Okul Liderliği Uygulamaları Mesleki Gelişim Programı İhtiyaç Analizi: Merkezi Eğitim Sistemi Bağlamında

Öz

Merkeziyetçi olmayan eğitim sistemlerine sahip ülkeler okul liderlerinin uygulamalarına yönelik mesleki gelişim faaliyetlerinde daha cesur adımlar atabilirken, merkeziyetçi eğitim sistemlerine sahip ülkeler merkezi sistemin bürokratik kısıtlamaları nedeniyle bu faaliyetlerde daha yavaş ilerlemektedir. Bu merkeziyetçi ülkelerden biri de Türkiye'dir. Bu çalışma, liderlik uygulamalarını geliştirmeye yönelik çalışmalar yürüten merkeziyetçi olmayan ülkelerin odak noktalarından yola çıkarak, Türk eğitim sistemindeki okul müdürlerinin liderlik uygulamalarında mesleki gelişime ihtiyaç duydukları alanları belirlemeyi amaçlamaktadır. Bu amaçla, 3 gruba ayrılmış 18 okul müdürüyle odak grup görüşmeleri yapılmıştır. Nitel araştırma yöntemi ve fenomenolojik desen kullanılmıştır. Liderlik uygulamalarını geliştirmeye yönelik çalışmalar yapan ülkelerin odak alanları incelenerek 18 konu belirlenmiştir. Bu konulara dayanarak okul müdürlerinin mesleki gelişim ihtiyaçlarını değerlendirmek amacıyla odak grup görüşmeleri yapılmıştır. Bu görüşmelerden elde edilen veriler betimsel ve içerik analizi yöntemleri kullanılarak analiz edilmiştir. Araştırma bulguları, özellikle Değişim Ajansı ve Veri Okuryazarlığı Becerileri olmak üzere tüm 18 liderlik uygulamasının mesleki gelişim yoluyla geliştirilmesi gerekliliği hakkındaki görüşlerin yanı sıra, merkezi yönetimin kısıtlayıcı yapısı veya bakanlık tarafından verilen kişisel haklar nedeniyle öğretmenlerin liderlik uygulamalarına ilgisizliği nedeniyle bazı uygulamaların pratik uygulama eksikliğine işaret eden görüşleri de içermektedir. Bulguların, merkezi eğitim sistemlerinde çalışan okul müdürlerinin liderlik uygulamalarını geliştirmeyi amaçlayan mesleki gelişim çabalarına ışık tutması umulmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Okul liderliği uygulamaları
• liderlik uygulamalarına yönelik ihtiyaç analizi
• mesleki gelişim

School Leadership Practices Professional Development Program Needs Analysis: In the Context of the Centralized Education System

Öz

While countries with decentralized education systems can take bolder steps in the professional development activities for school leaders' practices, those with centralized education systems face slower progress in such activities due to the bureaucratic constraints of the central system. One of these centralized countries is Türkiye. This study aims to determine the areas where school principals in the Turkish education system need professional development in leadership practices, based on the focal points of decentralized countries that conduct studies to enhance leadership practices. For this purpose, focus group interviews were conducted with 18 school principals, divided into 3 groups. A qualitative research method and phenomenological design were used. By examining the focus areas of countries that work on enhancing leadership practices, 18 topics were identified. Based on these topics, focus group interviews were conducted to assess the professional development needs of school principals. The data from these interviews were analyzed using descriptive and content analysis methods. The research findings include opinions on the need to develop all 18 leadership practices through professional development, especially Change Agency and Data Literacy Skills, as well as views indicating that some practices lack practical application due to the restrictive structure of central management or teachers' indifference to leadership practices because of ministry-granted personal rights. It is hoped that the findings will shed light on professional development efforts aimed at enhancing the leadership practices of school principals working in centralized education systems.

