In Pursuit of Objectivity, in the Shadow of Literary Taste: The Application of Evaluation Criteria in Pre-Islamic Poetry Criticism

Yıl 2025, Cilt: 69 Sayı: 69, 251 - 274, 30.12.2025

İsmail Araz

https://doi.org/10.15370/maruifd.1781280

Öz

Like classical Arabic poetry itself, poetry criticism in the Jahiliyyah period constitutes the earliest and most fundamental stage in the history of Arabic literary criticism. It is argued that Jahiliyyah poetry criticism, whose first examples date back to the sixth century, emerged alongside the birth of Arabic poetry. This period reflects the aesthetic sensibilities of pre-Islamic Arab society, its awareness of the relationship between word and meaning, and its attitudes toward literary production. Although the surviving examples of criticism from this era are relatively limited, even this small corpus demonstrates that the social structure of the time had developed a high degree of awareness regarding poetry as a complex form of expression. Within the dominant context of oral culture, poetry was regarded not merely as an individual mode of expression but also as a vehicle of social identity, tribal honor, and cultural heritage. In this context, poets and their critics played pivotal roles in shaping communal narratives and preserving collective memory. Evaluative criteria such as eloquence, vivid imagery, and adherence to thematic conventions were already discernible, suggesting the emergence of an implicit critical framework. Moreover, the performative nature of poetry recitation contributed to the development of a shared literary taste, which in turn reinforced communal standards of aesthetic judgment.
The extant examples of criticism from this era often appear not in direct but in indirect and symbolic expressions. Consequently, in much of the academic scholarship, Jahiliyyah criticism has been viewed largely as a collection of incidental, impressionistic, and subjective assessments. Such an approach has led to the prevailing belief that this form of criticism was inconsistent and lacking in systematic rigor. However, we contend that these judgments need to be reconsidered. The critiques expressed through brief and symbolic formulations should not be reduced to individual opinions alone; rather, they can be seen as reflections of the cultural codes, rhetorical (bayān) sensibilities, and aesthetic standards of the time. It should not be forgotten that in Jahiliyyah Arab society, bayān—the art of expressing thought most effectively and lucidly—was held in the highest regard. Accordingly, the value of poetry was largely determined by the harmony between wording and meaning, the appropriateness of diction, and the successful use of metaphor.
Individuals who assumed the role of critics—often orators, poets, or tribal leaders— did not merely express personal taste when evaluating poetry. They considered multiple elements such as the connotations of words, rhythmic structure, semantic density, and the broader social resonances of the text. Thus, generalizations that characterize Jahiliyyah criticism as unsystematic stem primarily from assessments divorced from its cultural context. Contrary to such claims, this study seeks to move beyond conventional interpretations and to uncover the cultural, poetic, and aesthetic codes operating behind the seemingly subjective expressions of Jahiliyyah poetry criticism. In this respect, the study argues that criticism of the period cannot be reduced to individual judgments; rather, it rested on an intellectual foundation that reflected the literary heritage and expressive traditions of the society. Analyses conducted through selected examples within the scope of this study reveal that certain criteria—although not explicitly systematized—were nevertheless acknowledged by the community. These criteria can be classified under various dimensions such as truthfulness (ṣadāqat), rhetorical power (balāgha), balance (iʿtidāl), and the boundaries of imagination. Drawing inspiration from textual analysis foregrounded in the context of the Qur’an’s unparalleled eloquence, the interpretive approach proposed here moves beyond traditional readings and allows Jahiliyyah poetry criticism to be situated within a more structural, holistic, and historically contextualized framework.
In this light, poetry criticism should be understood not only as a literary activity but also as a medium of oral cultural transmission, a reflection of social values, and a testing ground for rhetorical competence. Therefore, these early practices of criticism constitute a rich archive that should not be neglected in attempts to understand the history of Arabic literary criticism.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language and Literature , Jahiliyyah Period , Poetry Criticism , Bayân , Literary Taste

بَيْنَ نَزْعَةِ الْمَوْضُوعِيَّةِ وَسُلْطَانِ الذَّوْقِ الأَدَبِيّ: تَجَلِّيَاتُ النَّقْدِ الشِّعْرِيّ فِي العَصْرِ الجَاهِلِيّ

