The Social Reflections of the Sacred Text: The Conception of the Qur’an among the Alevi Community of Adıyaman

Yıl 2025, Cilt: 1 Sayı: 1, 36 - 46, 31.12.2025

Abdulmuttalip Arpa , Mahbup Zeynep Ezber

Öz

One of the subjects that has attracted considerable attention in the Islamic world for a long time is undoubtedly Bāṭinism (Esotericism). The term Bāṭiniyya, which was used for those who claimed to possess knowledge of hidden inner realities, refers to groups who maintained that every apparent (ẓāhir) meaning has an inner (bāṭin) dimension, and that every verse of the Qur’an has an esoteric interpretation. According to these groups, such knowledge could only be possessed by a ma‘ṣūm (infallible) imam who was believed to have a secret and special bond with God.
Initially taking shape within Ja‘farism and Ismāʿīlism, Bāṭinī thought appeared in the Islamic world under various names. One Bāṭinī current that emerged within this context and continues to exist today is Alevism. In this study, firstly, the Qur’anic understanding of Alevis was briefly examined; subsequently, the study focused on the Qur’anic perception of the Alevis of Adıyaman and the place of the Qur’an in their daily lives. The field research in the Adıyaman region was carried out through interviews conducted with Alevi dedes (spiritual leaders) of the region.

Anahtar Kelimeler

Islam , Qur’an , Bāṭinism , Ta’wīl , Alevism , Adıyaman

Kutsal Metnin Toplumsal Yansımaları: Adıyaman Alevîlerinde Kur’ân Tasavvuru

Öz

İslâm dünyasında uzun bir zaman adından söz ettiren konulardan biri de kuşkusuz Bâtınîliktir. Gizli olan şeylerin iç yüzünü bilenler için kullanılan Bâtınîlik, her zâhirin bir bâtını olduğu ve Kur’ân’daki her âyetin de bir yorumu bulunduğunu ileri sürerek bunun ancak Tanrı ile aralarında gizli bir sır ve özel bir bağ bulunan mâsum imamın bildiğine inanan grupları ifade etmek için kullanılmıştır.
Başlangıçta Caferîlik ve İsmailîlik ile vücut bulan Bâtınîlik düşüncesi İslâm dünyasında çeşitli isimler altında tezahür etmiştir. Bu kapsamda ortaya çıkan ve bugün de varlığını devam ettiren bir Bâtınî akımı da Alevîliktir. Bu çalışmada öncelikle kısaca Alevilerin Kur’ân anlayışına üzerinde duruldu; ardından çalışmanın odak noktasını teşkil eden Adıyaman Alevilerinin Kur’ân tasavvuru ve günlük hayatlarındaki yeri araştırıldı. Adıyaman yöresindeki araştırma Adıyaman yöresi Alevi dedeleriyle yapılan mülakatlar üzerinden gerçekleştirilmeye çalışıldı.

Anahtar Kelimeler

İslâm , Kur’ân , Bâtınîlik , Te’vîl , Alevîlik , Adıyaman

Kaynakça

• Arı, Yılmaz. (2021). “Ali Büyükşahin Dede ile Alevilik ve Dini Otorite Üzerine”. Internatıonal journal of socıal, humanıtıes and admınıstratıve scıences, 38/7, 578-591.
• Arpa, Abdulmuttalip - Ertaş, Kasım. (2012). “Bâtınî Düşüncede Tevil ve Nusayrîlik”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 62, 289-304.
• Aytekin, Sefer (ed.) (1958). Buyruk. Ankara: Emek Yayınevi.
• Bozkuş, Metin. (1999). Sivas ve Çevresinde Yaşayan Alevilerin İnançları (Doktora tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
• Doğan, İsa. (1998). Türklük ve Alevîlik. Samsun: Kardeş Ofset.
• Eş’arî. (2009). Mekâlâtü'l-İslâmiyyîn ve İhtilâfü'l-Musallîn, thk. Ne’îm Hüseyin Zerzûr, Beyrut: el-Mektebetü’l Asri.
• Gölpınarlı, Abdulbaki. (1992) Alevî ve Bektaşî Nefesleri. İstanbul: İnkılap Kitapevi.
• Hacı Bektaş-ı Veli. (2010). Makâlât-ı Gaybiyye ve Kelimât-ı Ayniyye. Hacı Bektaş Veli Külliyatı, (haz. Gıyasettin Aytaş) Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları.
• Kaplan, Doğan. (2010). Aleviliğin Yazılı Kaynakları Buyruklar ve Buyrukların Kökeni. Anadolu’da Aleviliğin Dünü ve Bugünü. 1. Basım. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Yayınları.
• Kaplan, Doğan. (2008). Buyruklara Göre Kızılbaşlık (Doktora tezi). Selçuk Üniversitesi. Kulu, Cabbar. (2007). Kitab-ı Cabbâr Kulu, (Haz. Osman Eğri). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. Kummî, Ebû Ca’fer b. Bâbeveyh el-. Risâletü’l-İ’tikâdât. ed. Assâm Abdülyed. Kum: el-Mu’temerü’l-Âlemî, 1. Basım, 1371. Kummî, Ebü’l-Hasen Ali b. İbrâhîm el-. Tefsîrü’l-Kummî. ed. Seyyid Tayyib el-Mûsevî. Kum: Müessesetü Dari’l-Kitâb, 1372. Kur’an Yolu Meâli. (çev. Komisyon). (2020) Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı. Rençber, Fevzi. (2010). 40 Soruda Adıyaman’da Geleneksel Alevilik. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 56, 395-406.
• Rençber, Fevzi. (2016). Hak Muhammed Ali Aşkı Adıyaman Alevileri. Ankara: Gece Kitaplığı.
• Rençber, Fevzi. (2018). Oryantalistlere Göre Alevîlik ve Bektâşîlik (1. Basım). Ankara: Gece Kitaplığı.
• Özmen, İsmail. (1998). Alevi-Bektâşî Şiirleri Antolojisi. 5 Cilt. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı.
• Öztürk, Mustafa. (2003). Alevilerin Kur’ân Tasavvuru Üzerine. İslamiyat, 3, 55-70.
• Shindeldecker, John. (1998). Turkish Alevîs Today. İstanbul: Şahkulu Sultan Külliyesi Vakfı Yayınları.
• Sönmez, Kutlu. (2008). Alevîlik-Bektaşîlik Yazıları. Ankara: Ankara Okulu Yayınları.
• Tur, Seyit Derviş. (2012). Erkânname. İstanbul: Can Yayınları.
• Tûsî, Ebû Ca‘fer Nasîrüddîn. et-Tibyân fî tefsîri’l-Kur’ân. Kum: Müessesetü Âl-i Beyt, 1. Basım, 4 Cilt. 1431.
• Üçer, Cenksu. (2005). Geleneksel Alevîlikte İbadet Hayatı ve Alevîlerin Temel İslâmî İbadetlere Yaklaşımları. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, (5)3, 161-189.
• Üzüm, İlyas. (2020). Tarihsel ve Kültürel Boyutlarıyla Alevîlik. Ankara: İSAM Yay.
• Virani Baba. (2008). İlmi-i Cavidan. (haz. Osman Eğri) Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Yıldız, Harun. (2003). Amasya Yöresi Alevileri: Tarihçesi, İnançları, Örf ve Adetleri (Doktora tezi). Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
• Zelyut, Rıza. (2002). Öz Kaynaklarına Göre Alevîlik. İstanbul Dergâhı Yayınları.