Anahtar Kelimeler

• School leadership practices
• needs analysis for leadership practices
• professional development

Kaynakça

1. Acton, K. S. (2021). School leaders as change agents: Do principals have the tools they need? Management in Education, 35(1), 43-51. https://doi.org/10.1177/0892020620927415
2. Afsouran, N., R., Thornton G., C. & Charkhabi, M. (2022). Leadership development assessment. A Review on Advantages and Disadvantages for Developing Leadership Behavioral Competencies. International Journal of Organizational Leadership, 11, 71-88. https://doi.org/10.33844/İJOL.2022.60620
3. Akan, D., Yalçın, S. & Yıldırım, İ. (2013). İlköğretim kurum standartları (İKS) uygulanmasına dair okul yöneticilerinin görüleri (Erzincan İli Örneği). Milli Eğitim Dergisi, 43(197), 129-144. https://dergipark.org.tr/en/pub/milliegitim/issue/36167/406564
4. Alberta Education (2023). Leadership quality standard. https://open.alberta.ca/publications/leadership-quality-standard
5. Altunay, E., & Erol, E. (2023). School leadership during and post-COVID-19 in the context of school repositioning. Anadolu Journal of Educational Sciences International, 13(1), 1-33. https://doi.org/10.18039/ajesi.1109319
6. American Institutes for Research (2020). Designing leadership academies for principal Professional learning. https://www.ed.gov/sites/ed/files/2020/10/leadershipacademies-508.pdf
7. Amoli, S. J. & Aghashahi, F. (2016). An investigation on strategic management success factors in an educational complex. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 230, 447-454. https://doi:10.1016/j.sbspro.2016.09.056
8. Arar, K. (2022). Mültecilerin eğitimi için okul liderliği. (S. Turan, Çev. Ed.). Asos Yayınları.

9. Arık, H., & Çağlar, Ç. (2023). Öğretmenlerin yöneticilerinin dağıtımcı liderlik rollerine olan algılarının yaşadıkları örgütsel stres ile ilişkisi. e-Uluslararası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 14(6), https://doi.org/10.19160/e-ijer.1335345
10. Aslanargun, E. & Bozkurt, S. (2012). Okul müdürlerinin okul yönetiminde karşılaştığı sorunlar. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 11(2), 349-368. https://dergipark.org.tr/tr/pub/jss/issue/24239/256957
11. Aslan, G. (2021). İlkokul ve ortaokulların hayati sorunları ve çözüm önerileri: Okul yöneticilerinin görüşlerine dayalı nitel bir analiz. Journal of Qualitative Research in Education, 25, 204-242. https://doi.org/10.14689/enad.25.9
12. Aslan, H. & Karip, E. (2014). Okul müdürlerinin liderlik standartlarının geliştirilmesi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 20(3), 255- 279. https://doi.org/10.14527/kuey.2014.011
13. Australian Institute for Teaching and School Leadership (2014). Australian professional standard for principals and the leadership profiles. https://www.aitsl.edu.au/tools-resources/resource/australian-professional-standard-for-principals
14. Australian Institute for Teaching and School Leadership (2018). Australian guidelines for school leadership development. https://www.aitsl.edu.au/lead-develop/build-leadership-in-Australian-schools/leading-for-impact
15. Awodiji, O. A. & Naicker, S. R. (2023). Preparing school leaders for the fourth industrial revolution: An assessment of their continuous professional development needs. Social Sciences & Humanities Open, 8(1), 100521. https://doi.org/10.1016/j.ssaho.2023.100521
16. Balcı, A. (2021). Okul yöneticiliğinin meslekleşmesi. Uluslararası Liderlik Çalışmaları Dergisi: Kuram ve Uygulama, 4(2), 62-78. https://doi.org/10.52848/ijls.880112
17. Bayar, A. & Zengin, A. (2021). Okul yöneticileri ile öğretmenler arasında meydana gelen iletişim problemlerinin eğitime yansıması. Ulusal Eğitim Akademisi Dergisi (UEAD), 5(2), 263-278. https://doi.org/10.32960/uead.940190
18. Boberiene, L. V. (2013). Can policy facilitate human capital development? The critical role of student and family engagement in schools. American Journal of Orthopsychiatry, 83(2-3), 346–351. https://doi.org/10.1111/ajop.12041
19. Bora, Z. (2017). Okul müdürlerinin öğretmenlere yönelik etik dışı davranışları ve nedenleri. [Yüksek lisans tezi, Düzce Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
20. Bozkurt, B. (2023). Okul yöneticilerinin mesleki gelişimi: Etkinlikler, engeller ve öneriler. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 6(1), 353-373. https://doi.org/10.33400/kuje.1251391
21. Bozkuş, M., Bozkurt, İ., Temiz, İ., Demirel, B., Yüce, M.S., Demirkan, .M.N… & Amaç, Ü.Y. (2022). Okul yöneticilerinin okul gelişimi ve yönetiminin planlamasına ilişkin görüşlerinin incelenmesi. Journal of Social and Humanities Sciences Research, 9(89), 2336-2344. http://dx.doi.org/10.26450/jshsr.3339
22. British Council (2021). Teaching for success: Continuing professional development (CPD) framework for school leaders. https://americas.britishcouncil.org/sites/default/files.pdf
23. Chu, H. & Cravens, X.C. (2012). Principal professional development in China: challenges, opportunities, and strategies. Peabody Journal of Education, 87(2), 178-199. https://doi.org/10.1080/0161956X.2012664463
24. Creswell, J. (2018). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni (4. baskı). (M. Bütün , & S. B. Demir, Çev. Eds.). Siyasal Kitabevi.