Öz

يُعَدُّ النَّقدُ الشِّعريُّ في العصرِ الجاهليِّ المرحلةَ الأُولى والأساسِيَّةَ من مَسارِ النَّقدِ الشِّعريِّ العربيِّ. وتشيرُ النماذجُ النَّقديَّةُ الواردةُ من ذلك العصرِ إلى أنَّ إنتاجَ القولِ – الذي كان له دورٌ محوريٌّ في تشكيلِ البنيةِ الاجتماعيَّةِ – قد صدرَ عن أفرادٍ يتمتَّعون بذوقٍ فنيٍّ رفيعٍ، وإدراكٍ عميقٍ للثُّنائيَّةِ بين اللَّفظِ والمعنى، وقدرةٍ عاليةٍ على التعبيرِ عن المعاني بأَدقِّ الألفاظِ وأبلغِها. ومع ذلك، فإنَّ ما وصلَ إلينا من مظاهرِ النَّقدِ الشِّعريِّ في العصرِ الجاهليِّ قد نُظِرَ إليه في الدِّراساتِ الحديثةِ بوصفِه أحكامًا انطباعيَّةً آنِيَّةً وذاتيَّةً، تفتقرُ إلى الاتِّساقِ والموضوعيَّةِ، وتُعبِّرُ عن غيابِ الوعيِّ النَّقديِّ النَّاضجِ. ويُعزى ذلك أساسًا إلى أنَّ النقَّادَ الجاهليِّين كانوا يعبِّرون عن آرائِهم بعباراتٍ موجزةٍ وإشاراتٍ رمزيَّةٍ يصعبُ الكشفُ عن دلالاتِها المنهجيَّةِ. تسعى هذهِ الدِّراسةُ – دونَ إقصاءِ تلك الآراءِ السَّائدةِ – إلى تحليلِ الرموزِ الثقافيَّةِ والشِّعريَّةِ والجماليَّةِ الكامنةِ وراءَ تلكَ التَّعبيراتِ الذاتيَّةِ، في محاولةٍ للكشفِ عن أُسُسٍ منهجيَّةٍ تُوجِّهُ الوعيَ النَّقديَّ في ذلكَ العصرِ. وتهدفُ الدِّراسةُ إلى إثباتِ أنَّ النَّقدَ الشِّعريَّ الجاهليَّ لم يكن مجرَّدَ أحكامٍ فرديَّةٍ قائمةٍ على الذَّوقِ، بل كان ممارسةً تقييميَّةً تستندُ إلى معاييرَ محدَّدةٍ تُعبِّرُ عن رصيدٍ أدبيٍّ وبلاغيٍّ أصيلٍ. وفي هذا السِّياقِ، تمَّ التَّركيزُ أوَّلًا على الجوانبِ المرتبطةِ بقوَّةِ البيانِ في المجتمعِ العربيِّ، ثُمَّ جرى تحليلُ المعاييرِ النَّقديَّةِ المقبولةِ ضمنًا في المجتمعِ من خلالِ نماذجَ مختارةٍ وُضِعَت ضمنَ حدودِ الدِّراسةِ. وقد تبيَّنَ – بالاستنادِ إلى النُّصوصِ الكلاسيكيَّةِ – أنَّ فَهْمَ النَّقدِ الشِّعريِّ الجاهليِّ فهمًا دقيقًا يقتضي تحديدَ عناصرِ القُوَّةِ الفنيَّةِ الكامنةِ في النُّصوصِ الأدبيَّةِ الرفيعةِ. كما بُيِّنَ أنَّ المنهجَ التَّأويليَّ (منهج التذوق) الَّذي تقترحُهُ هذه الدِّراسةُ يُقدِّمُ منظورًا جديدًا للكشفِ عن القُدرةِ الفنِّيَّةِ في الشِّعرِ الجاهليِّ، وبذلكَ يُمكِنُ تناولُ النَّقدِ الشِّعريِّ في ذلكَ العصرِ ضمنَ إطارٍ أكثرَ بنيويَّةً وشُموليَّةً، مع مراعاةِ سِيَاقِه التَّاريخيِّ والثَّقافيِّ.

Nesnelliğin İzinde, Edebî Zevkin Gölgesinde: Cahiliye Dönemi’nde Şiir Eleştirisinin Uygulanışı

