natural Resources Forum, S.50(1), ss.64-83, https://doi.org/10.1111/1477-8947.12564
55. STERN, David Ian (2004), “Economic Growth and Energy”, Encyclopedia of Energy, S.2, ss.35-51.
56. SUNGUR, Nesrin (1999), “Asya Krizinin Dinamikleri”, Marmara Üniversitesi Avrupa Araştırmaları Enstitüsü Avrupa Araştırmaları Dergisi, S.7(1-2), ss.203-211, https://doi.org/10.29228/mjes.304
57. ŞAHİN, Serkan (2025), “Enerji Yoğunluğu ve Finansal Özgürlüklerin Yenilenebilir Enerji Tüketimi Üzerindeki Etkisinin İncelenmesi: Bir Panel Veri Analizi”, İşletme Araştırmaları Dergisi, S.2, ss.1468-1462.
58. TARI, Recep (1999), Ekonometri, Alfa Yayınları, İstanbul.
59. TEYYARE, Erdoğan (2018), “Tasarruf - Yatırım - Kurumsal Kalite İlişkisine Yönelik Bir Analiz: Türkiye Örneği”, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S.18(1), ss.119-139, https://doi.org/10.11616/asbed.v18i38800.459486
60. TEZCAN, Didem Nur (2025), “Sanayi Derinleşmesinin Belirleyicileri: Gelişmekte Olan Ülkelerde Panel Veri ile Ampirik Bir Değerlendirme (2000-2022)”, Başkent Üniversitesi Ticari Bilimler Fakültesi Dergisi, S.9(2), ss.166-197, https://izlik.org/JA97RX82XB
61. UYSAL, İbrahim ve KILIÇ, Abdullah (2022), “Normal Dağılım İkilemi”, Anadolu Journal of Educational Sciences International, S.12(1), ss.220-248, https://doi.org/10.18039/ajesi.962653
62. UZGÖREN, Nevin ve UZGÖREN, Ergin (2005), “Zaman Serilerinde Sahte Regresyon Sorunu ve Reel Kamu Harcalamalarına Yönelik Bir Ekonometrik Model Uygulaması”, Akademik Bakış Dergisi, S.5, 1-14.
63. WORLD BANK (2023), World Development Indicators, World Bank Publishing, Washington DC.
64. YALMAN, İlknur Noyan (2019), “Yüksek Teknolojili Ürün İhracatı, Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları, Enerji Tüketimi ve Karbon Emisyonunun Ekonomik Büyüme ile İlişkisi: BRICS-T Ülkeleri Örneği”, Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, S.20(2), ss.128-149.
65. YAVUZ, Nilgün Çil (2006), “Türkiye’de Turizm Gelirlerinin Ekonomik Büyümeye Etkisinin Testi: Yapısal Kırılma ve Nedensellik Analizi, Doğuş Üniversitesi Dergisi, S.7(2), ss.162-171, https://izlik.org/JA36CM72AT
66. YILANCI, Veli (2009), “Yapısal Kırılmalar Altında Türkiye için İşsizlik Histerisinin Sınanması”, Doğuş Üniversitesi Dergisi, S.10(2), 234-335, https://izlik.org/JA94DJ68MB
67. ZHANG, Pengfeng ve GU, Haiying (2023), “Potential Policy Coordination: Can Energy Intensity Targets Affect Energy Poverty”, Energy Economics, S.126, ss.(106932), https://doi.org/10.1016/j.eneco.2023.106932
68. ZHANG, Zhuo, ZHAO, Yongliang, CAI, Haia ve AJAZ, Tahseen (2023), “Influence of Renewable Energy Infrastructure, Chinese Outward FDI, and Technical Efficiency on Ecological Sustainability in Belt and Road Node Economies”, Renewable Energy, S.205, ss.608-616, https://doi.org/10.1016/j.renene.2023.01.060
69. ZIVOT, Eric ve ANDREWS, Donald W. K. (1992), “Further Evidence on the Great Crash, the Oil-Price Shock, and the Unit-Root Hypothesis”, Journal of Business & Economic Statistics, S.10(3), ss.251-270, https://doi.org/10.1080/07350015.1992.10509904