25. Çevik, A. & Demirtaş, H. (2021). 21st century skills of school principals from the perspective of school principals and teachers. Inonu University Journal of the Faculty of Education, 22(2), 1512-1543. https://doi.org/10.17679/inuefd.960126
26. Çevik, A. & Köse, A. (2017). Öğretmenlerin okul kültürü algıları ile motivasyonları arasındaki ilişkinin incelemesi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6(2), 996-1014. https://dergipark.org.tr/en/pub/itobiad/issue/28774/303889
27. Çimen, İ., Belenkuyu, C., & Aksu, M. (2023). Linking school principals’ transformational leadership practices and teachers’ innovative work behaviors in a centralized educational system. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 23(4), 2057-2080. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2023..-1334229
28. Dağ, A. & Bozkurt, B. (2023). Dağıtımcı liderlik ile algılanan örgütsel destek arasındaki İlişki. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(2), 289-307. https://doi:10.17860/mersinefd.1292058
29. Day, D. V. (2000). Leadership development: A review in context. The Leadership Quarterly, 11(4), 581-613. https://doi.org/10.1016/S1048-984300061-8
30. Day, D.V. & Sin, H. P. (2011). Longitudinal tests of an integrative model of leader development: Charting and understanding developmental trajectories. The Leadership Quarterly, 22(3), 545-560. https://doi.org/10.1016/j.leaqua.2011.04.011
31. Dennett, S. K. (2018). Developing leaders to lead today and tomorrow. Journal of Management Science and Business Intelligence, 3(1), 40-46. http://www.ibii-us.org/Journals/JMSBI/
32. Devos, G. & Bouckenooghe, D. (2009). An exploratory study on principals' conceptions about their role as school leaders. Leadership and policy in schools, 8(2), 173-196. https://researchportal.vub.be/en/publications/an-exploratory-study-on-principals-conceptions-about-their-role-a
33. Dikbaş, E. & Gül, İ. (2024). Temel eğitim kademesindeki okullarda okul bazlı bütçeleme hakkında yöneticilerin görüşleri. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (60), 881-895. https://doi.org/10.53444/deubefd.1318083
34. DuFour, R., R. Dufour, R. Eaker. & T. Many. (2016). Learning by doing: A handbook for professional learning communities at work. (3rd ed). Bloomington, IN: Solution Tree
35. Eğitim Reformu Girişimi (2017). PISA 2015: Genel bulgular ve eğilimler. Eğitim Reformu Girişimi Yayını. https://egitimreformugirisimi.org/
36. Eisenschmidt, E. & Oder, T. (2018). Does mentoring matter? On the way to collaborative school culture. Educational Process: International Journal, 7(1), 7-23. http://dx.doi.org/10.22521/edupij.2018.71.1
37. Erkoç, N., Özbatan, A. & Kıral, B. (2024). Okul müdürlerinin etik olan ve etik olmayan davranışları ile değer söylemlerinin öğretmen güçlendirme bağlamında incelenmesi. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 15, 810-829. https://doi:10.51531/korkutataturkiyat.1439955
38. Eröz, A. (2019). Okul müdürlerinin mentorluk fonksiyonlarının öğretmenlerin iş doyumuna etkisi (Tez No: 553506). [Yüksek lisans tezi, İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
39. Fidan, M.S. (2021). Küresel sermayenin eğitimi yönlendirmesi ve Türk eğitim sistemine etkisi Rockefeller vakfı örneği (Tez No: 693009). [Yüksek lisans tezi, Kırıkkale Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
40. Goldin, C. (2003). The human capital century: US schools led the world during much of the 20th century. Will they continue to do so? Education Next, 3(1), 73-79. https://www.semanticscholar.org/paper/
41. Gore, J. & Rickards, B. (2021). Rejuvenating experienced teachers through quality teaching rounds professional development. Journal of Educational Change, 22(3), 335-354. https://10.1007/s10833-020-09386-z
42. Gurr, D. (2015). A Model of successful school leadership from the international successful school principalship project, Societies, 5(1), 136-150. https://doi:10.3390/soc5010136