Öz

Cahiliye Dönemi şiir eleştirisi, Arap şiir eleştirisinin en erken ve temel evresini teşkil etmektedir. Bu döneme ait eleştiri örnekleri, toplumsal yapının şekillenmesinde önemli rol oynayan söz üretiminin; estetik duyarlılık taşıyan, lafız-anlam düalizminin farkında olan ve zihindeki iletiyi en doğru lafızlarla ifade etme kabiliyeti yüksek bireylerden sâdır olduğuna işaret etmektedir. Yine de Cahiliye Dönemi’nden günümüze ulaşan şiir eleştirisi örnekleri, modern çalışmalarda genellikle anlık izlenimler sonucu ortaya çıkan, rastlantısal ve öznel değerlendirmeler şeklinde görülmüş; eleştiri bilinci açısından tutarsız ve sistematiklikten uzak ifadeler olarak yorumlanmıştır. Bunun temel sebebi, Cahiliye Dönemi eleştirmenlerinin kısa ve sembolik ifadeler içeren değerlendirmelerde bulunmuş olmalarıdır. Bu çalışma, zikredilen kanaatleri tümüyle dışlamadan, söz konusu öznel ifadelerin ardında yer alan kültürel, şiirsel ve estetik kodları analiz etmeye yönelik bir çaba sunmaktadır. Çalışmanın temel amacı, Cahiliye Dönemi şiir eleştirisinin sadece bireysel beğeniye dayalı yargılardan ibaret olmadığı; aksine dönemin edebî birikimini ve beyan geleneğini yansıtan, belirli ölçütlerle temellenmiş bir değerlendirme pratiğine işaret ettiğini ortaya koymaktır. Bu kapsamda öncelikle Arap toplumunun ifade gücüne (beyan) dayalı hususlara temas edilmiş; ardından çalışmanın sınırları çerçevesinde seçilen örnekler üzerinden toplum tarafından kabul edilen ancak açık bir şekilde izah edilmeyen eleştiri ölçütleri analiz edilmiştir. Klasik kaynaklarda öne çıkan örneklerden hareketle Cahiliye Dönemi şiir eleştirisinin doğru bir şekilde anlaşılabilmesi için edebî değeri yüksek metinlerde sıklıkla yer alan sanatsal gücün tespit edilmesinin büyük önem taşıdığı vurgulanmıştır. Bunun yanında, araştırmada önerilen yorumlayıcı yaklaşımın, Cahiliye Dönemi şiirindeki sanatsal gücü tespit etmeye yönelik yeni bir perspektif sunduğu ifade edilmiştir. Böylece, söz konusu dönemin şiir eleştirisinin, bireysel beğenilere dayalı bir çözümlemeden çıkarak daha yapısal, bütüncül ve tarihsel bağlam içinde incelenebilir bir zemin bulabileceği savunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili ve Edebiyatı , Cahiliye Dönemi , Şiir Eleştirisi , Beyan , Edebî Zevk

