Culinary Culture in the Ancient Turkish States

Öz

The development of Turkish culinary culture is based on the interaction of Turkish societies with many geographical and socio-cultural elements throughout history. Turkish culinary culture, which has developed in line with these interactions, is seen as the result of a rich historical and cultural accumulation. Culinary culture in the old Turkish States hold great importance for the history of Turkish gastronomy as it is considered the beginning of Turkish culinary culture. Despite its importance, the limitation of studies on the culinary culture of this period was effective in the emergence of the research. This research aims to examine the culinary culture of the ancient Turkish States. In the study qualitative method was adopted and, document analysis was performed. In this regard, the data obtained from secondary sources were analyzed using the content analysis method. In the early Turkish states, the harsh conditions of the steppe brought the nomadic lifestyle and livestock farming to the forefront; however, limited agricultural activities were also carried out. Influenced by the nomadic structure, foods with long shelf lives and high nutritional value became prominent, and techniques such as drying and fermentation became widespread. Food culture was intertwined with religious beliefs, rituals, and social ceremonies, thus laying the foundations of Turkish culinary culture. It is aimed that the research results will contribute to the literature on Turkish culinary history.

Anahtar Kelimeler

• Ancient Turkish States
• Turkish Culinary Culture
• History of Turkish Gastronomy
• Food and Beverage Traditions in Ancient Turkish Societies
• Culinary Culture of Ancient Turks

Proje Numarası

Bulunmamaktadır.

Etik Beyan

During the writing process of the study “Culinary Culture in the Ancient Turkish States” scientific rules, ethical and citation rules were followed. No falsification was made on the collected data and this study was not sent to any other academic publication medium for evaluation. Ethics Committee Permission is not required.

Eski Türk Devletlerinde Mutfak Kültürü

Öz

Türk mutfak kültürünün gelişimi tarih boyunca Türk toplumlarının coğrafi ve sosyo-kültürel birçok unsur ile etkileşimine dayanmaktadır. Bu etkileşimler doğrultusunda gelişen Türk mutfak kültürü zengin tarihi ve kültürel birikimin sonucu olarak görülmektedir. Eski Türk Devletlerinde mutfak kültürü, Türk mutfak tarihinin başlangıcı olarak kabul edilmesi sebebiyle Türk gastronomi tarihi için büyük önem taşımaktadır. Buna karşın bu dönemin mutfak kültürüne ilişkin yapılan çalışmaların kısıtlı olması araştırmanın ortaya çıkmasında etkili olmuştur. Bu araştırma ile eski Türk Devletlerinin mutfak kültürünün incelenmesi amaçlanmıştır. Nitel yöntemin benimsendiği bu çalışmada doküman analizi yapılmıştır. Bu doğrultuda ikincil kaynaklardan elde edilen veriler içerik analizi yöntemi ile analiz edilmiştir. Eski Türk devletlerinde bozkırın sert koşulları, göçebe yaşam tarzını ve bu yaşama uygun hayvancılığı ön plana çıkarırken, buna rağmen sınırlı da olsa tarımsal faaliyetler de yürütülmüştür. Konar-göçer yapının etkisiyle uzun süre saklanabilen ve besin değeri yüksek gıdalar ile kurutma ve fermantasyon gibi teknikler yaygınlaşmıştır. Yemek kültürü; dini inanışlar, ritüeller ve toplumsal törenlerle iç içe geçmiş, böylece Türk mutfak kültürünün temelleri atılmıştır. Araştırma sonuçlarının Türk mutfak tarihine ilişkin alan yazına katkı sağlaması hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Eski Türk Devletleri
• Türk Mutfak Kültürü
• Türk Gastronomi Tarihi
• Eski Türklerde Yeme İçme Gelenekleri
• Eski Türklerde Yemek Kültürü

Proje Numarası

Bulunmamaktadır.