43. Gurr, D., Drysdale, L. & Goode, H. (2021). An open systems model of successful school leadership. Journal of Educational Administration, 60(1), 21-40. https://doi:10.1108/JEA-04-2021-0091
44. Gümüş, S., Bellibas, M. S., Esen, M. & Gümüş, E. (2018). A systematic review of studies on leadership models in educational research from 1980 to 2014. Educational Management Administration & Leadership, 46(1), 25-48. https://doi.org/10.1177/1741143216659296
45. Gümüş, E., Esen, M. & Bellibaş, M. Ş. (2016). Eğitim araştırmalarında" lider yetiştirme ve liderlik geliştirme" çalışmaları: 1980-2014 arası durum tespiti. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(40). https://doi.org/ 10.21764/efd.00237
46. Gürkan, H. & Toprakçı, E. (2018). İlkokul müdürlerinin mesleki gelişimi. E-International Journal of Educational Research, 9(2). https://doi.org/10.19160/ijer.434582
47. Hollingworth, L., Olsen, D., Asikin-Garmager, A. & Winn, K. M. (2018). Initiating conversations and opening doors: How principals establish a positive building culture to sustain school improvement efforts. Educational Management Administration & Leadership, 46(6), 1014-1034. https://doi:10.1177/1741143217720461
48. Institute for Education Leadership. (2013). The Ontario leadership framework (OLF). https://www.education-leadership-ontario.ca/application/files/8814/9452/4183/Ontario_Leadership_Framework_OLF.pdf
49. Interstate School Leaders Licensure Consortium (1996). Interstate school leaders licensure consortium. Standarts for school leaders. Washington D.C. CCSSO. https://www.fldoe.org/core/fileparse.php/7566/urlt/0075311-orgstand.pdf
50. Interstate School Leaders Licensure Consortium (2008). Educational leadership policy standards. As Adopted by the National Policy Board for Educational Administration. https://www.nysed.gov/sites/default/files/educational-leadership-policy-standards-isllc-2008.pdf
51. Karasavidou, E. & Alexopoulos, N. (2019). School crisis management: Attitudes and perceptions of primary school teachers. European Journal of Educational Management, 2(2), 73-84. https://doi.org/10.12973/eujem.2.2.73
52. Kasapoğlu-Tankutay, H. (2024). Eğitim ortamlarında sosyal adaletin geliştirilmesine ilişkin öğretmen görüşleri. Anadolu Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi (AUJEF), 8(1), 399-420. https://doi.org/10.34056/aujef.1216594
53. Kesmen, K., İşlek, Ö., Yılmaz, M. & Aksu, F. F. (2023). Eğitim yönetimi alanında yüksek lisans yapmanın okul yönetimine etkileri: Okul yöneticilerinin görüşlerine dayalı nitel bir analiz, Journal of Social, Humanities and Administrative Sciences, 9(70), 3817-3828. https://doi.org/10.29228/JOSHAS.72910
54. Kovačević, J. & Hallinger, P. (2020). Finding Europe’s niche: Science mapping the knowledge base on educational leadership and management in Europe, 1960–2018. School Effectiveness and School Improvement, 31(3), 405-425. https://doi.org/10.1080/0161956X.2012.664463
55. Krueger, R.A. (1998). Moderating focus group: What need to do during focus group, Online ISBN: Sage. https://doi.org/10.4135/9781483328133
56. Lacerenza, C. N., Reyes, D. L., Marlow, S. L., Joseph, D. L. & Salas, E. (2017). Leadership training design, delivery, and implementation: A meta-analysis. Journal of applied psychology, 102(12), 1686. http://dx.doi.org/10.1037/apl0000241
57. Lee, Y., Douglass, A., Zeng, S., Wiehe Lopes, A. & Reyes, A. (2022). Preparing early educators as frontline leaders and change agents with a leadership development initiative. International Journal of Child Careand Education Policy, 16(1), https://doi.org/10.1186/s40723-022-00095-z
58. Leithwood, K., Harris, A. & Hopkins, D. (2008). Seven strong claims about successful school leadership. School leadership and management, 28(1), 27-42. https://doi.org/10.1080/13632430701800060
59. Leithwood, K. (2013). The Ontario leadership framework: A school and system leader’s guide to putting Ontario’s leadership framework into action. Toronto: Institute for Educational Leadership.
