Türk-Amerikan teknik iş birliği bağlamında Türkiye’de balıkçılık sektörünün modernizasyonu (1950-1958)

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 117 - 127, 30.12.2025

Resul Babaoğlu , Celalettin Aydın

https://doi.org/10.51756/marlife.1844576

Öz

Bu makale, Amerikan diplomatik arşiv belgeleri ışığında 1950-1958 döneminde Türkiye'de balıkçılık sektörünün modernizasyon sürecini incelemektedir. Çalışma, II. Dünya Savaşı sonrası Türkiye'nin Batı ittifakına yönelmesiyle birlikte ABD'nin Türk balıkçılık endüstrisine yönelik teknik ve ekonomik müdahalelerini ele almaktadır. Araştırma, birincil kaynak olarak ABD Ulusal Arşivleri'nde yer alan diplomatik yazışmaları, konsolosluk raporlarını ve Mutual Security Agency (MSA) belgelerini kullanmaktadır. Bu belgeler, Türkiye'deki balıkçılık altyapısı, Et ve Balık Kurumu'nun faaliyetleri, konserve endüstrisi ve modernizasyon projeleri hakkında detaylı bilgiler sunmaktadır. Ayrıca dönemin Türk basını ve resmi mevzuat da destekleyici kaynaklar olarak kullanılmıştır. Çalışma, 1952 yılında kurulan Et ve Balık Kurumu'nun soğuk hava depoları, araştırma gemisi Arar ve modern avcılık teknikleriyle sektörel dönüşümü nasıl yönlendirdiğini ortaya koymaktadır. Kaliforniyalı uzman G.B. Dollar'ın hazırladığı teknik raporlar, Türk balıkçılık endüstrisinin ABD standartlarından yaklaşık 35 yıl geride olduğunu göstermektedir. MSA destekli et paketleme projesi ve FOA (Foreign Operations Administration) iş birliği, teknoloji transferi ve uzman desteğinin Soğuk Savaş dönemindeki stratejik boyutunu yansıtmaktadır. Araştırma, balıkçılık modernizasyonunun salt ekonomik değil, aynı zamanda jeopolitik bir araç olarak kullanıldığını ve ABD'nin Türkiye'yi bölgede başarılı bir modernleşme modeli olarak konumlandırma çabasını vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

Türkiye , Amerika Birleşik Devletleri , Soğuk Savaş , Balıkçılık Endüstrisinin Modernizasyonu , Teknik Yardım , Et ve Balık Kurumu

The modernisation of the fishing industry in Türkiye in the context of Turkish-American technical cooperation (1950-1958)

Öz

This article examines the modernization of Türkiye’s fisheries sector between 1950 and 1958 through the lens of U.S. diplomatic archives. In the aftermath of the Second World War, Türkiye’s alignment with the Western alliance opened the way for American technical and economic interventions that reshaped the country’s fishing industry. Drawing on diplomatic correspondence, consular reports, and Mutual Security Agency (MSA) documents preserved in the U.S. National Archives, the study reconstructs the institutional and infrastructural transformation of Turkish fisheries. These sources, complemented by contemporary Turkish press coverage and official legislation, illuminate the development of cold-storage networks, the activities of the Meat and Fish Institution, the canning industry, and various modernization projects. The article demonstrates that the Meat and Fish Institution, founded in 1952, played a central role in leading sectoral change through the construction of cold-storage facilities, the commissioning of the research vessel Arar, and the introduction of modern fishing practices. Technical assessments by Californian expert G. B. Dollar revealed that Türkiye’s fisheries lagged roughly thirty-five years behind U.S. standards. Meanwhile, the MSA-backed meat-packing initiative and cooperation with the Foreign Operations Administration (FOA) underscore the strategic dimension of technology transfer and expert assistance during the early Cold War period. By situating the fisheries modernization program within the broader context of U.S.–Turkish relations and Cold War developmentalism, the study argues that the American involvement in Türkiye’s fisheries was not merely an economic enterprise but a geopolitical project aimed at presenting Türkiye as a model of successful modernization in the Middle East.

Anahtar Kelimeler

Turkey , United States , Cold War , Fisheries Modernization , Mutual Security Agency (MSA) , Technical Assistance , Meat and Fish Institution