Etik Beyan

“Eski Türk Devletlerinde Mutfak Kültürü” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Araştırmanın derleme olması ve verilerinin ikincil kaynaklardan elde edilmesi sebebiyle Etil Kurul Onayına ihtiyaç duyulmamıştır.

Kaynakça

1. Abay, A. (2017). Avrupa Hun İmparatorluğu (IV.-V. Yüzyıl). T.C. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü.
2. Ahmetbeyoğlu, A. (1995). Grek seyyah Priskos’a göre Avrupa Hunları. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları.
3. Ahmetbeyoğlu, A. (2003). İslam öncesi Türk tarihi kaynakları. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, (2), 17- 24. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/651511
4. Ahmetbeyoğlu, A. (2015). İslamiyet öncesi Türklerde sosyal ve ekonomik yapı. İ. Çapcıoğlu ve H. Beşirli (Ed.), Türk Kültürü El Kitabı (s. 341-366) içinde. Ankara: Grafiker Yayınları.
5. Ahmetbeyoğlu, A. (2019). Sorularla eski Türk tarihi. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
6. Akcan, A. (2022). Eski Türk kültür ve medeniyetine dair: Bozkırda varolmak. Tarih ve Gelecek Dergisi, 8(3), 896-909. http://dx.doi.org/10.21551/jhf.1173800
7. Alçay, A. Ü., Yalçın, S., Bostan, K. ve Dinçel, E. (2015). Orta Asya'dan Anadolu'ya kurutulmuş gıdalar. Anadolu Bil Meslek Yüksekokulu Dergisi, (37), 83-93. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article- file/750208
8. Altun, Ö. ve Kıvrak, R. (2023). Türk kültürünün bazı unsurları üzerine değerlendirmeler. SDE Akademi Dergisi, 3(1), 131-150. https://doi.org/10.58375/sde.1173016