60. Leithwood, K., Harris, A. & Hopkins, D. (2020). Seven strong claims about successful school leadership revisited. School leadership & management, 40(1), 5-22. https://doi.org/10.1080/13632434.2019.1596077
61. Lincoln, Y.S., & Guba, E.G. (1986). But is it rigorous? Trustworthiness and authenticity in naturalistic evaluation. New Directions for Evaluation, (30), 73-84. https://doi.org/10.1002/ev.1427
62. Los Angeles Human Resources Division (2023). LAUSD (Los Angeles Unified School District) school leadership franework. https://www.lausd.org/cms/lib/CA01000043/Centricity/Domain/
63. Marmara, H. & Atmaca, T. (2023). Okul müdürlerinin karar alma stratejileri ve karar alma süreçlerinde iç ve dış paydaş baskısının etkisi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Journal, 6(2), 543-578. https://doi:10.33400/kuje.1321005
64. Maynard-Tucker, G. (2000). Conducting focus groups in developing countries: Skills training for local bilingual facilitators. Qualitative Health Research, 10, 396-511. https://doi.org/10.1177/104973200129118525
65. Mero-Jaffe, I. & Altarac, H. (2020). A professional development model for school leadership. Leadership & Policy in Schools, 1-18. https://doi.org/10.1080/15700763.2020.1777436
66. Merriam, S. B. (2018). Nitel araştırma: desen ve uygulama için bir rehber. (S. Turan, Çev. Ed.). Nobel Akademik Yayıncılık.
67. Ministry of National Education (1982). Eleventh National Education Council. https://ttkb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2017_09/29165200_11_sura.pdf
68. Ministry of National Education (1993). Fourteenth National Education Council. https://ttkb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2017_09/29165401_14_sura.pdf
69. Ministry of National Education (2009). Primary education institutions standards education document. Ministry of National Education, General Directorate of Primary Education. http://mevzuat.meb.gov.tr/dosyalar/1078.pdf
70. Ministry of National Education (2010). School-based professional development guide for school administrators and teachers. General Directorate of Teacher Training and Education. http://oygm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2017_11/06153206_otmg_kYlavuz.pdf
71. Ministry of National Education (2010). Eighteenth National Education Council. https://ttkb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2017_09/29170222_18_sura.pdf
72. Ministry of National Education (2014). Nineteenth National Education Council. https://ttkb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2019_12/10095332_19_sura.pdf
73. Ministry of National Education (2018). Taking security measures in schools. (Number: 24301423-918.99-E.8310247). General Directorate of Support Services.
74. Ministry of National Education (2021). Twentieth National Education Council. https://ttkb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2021_12/08163100_20_sura.pdf
75. Ministry of National Education (2022). Project on professional development of school administrators in the context of inclusive education. Department of Research, Development and Projects. https://oygm.meb.gov.tr/www/kapsayici-egitim-baglaminda-okul-yoneticilerinin-mesleki-gelisimi-projesi/icerik/1006
76. Ministry of National Education (2024). Strategic plan preparation guide for schools and institutions. https://sgb.meb.gov.tr/
77. Ministry of National Education (2025). Professional ethical principles for educators (Circular 2015/21). https://etik.meb.gov.tr/www/egitimciler-icin-mesleki-etik-ilkeler/icerik/10
78. Morgan, D.L. (1997). The focus group guidebook. The focus group Kit, Vol. 1. Thousand Oaks, CA:Sage. National Association of Secondary School Principal (2023). Devoloping Leadership Skills for Change https://www.nassp.org/leading success/module-1-developing-leadership- skills-for-change/
79. National Policy Board for Educational Administration (2015). The professional standards for educational leaders (PSEL). https://www.npbea.org/wp-content/uploads/2017/06/Professional-Standards-for-Educational-Leaders_2015.pdf
80. Ontorio Principals’Council (2023). International school leadership certificate program. https://internationalschoolleadership.com/international-school-leadership-certificate-program/
81. Organisation for Economic Co-Operation and Development. (2009). Improving school leadership the toolkit. https://www.oecd.org/education/school/44339174.pdf
82. Organisation for Economic Co-Operation and Development. (2009). Millî Eğitim Bakanlığı Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü Okul Liderliğinin Geliştirilmesi Konferansı: Özet raporu.
