MERSİN ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSİTÜSÜ DERGİSİ
YAPAY ZEKÂ KULLANIM İLKELERİ
Yazarlar, Hakemler ve Editörler için Etik Çerçeve ve Uygulama Esasları
Versiyon 1.0
Yürürlük Tarihi: 15/ 05 / 2026
Bu belge COPE, TÜBİTAK, YÖK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği ilkeleri
esas alınarak hazırlanmıştır. Rehberin hazırlanmasında farklı ilkelerin karşılaştırılması ve örneklerin hazırlanması işlemlerinde Claude Opus 4.7 versiyonu kullanılmıştır. Son düzetmeler ve gerekli kontroller editörler tarafından yapılmıştır.
1. Amaç ve Kapsam
Bu belge, Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisinin yayın süreçlerinde üretken yapay zekâ (ÜYZ) araçlarının yazarlar, hakemler ve editörler tarafından kullanımına ilişkin etik çerçeveyi, sorumlulukları ve uygulama esaslarını düzenler. İlkeler; bilimsel özgünlük, hesap verebilirlik, şeffaflık, gizlilik ve kamuya güven değerleri üzerine inşa edilmiştir.
Belge kapsamında "yapay zekâ aracı" ifadesi; büyük dil modellerini (ChatGPT, Claude, Gemini, Copilot vb.), görüntü/şekil üreten modelleri, çeviri ve dil düzeltme araçlarını, otomatik intihal/kaynak tarayıcılarını ve makine öğrenmesi tabanlı veri analiz araçlarını kapsar. Yazım denetimi yapan klasik araçlar (örn. yazım kılavuzu, sözlük) bu tanımın dışındadır.
Temel İlke Yapay zekâ araçları yazar olamaz. Bir bilimsel çalışmadaki bütün içeriğin doğruluğundan, özgünlüğünden ve etik uygunluğundan yalnızca insan yazarlar sorumludur. YZ kullanımı her durumda şeffaf biçimde beyan edilmelidir. |
2. Dayanak ve Referans Belgeler
Bu ilkeler aşağıdaki uluslararası ve ulusal çerçevelerle uyumludur:
• COPE (Committee on Publication Ethics) – Authorship and AI Tools Position Statement
• ICMJE (International Committee of Medical Journal Editors) – Recommendations for the Conduct, Reporting, Editing and Publication of Scholarly Work
• TÜBİTAK– Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Yayın Politikası
• Elsevier, Springer Nature, Wiley, Taylor & Francis yayıncı politikaları
• YÖK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi
3. Yazarlar İçin İlkeler
3.1. Yazarlık ve Sorumluluk
Yapay zekâ araçları hiçbir koşulda yazar olarak gösterilemez ve sorumluluk üstlenemez. Yazarlık; çalışmaya entelektüel katkı yapma, içeriğin doğruluğundan hesap verebilme ve etik sorumluluk taşıyabilme niteliklerini gerektirir. Bu nitelikler doğası gereği insana özgüdür.
Yazarlar, çalışmalarında kullanılan tüm YZ çıktılarının doğruluğundan, özgünlüğünden ve kaynak gösteriminden bizzat sorumludur. YZ aracının ürettiği hatalı bilgi (halüsinasyon), uydurma kaynak, hatalı atıf veya intihal niteliğindeki ifade, yazarın kusuru olarak değerlendirilir.