Kaynakça

• Akşam. (1955). Akşam Gazetesi, 20 Ağustos 1955. Et ve Balık Kurumu sosis yapacak. 06 Ekim 2025 tarihinde https://www.gastearsivi.com/ara/et%20ve%20bal%C4%B1k%20kurumu adresinden erişildi.
• Birinci, B. (2007). The Marshall Plan in Turkey, A Critical Evaluation of United States’ Interests in the Plan and Its Effects on the Republic. [M.Sc. Thesis, Boğaziçi University].
• Erhan, Ç. (1996). Ortaya Çıkışı ve Uygulanışıyla Marshall Planı. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 5(1), 275-287.
• Erken, A. (2020). Amerika ve Modern Türkiye’nin Oluşumu. Vakıfbank Kültür Yayınları, İstanbul.
• Gökatalay, S. (2019). Turkey’s Attempts to Improve its Reputation During the Making of the Post-War Turkish-American Rapprochment (1945-1950). Turkish Studies, 20(5), 754-775. https://doi.org/10.1080/14683849.2018.1554443
• Knudsen, S. (2009). Fishers and Scientists in Modern Turkey, The Management of Natural Resources, Knowledge and Identity on the Black Sea Cost. Berghahn Books, New York&Oxford.
• Milliyet. (1955) Milliyet Gazetesi, 19 Kasım 1955. Balıkların tekrar denize dökülmesi önleniyor. 06 Ekim 2025 tarihinde https://www.gastearsivi.com/gazete/milliyet2/1955-11-19/4 adresinden erişildi.
• Milliyet. (1957). Milliyet Gazetesi, 12 Ocak 1957. Et meselesi nihayet dün halledilebildi. 06 Ekim 2025 tarihinde https://www.gastearsivi.com/gazete/milliyet2/1957-01-12/3 adresinden erişildi.
• NA, (1950). National Archives (U.S.). Turkish fish canaries. Decimal File 883.245/3-3/50. From Laverne Baldwin (İstanbul) to Department of State. (1950, March 31).
• NA, (1952a). National Archives (U.S.). Turkish projects, principally meat packing, No. 28. Decimal File 883.311/7-1852. Department of State. (1952, July 18). 11 Haziran 2025 tarihinde https://go.gale.com/ps/i.do?p=GDCS&u=cumhurbr&id=GALE%7CSC5101400763&v=2.1&it=r&sid=bookmark-GDCS&sPage=6.&aty=shibboleth adresinden erişildi.
• NA, (1952b). National Archives (U.S.). Survey of the Turkish fishing industry by an American expert. Decimal File 883.245/3-3/50, Der. No. 615. From Amcongen (İstanbul) to Department of State. (1952, May 20). 11 Haziran 2025 tarihinde https://go.gale.com/ps/i.do?p=GDCS&u=cumhurbr&id=GALE%7CSC5101401905&v=2.1&it=r&sid=bookmark-GDCS&sPage=1 adresinden erişildi.
• NA, (1952c) National Archives (U.S.). Turkish fishing industry/report. Decimal File 883.245/3-3/50. Department of State Records. (1952, April 5). 11 Haziran 2025 tarihinde https://go.gale.com/ps/i.do?p=GDCS&u=cumhurbr&id=GALE%7CSC5101401905&v=2.1&it=r&sid=bookmark-GDCS&sPage=1 adresinden erişildi.
• NA, (1953). National Archives (U.S.). Memorandum from Alexis Doster (MSA) to J. Cudd Brown (State Department). Decimal File 883.311/7-1852. Mutual Security Agency, Washington, DC. (1953, February 9). 11 Haziran 2025 tarihinde https://go.gale.com/ps/i.do?p=GDCS&u=cumhurbr&id=GALE%7CSC5101400763&v=2.1&it=r&sid=bookmark-GDCS&sPage=6 adresinden erişildi.
• NA, (1955). National Archives (U.S.). Activities of Turkish Meat and Fish Association in İstanbul. Decimal File 883.055. From Amcongen (İstanbul) to Department of State (Washington). (1955, 4 March). 11 Haziran 2025 tarihinde https://go.gale.com/ps/i.do?p=GDCS&u=cumhurbr&id=GALE%7CSC5101419440&v=2.1&it=r&sid=bookmark-GDCS&sPage=1 adresinden erişildi.
• NA, (1956). National Archives (U.S.). Internal economic, industrial and social affairs: Animal husbandry, Turkey, fisheries (including sponge fisheries). Decimal File 883.245. From Embassy, Ankara (John Goodyear) to Department of State (Washington). (1956, 3 October). 11 Haziran 2025 tarihinde https://go.gale.com/ps/i.do?p=GDCS&u=cumhurbr&id=GALE%7CSC5101418326&v=2.1&it=r&sid=bookmark-GDCS&sPage=1 adresinden erişildi.
• NA, (1958). National Archives (U.S.). Report on Turkish fisheries. Decimal File 883.245/10-258. From Amcongen (İstanbul) to Department of State (Washington). (1958, August 19). 11 Haziran 2025 tarihinde https://go.gale.com/ps/i.do?p=GDCS&u=cumhurbr&id=GALE%7CSC5101418326&v=2.1&it=r&sid=bookmark-GDCS&sPage=1 adresinden erişildi.
• Örnek, C. (2015). Türkiye’nin Soğuk Savaş Düşünce Hayatı: Antikomünizm ve Amerikan Etkisi. Can Yayınları, İstanbul.
• Özer, M. H. (2014). The Effects of the Marshall Plan Aids to the Development of the Agricultural Sector in Turkey, the 1948-1953 Period. International Journal of Economics and Financial Issues, 4(2), 427-439.
• Resmi Gazete, (1952a). Türkiye Cumhuriyeti Resmî Gazete. 5955 sayılı Kanun: Et ve Balık Kurumu’nun kuruluşu, kararname No: 9401. (1952, 7 Eylül). 06 Ekim 2025 tarihinde https://www.resmigazete.gov.tr/ adresinden erişildi.
• Resmi Gazete, (1952b), Türkiye Cumhuriyeti Resmî Gazete. Kararname No: 871, Madde 2 (1952, 1 Ekim). 06 Ekim 2025 tarihinde https://www.resmigazete.gov.tr/ adresinden erişildi.
• TBMM, (1956). Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi. Devre X, Cilt 13, İçtima 2, s.808. 06 Ekim 2025 tarihinde https://www5.tbmm.gov.tr/develop/owa/tutanak_dergisi_pdfler.meclis_donemleri?v_meclisdonem=0 adresinden erişildi.
• Zengin, M. (2023). Marshall Planı Yardımlarının Türkiye’deki Balıkçılık Sektörünün Yapısal ve İktisadi Gelişimi Üzerine Etkileri. Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 9(17), 113-134.