83. Organisation for Economic Co-Operation and Development. (2020). Eğı̇tı̇m Polı̇tı̇kası Görünümü Raporu: Türkı̇ye. https://abdigm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2020_09/03111424_EYitim_PolitikasY_Gorunuu_Türkiye_Raporu_2020.pdf
84. Organisation for Economic Co-Operation and Development. (2021). AI and the future of skills, volume 1: Capabilities and assessments. https://doi.org/10.1787/5ee71f34-en
85. Önder, G. (2024). Okullarda etik iklim ve okul yöneticilerine düşen sorumluluklar. Uygulamada Eğitim ve Yönetim Bilimleri Dergisi, 4(1), 30-47. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ueybid/issue/84920/1390343
86. Özdayı, N. (2001). Eğitim yöneticilerinin yetki devri ile kaygı düzeyleri arasındaki ilişkinin verimlilik açısından değerlendirilmesi. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 13(13), 151-164. https://dergipark.org.tr/tr/pub/maruaebd/issue/366/2518
87. Özdemir, G., Sahin, S. & Özdemir, S. T. (2024). Behaviors related to primary school principals' crisis management skills: In the context of the february 6th 2023 earthquake. Problems of Education in the 21st Century, 82(2), 252-274. https://doi.org/10.33225/pec/24.82.252
88. Özkan, M. & Turan, S. (2022). Uygulamalı okul liderliği okulu: Uzmanlar yöneticilerle buluşuyor [Bir TÜBİTAK BİDEB Eğitim Etkinliğinin Ardından]. Alanyazın, 3(1), 57- 61. http://dx.doi.org/10.22596/cresjournal.0301.57.61
89. Patton, M. Q. (2018). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri. (2. baskı). (M. Bütün-S. B. Demir, Çev. Ed.). Pegem Akademi.
90. Polat, S., Uğurlu, C. T. & Aksu, M. B. (2018). Okul yöneticilerinin kendi mesleki gelişimleri ve okulu geliştirmeye yönelik liderlik davranışlarına ilişkin görüşleri. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 6(1), 205-224. https://doi.org/10.14689/issn.2148-2624.1.6c1s9m
91. Pradana, M., Elisa, H. P. & Syarifuddin, S. (2023). Discussing ChatGPT in education: A literature review and bibliometric analysis. Cogent Education, 10(2), 2243134. https://doi.org/10.14689/issn.2148-2624.1.6c1s9m
92. Ritche, J. & Lewis, J. (2003). Qualitative research practice. London: Sage
93. Sadoula, G. & Korumaz, M. (2020). Yönetici ve öğretmenlerin dağıtımcı liderlik deneyimleri: Fenomenolojik bir araştırma. Türkiye Eğitim Dergisi, 5(2), 320-345. https://doi.org/11.11111/ted.xx
94. Sezgin, F. (2010). Öğretmenlerin örgütsel bağlılığının bir yordayıcısı olarak okul kültürü. Eğitim ve Bilim, 35(156). https://egitimvebilim.ted.org.tr/index.php/EB/article/view/248/22
95. Silverman, D. (2005). Instances or sequences? Improving the state of the art of qualitative research. In Forum Qualitative Sozialforschung/Forum: Qualitative Social Research 6(3). https://doi.org/10.17169/fqs-6.3.6
96. Southern Regional Education Board (2008). SREB leadership curriculum modules: Professional learning framework and module summaries. https://education.illinoisstate.edu/downloads/isl/sreb-workshop/prof-learn-module.pdf
97. Şahin, İ., Akkaş, S., Yeşil, M., Dağlı, İ., & Ertan, U. (2018). Okul müdürlerinin okul yönetimine ilişkin özerklik algısı. İçinde CT Uğurlu vd.(Edt.), Eğitim yönetimi araştırmaları (ss. 312-325). Cumhuriyet Üniversitesi Yayını.