3.2. İzin Verilen Kullanım Alanları
Aşağıdaki amaçlarla yapay zekâ araçlarından, beyan edilmek koşuluyla, faydalanılabilir:
• Dil ve üslup düzeltmesi (gramer, okunabilirlik, akademik ton iyileştirmesi)
• Çeviri ve çeviri kontrolü
• Literatür taramasında ön araştırma ve kavram haritalama (kaynaklar yazar tarafından bağımsız doğrulanmak kaydıyla)
• Veri analizinde kod yazımı ve hata ayıklama (yöntem bölümünde açıklanmak kaydıyla)
• İstatistiksel hesaplama desteği (yöntem ve sonuçlar yazar tarafından doğrulanmak ve yöntem bölümünde açıklanmak kaydıyla)
• Görsel/şekil düzenleme ve grafik tasarımında biçimsel yardım
3.3. Yasaklı Kullanım Alanları
Kabul Edilmeyen Kullanımlar Aşağıdaki uygulamalar etik ihlal kapsamında değerlendirilir ve makalenin reddine, geri çekilmesine veya yazarlar hakkında etik soruşturma açılmasına yol açabilir. |
• YZ aracının yazar veya ortak yazar olarak gösterilmesi
• Veri, bulgu, deneysel sonuç veya gözlem üretmek amacıyla YZ kullanılması (üretilen veriyi gerçek veri gibi sunmak)
• Sahte/uydurma kaynak, atıf veya DOI'nin metne yerleştirilmesi
• Bütün makalenin veya bölümlerinin (giriş, tartışma, sonuç vb.) eleştirel insan katkısı olmaksızın YZ tarafından yazdırılması
• Görsel veya şekillerin orijinal veriyi temsil etmeyecek biçimde YZ ile üretilmesi/manipüle edilmesi
• Hakem değerlendirme yorumlarına YZ ile yanıt üretip kontrol etmeden gönderilmesi
• Telif hakkı korumalı içeriğin YZ aracılığıyla yeniden ifade edilerek (paraphrase) atıfsız kullanılması
3.4. Şeffaflık ve Beyan Yükümlülüğü
YZ aracından yararlanan yazarlar, söz konusu kullanımı makalenin sonunda yer alan “Yapay Zekâ Araçlarının Kullanım Beyanı” bölümünde açıkça beyan etmek zorundadır. Beyan; aracın adını, sürümünü, kullanım amacını ve kapsamını içermelidir. Ayrıca “Makale ve Gönderimi ve Yazar Formları” bölümünde yer alan Yazar Beyan Formunun içerisinde yer alan Yapay Zeka Destek Beyanı doldurulmalıdır.
Örnek Beyan Metinleri:
Örnek 1 – Dil düzeltmesi "Bu makalenin İngilizce dil ve üslup düzeltmesinde ChatGPT-4 (OpenAI, Mayıs 2025 sürümü) aracından faydalanılmıştır. Çıktıların tamamı yazarlar tarafından gözden geçirilmiş ve sorumluluk yazarlara aittir." |
Örnek 2 – Veri analizi desteği "Verilerin Python ortamında işlenmesinde kullanılan kod parçalarının taslağı Claude (Anthropic) aracılığıyla oluşturulmuş; tüm kodlar yazarlar tarafından doğrulanmış, çalıştırılmış ve sonuçların güvenilirliği bağımsız olarak teyit edilmiştir." |
3.5. Veri ve Görselde YZ Kullanımı
Araştırma verileri, deneysel ölçümler ve birincil gözlemler hiçbir koşulda YZ tarafından üretilemez veya değiştirilemez. Sentetik veri yalnızca yöntemin doğası gereği zorunluysa (örn. simülasyon çalışmaları, eğitim veri seti oluşturma) kullanılabilir; bu durumda yöntem bölümünde ayrıntılı biçimde açıklanır.
Bilimsel kanıt değeri taşıyan görseller YZ ile üretilemez veya iyileştirilemez. Yalnızca açıklayıcı şemalar, kavramsal çizimler ve kapak görselleri için YZ kullanımına izin verilebilir; bu görseller mutlaka YZ ile üretildiği belirtilerek sunulmalıdır.
3.6. Kaynak ve Atıf Doğrulama
YZ araçlarının literatür önerilerinin önemli bir kısmının uydurma olabileceği bilinmektedir. Yazar, YZ aracı tarafından önerilen her kaynağı bağımsız bir veri tabanı (Web of Science, Scopus, PubMed, DergiPark, Google Scholar) üzerinden doğrulamak ve orijinal kaynağa erişerek içeriğini teyit etmekle yükümlüdür.
4. Hakemler İçin İlkeler
4.1. Gizlilik İlkesi
Kritik Uyarı – Gizlilik İhlali Değerlendirilmek üzere hakeme gönderilen makale, ilgili yazarlar ve dergi dışında hiçbir tarafla paylaşılamaz. Makale metninin halka açık YZ araçlarına (ChatGPT, Claude, Gemini vb.) yüklenmesi gizlilik ihlali ve telif hakkı ihlali oluşturur; bu davranış hakemlik etiğine aykırıdır. |
Hakemler; makalenin tamamını, bir kısmını, özetini, şekillerini veya yazarların kimlik bilgilerini herhangi bir üretken YZ platformuna giremez. Bu tür araçların kullanım koşulları, girilen verinin model eğitiminde kullanılmasına olanak tanıyabilmekte ve yayımlanmamış araştırma verilerinin üçüncü taraflara sızmasına yol açabilmektedir.