Kaynakça

• ‘Âkûb, İsa Ali. et-Tefkîru’n-nakdî ‘inde’l-‘Arab madhel ilâ nazariyyeti’l-edebi’l-‘Arabî. 4. Basım, Beyrut: Dâru’l-Fikri’l-Muâsir, 2005.
• Abbas, İhsan. Târîhü’n-nakdi’l-edebî ‘inde’l-Arab nakdü’ş-şi‘r mine’l-karni’s-sânî hatta’l-karni’s-sâmin el-hicrî. 4. Basım, Beyrut: Dâru’s-Sekâfe, 1404/1983.
• Ahmed Hüseyin, Nasrüddin İbrahim. “el-Mevdû‘iyyetü fi’n-nakdi’l-Câhilî: kirâa fi’n-nassi’n-nakdî beyne hükûmeti’n-Nâbiga ve Ümmi Cündeb”. Mecelletü’d-Dirâsât el-Lugaviyye ve’l-Edebiyye, Edebiyat Özel Sayısı 2:2 (2011): 184-200.
• Aslan, Ramazan. “Nahiv İlminin Vaz’ Edilmesinde Bedevilerin Rolü”. İslami İlimler Dergisi 16:2 (Kasım 2021): 103-125.
• Araz, İsmail. İ‘câzü’l-Kur’ân eş-Şâfiye fi’l-i‘câz Risalesinin Tahlili. Ankara: Fecr Yayınları, 2024.
• Atîk, Abdülaziz. Târîhu’n-nakdi’l-edebî ‘inde’l-‘Arab. Beyrut: Dâru’n-Nahdati’l-‘Arabiyye, 1972.
• Bağdâdî, Abdülkâdir. Hizânetü’l-edeb ve lübbu lübâbi lisâni’l-‘Arab (nşr. Abdüsselâm Hârûn). I-XIII, Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1418/1997.
• Bâkıllânî, Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib. İ‘câzü’l-Kur’ân (nşr. es-Seyyid Ahmed Sakr). Kahire: Dâru’l-Maârif, 1954.
• Bulut, Ali. Belâgat Terimleri Sözlüğü. 2. Basım, İstanbul: Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2021.
• Câd Hasan, Hasan. Dirâsât fi’n-nakdi’l-edebî. Kahire: b.y., 1977.
• Câhiz, Ebû Osmân Amr b. Bahr. el-Beyân ve’t-tebyîn (nşr. Abdüsselâm Hârûn). I-IV, 7. Basım, Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1418/1998.
• Cürcânî, Abdülkâhir. Delâilü’l-i‘câz (nşr. Mahmûd Muhammed Şâkir). 3. Basım, Kahire/Cidde: Matbaatü’l-Medenî, 1992.
• Cürcânî, Seyyid Şerîf. Şerhu’l-Mevâkıf. Çeviren Ömer Türker. I-III, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2015.
• Çetin, Nihad M. Eski Arap Şiiri. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası, 1973.
• Dayf, Şevkî. Fi’n-Nakdi’l-edebî. 9. Basım, Kahire: Dâru’l-Maârif, ts.
• Dîvânu Hassân b. Sâbit (nşr. Velîd Arafât). I-II, Beyrut: Dâru Sâdır, 2006.
• Ebû Mûsâ, Muhammed Muhammed. el-İ‘câzü’l-belâgî: dirâse tahlîliyye li-türâsi ehli’l-‘ilm. Kahire: Mektebetü Vehbe, 2020.
• Efgânî, Saîd. Esvâku’l-Arab fi’l-Câhiliyyeti ve’l-İslâm. 3. Basım, Beyrut: Dâru’l-Fikr li’t-Tibâa ve’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, 1394/1974.
• Emîn, Ahmed. en-Nakdü’l-edebî. 4. Basım, Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1967.
• Esed, Nâsırüddin. Neşetü’ş-şi‘ri’l-Câhilî ve tetavvuruh (dirâse fi’l-menhec). Beyrut: el-Müessesetü’l-‘Arabiyye li’d-Dirâsât ve’n-Neşr, 1999.
• Furat, Ahmet Suphi. Arap Edebiyatı Tarihi. I-II, İstanbul: Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1996.
• Gezek, Ahmet. “Arabic Literary Criticism from the Age of Jāhiliyyah to the 5th Century Hijrī”. Academic Knowledge 5:1 (Haziran 2022): 1-17.
• Gezek, Ahmet. Klasik Dönem Arap Edebi Tenkidinde Gelenekçi ve Yenilikçi Yaklaşımlar. Ankara: İlâhiyât Yayınları, 2022.
• Hedlak, M. Abdurrahman. “Kıssatü nakd Ümmi Cündeb li-İmriilkays ve Alkame el-Fahl”. Mecelletü Câmiatü el-Melik Suûd sy 2 (1990): 3-35.
• İbn Kuteybe, ed-Dîneverî. eş-Şi‘r ve’ş-şu‘arâ (nşr. Ahmed Muhammed Şâkir). I-II, 2. Basım. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1386/1967.
• İbn Reşîk, Ebû Alî el-Kayrevânî. el-Umde fî mehâsini’ş-şi‘r ve âdâbih, (nşr. en-Nebevî Abdülvâhid Şa‘lân). I-II, Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 2000.
• İbrahim, Mustafa Abdurahman. Fi’n-Nakdi’l-edebî el-kadîm ‘inde’l-Arab. Mısır: Dâru Mekke li’t-Tibâa, 1998. İsfahânî, Ebü’l-Ferec. el-Egânî. (nşr. İhsan Abbas). I-XXV, 3. Basım. Beyrut: Dâru Sâdır, 2008.
• Kudâme b. Ca‘fer. Nakdü’ş-şi‘r. (nşr. M. Abdülmün‘im Hafâcî). Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• Merzübânî, Ebû Ubeydillâh. el-Müveşşah meâhizü’l-ulemâ’ ala’ş-şu‘arâ fî ‘iddeti envâ‘ min sinâ‘ati’ş-şi‘r. (nşr. Ali Muhammed el-Becâvî). Kahire: Nahdatü Mısr li’t-Tibâa ve’n-Neşr ve’t-Tevzî‘, ts.
• Osman, Abdurrahman. Ma‘âlimü’n-nakdi’l-edebî. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1968.
• Özdoğan, M. Akif. Arap Edebiyatında Edebî Tenkit -İbn Reşîk el-Kayrevânî Örneği-. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2021.
• Soysal, Zeynel Abidin. “Klasik Arap Edebî Tenkidinde Nesnelliğin İmkânı Üzerine: Nâbiga ez-Zübyânî ile Hassân b. Sâbit Tartışması ve “Mina” Şiiri Üzerindeki Değerlendirmeler Bağlamında”. Uludağ İlahiyat Dergisi 32 (2023): 132-142.
• Şâyib Ahmed. Usûli’n-nakdi’l-edebî. 8 Basım. Kahire: Mektebetü’n-Nahdati’l-Mısriyye, 1973.
• Şi‘ru Müseyyeb b. Ales, (nşr. Enver Ebû Süveylim). Mu’tah: Câmiatu Mu’tah, 1994.
• Teftâzânî, Sa‘düddîn. el-Muhtasar şerh Telhîsi’l-Miftâh. (nşr. Acâc Avde Barğaş). Dımaşk: Dâru’t-Takvâ, 1442/2021.
• Yılmaz, İbrahim. “Panayırlar ve Arap Dili ve Edebiyatının Gelişmesinde Oynadığı Rol”. Doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, 1997.