98. Şahin, S., & Demirel, Ö. A. (2019). Türkiye'de eğitimde değişim ihtiyaçlarına, engellerine ve değişime yön vermeye ilişkin öğretmen görüşleri. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, (48), 88-106. https://dergipark.org.tr/tr/pub/deubefd/issue/51015/602320
99. Şahin, S. & Çeper, B. A. (2013). İlköğretim kurumları standartları (İKS) etkililiği üzerine. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 12(46), 84-111. www.esosder.org Şahin, S. & Türkoğlu-Özdemir, S. (2024). Behaviors of school principal during leadership practices. Journal of History School, 69, 1004-1043. http://dx.doi.org/10.29228/Joh.70742
100. Şener, G. & Özan, M. B. (2018). Okul yöneticilerinin iletişim becerilerinin geliştirilmesinde modül temelli uygulamalar. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 14(3), 1051-1069. https://doi.org/10.17860/mersinefd.441830
101. Tabak, H., Şahin, F. & Tabak, B. Y. (2020). Okul yöneticilerinin karar alma yaklaşımları: Veriye dayalı karar almaya geçiş. Türkiye Sosyal Araştırmalar Dergisi, 24(3), 713-725. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tsadergisi/issue/58254/727254
102. Tabancalı, E. & Su, Y. (2021). Okul müdürlerinin rol belirsizliği. Journal of Qualitative Research in Education, 25, 344-368. https://doi.org/10.14689/enad.25.15
103. Tamer, B. (2020). Okul yöneticilerinin eğitim liderliği meslek standartlarına ilişkin öz değerlendirmeleri (Tez No:605726). [Yüksek lisans tezi, Gazi Üniversitesi]. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
104. Tian, M. & Huber, S. G. (2021). Mapping the international knowledge base of educational leadership, administration and management: a topographical perspective. Compare: A Journal of Comparative and International Education, 51(1), 4-23. https://doi.org/10.1080/03057925.2019.1585757
105. Toikka, T. & Tarnanen, M. (2024). A shared vision for a school: developing a learning community. Educational Research, 1-17. https://doi.org/10.1080/00131881.2024.2361412
106. Turhan, M. & Karabatak, S. (2015). Türkiye’de okul yöneticilerinin yetiştirilmesi ve yurtiçi alanyazında sunulan model önerilerinin incelenmesi. Turkish Journal of Educational Studies, 2(3), 79-107. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/402939
107. Türkoğlu, S. & Şahin, S. (2021). Ekolojik sistemler kuramı çerçevesinde okul müdürlerinin öğretimsel liderlik davranışları. Turkish Studies-Education, 16(5), 2469-2496. https://doi: 10.7827/TurkishStudies.52134
108. Türkoğlu Özdemir, S. & Özkan, H. (2024). Improving teachers' attitudes towards refugee students. Problems of Education in the 21st Century, 82(4), 539–560. https://doi.org/10.33225/pec/24.82.539 United Kingdom Government Departman of Education (2020). Guidance/Headteachers’ standarts 2020. https://www.gov.uk/government
109. University of Cambridge Local Examinations Syndicate (2019). Cambridge school leader standards. https://www.cambridgeinternational.org
110. Uzun, A. & Şişman, M. (2023). Eğitim liderliğiyle ilgili standartlar ve Türkiye’de eğitim liderliği: ISLLC okul liderliği standartları. Uluslararası Liderlik Çalışmaları Dergisi: Kuram ve Uygulama, 6(2), 137-58. https://doi.org/10.52848/ijls.1342122
111. Yasser, A. (2023). Incorporating individual creative thinking skills into leadership development programs (LDPs) to enhance organizational innovation: With a special focus on the fourth industrial revolution (4IR). Osaka Sangyo University Journal of Business Administration, 24(2). https://osu.repo.nii.ac.jp/record/2526/files/37-80_ALMALOY.pdf
112. Yetim, G. & Toprakçı, E. (2020). Problems faced by new school heads and suggestion for solution. Inonu University Journal of the Faculty of Education, 21(1), 13-32. https://doi.org/10.17679/inuefd.538914
113. Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2016). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (11. baskı). Seçkin Akademik ve Mesleki Yayınlar.
114. Yıldırım, İ., Akan, D. & Çiftçi, M. (2018). Ortaokul müdürlerine göre okul güvenliğine yönelik tehditler ve çözüm önerileri. Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20(2), 135-156. https://doi:10.26468/trakyasobed.502187
115. Yükünç, M., & Saylık, A. (2022). Yönetici ve öğretmenlerin okul yönetiminde veriye dayalı karar verme sürecine ilişkin görüşlerinin bazı değişkenlere göre incelenmesi. Uluslararası Batı Karadeniz Sosyal ve Beşerî Bilimler Dergisi, 6 (2), 243- 263. https://doi:10.46452/baksoder.1212417