4.2. İzin Verilen Sınırlı Kullanım
Hakemler, yalnızca aşağıdaki dar kapsamda ve dergi editörünün önceden bilgisi dahilinde YZ araçlarından faydalanabilir:
• Kendi yazdıkları hakem raporunun dil ve üslup düzeltmesi (rapor içeriği özgün, makalenin içeriğine ilişkin hiçbir alıntı paylaşılmamak kaydıyla)
• Genel kavram veya terminoloji açıklaması (makale metni paylaşılmaksızın)
• Kurum içinde kontrol altında çalışan, veri saklamayan (zero-retention) güvenli YZ çözümleri (kurumsal onay varsa)
4.3. Hakem Raporunun Özgünlüğü
Bilimsel değerlendirme; uzmanlık, eleştirel akıl ve bilgi birikimi gerektiren insani bir faaliyettir. Hakem raporunun bütünüyle veya büyük ölçüde YZ tarafından üretilmesi, hakemlik görevinin gereklerini ihlal eder. Editör, raporda YZ üretimi izlenimi veren genel ifadeler tespit ettiğinde hakemden açıklama isteme hakkını saklı tutar.
4.4. Beyan Yükümlülüğü
Hakem; rapor hazırlığında herhangi bir YZ aracından faydalandıysa, kullanım kapsamını ve aracı raporun sonunda editöre yönelik gizli notlar bölümünde belirtmelidir.
5. Editörler ve Dergi İçin İlkeler
5.1. Editöryal Karar Sorumluluğu
Bir makalenin yayın sürecindeki kabul, revizyon veya ret kararı tamamen editörlere aittir. YZ araçları nihai editöryal karar üreten merci olarak konumlandırılamaz. Editörler; YZ araçlarını yalnızca aşağıdaki destek işlevleri için kullanabilir:
• İlk biçimsel kontrol (sayfa düzeni, referans formatı, eksik bölüm taraması)
• Konu uyumu açısından ön değerlendirme (sınıflandırma desteği)
• Hakem önerisi listesinin genişletilmesi (önerilerin editör tarafından doğrulanması koşuluyla)
• İntihal ve benzerlik analizi (iThenticate, Turnitin vb. araçlar)
• YZ üretimi metin tespit araçları (sonuçların yorumu insan editöre ait olmak üzere)
5.2. Gizlilik ve Veri Koruma
Editörler; yazarlar tarafından gönderilen makaleleri, ek dosyaları, hakem raporlarını ve yazışmaları halka açık YZ araçlarına yükleyemez. Dergi yönetim sistemi ile entegre çalışan YZ araçları kullanılacaksa, ilgili tedarikçinin veri saklama politikası, KVKK ve GDPR uyumu belgelenmiş olmalıdır.
5.3. YZ Tespit Araçlarının Kullanımı
Dergi, gerekli gördüğü hallerde YZ ile üretilmiş metin tespit araçları (GPTZero, Originality.ai, Turnitin AI vb.) kullanabilir. Bununla birlikte mevcut tespit araçlarının yanılma payı yüksek olduğundan, ret veya etik ihlal kararı verilmeden önce gerekli kontrollerin yapılması gerekmektedir. Editör kurulu gerekli hallerde bu konu ile ilgili yazarlardan gerekçe talep edebilir.
Önemli Hatırlatma YZ tespit araçları belirsiz sonuç üretebilir. Özellikle ana dili İngilizce olmayan yazarların metinleri yanlış pozitif sonuç verebilmektedir. Karar süreçlerinde tek başına kanıt olarak kullanılmamalı; yazar açıklaması, taslak sürüm geçmişi ve yöntem beyanı birlikte değerlendirilmelidir. |
5.4. Yazarlara ve Hakemlere Bilgilendirme
Dergi; başvuru kılavuzunda, telif hakkı devir formunda ve hakem davet yazılarında bu YZ kullanım ilkelerine açıkça atıf yapar. Yazarlar başvuru sırasında, hakemler davet kabul aşamasında bu ilkeleri okuduklarını ve uyacaklarını beyan eder.
5.5. İhlal Durumunda İzlenecek Yol
Makale değerlendirme sürecinde veya yayın aşamasından sonra YZ kullanım ilkelerinin ihlali tespit edildiğinde COPE akış şemaları doğrultusunda aşağıdaki adımlar izlenir:
1. İhlalin niteliği ve kapsamı editör kurulu tarafından değerlendirilir.
2. Sorumlu yazarla yazılı iletişim kurularak savunma ve açıklama istenir.
3. Gerekli görülürse yazarın kurumuna ve etik kurula bildirim yapılır.
4. İhlalin derecesine göre; düzeltme talebi, makale reddi, yayımlanmış makalenin geri çekilmesi (retraction) veya yazarın belirli süre dergiye başvurusunun engellenmesi yaptırımları uygulanır.
5. Karar ve gerekçesi tüm taraflara yazılı olarak bildirilir; gerekirse kamuya açık düzeltme/geri çekme notu yayımlanır.