9. Avcı, M. (2010). İslam öncesi Türk devletlerinin sosyal hayatında kadının rolü (Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul
10. Aydın, E. (2022). Eski Türklerde gündelik hayat. İstanbul: Kronik Kitap.
11. Bakan, R. (2021). Türk mutfağındaki sütlü tatlıların değerlendirilmesi ve inovasyonu (Yüksek Lisans Tezi). Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Denizli.
12. Balaban, A. (2006). İskit, Hun ve Göktürklerde sosyal ve ekonomik hayat (Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
13. Balcı, T. G. (2018). Tabgaç Devleti (386-534) (Doktora Tezi). Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
14. Balcı, T. G. (2021). Tabgaçlar: bozkırdan Çin tahtına. İstanbul: Kronik Kitap.
15. Bayat, F. ve Cicioğlu, M. N. (2008). Türklerde cenaze törenleri bağlamında mevlid okuma geleneği. Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(19), 147-155. Erişim adresi: https://isamveri.org/pdfdrg/G00559/2008_19/2008_19_BAYATF_CICIOGLUMN.pdf
16. Baykara, T. (2001). Türk kültür tarihine bakışlar. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
17. Bedirhan, Y. (2009). İslam öncesi Türk tarihi ve kültürü. Konya: Eğitim Kitabevi.
18. Bilgin, A. ve Samancı, Ö. (2008). Türk mutfağı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
19. Bulduk, A. (2021). İslamiyet öncesi Türk sanatında hayvan motifleri (Lisans Tezi). Anadolu Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Eskişehir.
20. Caferoğlu, A. (1968). Eski Uygur Türkçesi sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
21. Chen, S. (1996). A-gan revisited-the Tuobas cultural and political heritage. Journal of Asian History, 30(1), 46-78. Erişim adresi: https://www.jstor.org/stable/pdf/41931010.pdf
22. Cosma, C. (2015). Avar warriors in Transylvania, Sătmar and Maramureș, Crișana and Banat. Archaeological landmarks on the political status of western Romania in the Avar Khaganate. C. Cosma (Ed.). Warriors, weapons, and harness from the 5th–10th centuries in the carpathian basin, ethnic and cultural interferences in the 1st millennium b.c. To the 1st millennium A.D. içinde (s. 251–280). Cluj‐Napoca: Mega Publishing House.
23. Çanak, Ö. 2019. İslâm öncesi Türk kültüründe insani değerler (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
24. Çift, P. ve Taşağıl, A. (2022). İslamiyet öncesi Türkler. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
25. Daim, F. (2003). Avars and Avar archaeology, an introduction. H.-W. Goetz, J. Jarmut ve W. Pohl (Ed.). Regna and Gentes: The relationship between late antique and early medieval peoples and kingdoms in the transformation of the Roman world içinde (s. 463–570). Boston: Brill Publisher.
26. Deveci Bozkuş, Y. (2022). İslamiyet öncesi dönemin Türk kültür ve uygarlığına genel bir bakış. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(1), 335-349. https://doi.org/10.32709/akusosbil.820046
27. Diyarbekirli, N. (1972). Hun sanatı. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
28. Eberhard, W. (1943). Eski Çin kültürü ve Türkler. DTCFD, 4(1). 19. https://doi.org/10.1501/Dtcfder_0000000400
29. Eberhard, W. (1996). Çin’in Şimal Komşuları (2. Baskı) (N. Uluğtuğ, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
30. Eroğlu, E. (2014). Bozkır kavimlerinde iktisadi ve mesleki yapı (Başlangıçtan Uygur dönemi sonuna kadar) (Doktora Tezi). Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
31. Eryılmaz, Ü. (2021). Avar Kağanlığı'nın iktisadi tarihi. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 14(3), 1091-1108. https://doi.org/10.25287/ohuiibf.929734
32. Esin, E. (2001). Türk kozmolojisine giriş. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
33. Eycil, A. ve Us, Ü. (2019). İslamiyet öncesi Türk tarihinde sanatı etkileyen unsurlar. Asia Minor Studies, 7(1), 81- 94. https://doi.org/10.17067/asm.498779
34. Fadlan, İ. (1995). Seyahatname. R. Şeşen (Yay. haz.). İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
35. Fırat, M. (2014). Yemeğin ideolojisi ya da ideolojinin yemeği: kimlik bağlamında yemek kültürü. Folklor/edebiyat, 20(80), 129-140. https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=530125
36. Gedikli, Y. (2021). Avrupa Hunları ve Avrupa Hun türkçesi. İstanbul: Ötüken Yayınları.
37. Genç. R. (1982). IX. yüzyılda Türk mutfağı. Türk mutfağı sempozyumu bildirileri (s. 60-67) içinde. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Milli Folklor Araştırma Dairesi Yayınları.
38. Göde, G., Kayaardı, S., Uyarcan, M. ve Söbeli, C. (2021). Tarihin gelişim sürecinde Türk yemek kültürü ve beslenme alışkanlıklarının değişimi. Food and Health, 7(3), 216-226. https://doi.org/10.3153/FH21023
39. Gökalp, Z. (1976). Türk medeniyeti tarihi. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
40. Gömeç, S. (2011). Türk tarihinde Avarlar ve Avar meselesi. IV. Uluslararası Türkoloji Kongresi. Van, Mayıs.
41. Güldemir, O. (2014). Orta Asya’dan Cumhuriyet dönemine Türk mutfağındaki yemeklerin değişimi: Yazılı kaynaklar üzerinden bir değerlendirme. N Kozak ve E. Günlü (Ed.), VII. Lisansüstü Turizm Öğrencileri Araştırma Kongresi Bildiri Kitabı (s. 346-358) içinde. Ankara: Anatolia.
42. Gürsoy, D. (2005). Yemek üzerine denemeler. K. Toygar (Ed.). Türk mutfak kültürü üzerine araştırmalar içinde. Ankara: Türk Halk Kültürünü Araştırma ve Tanıtma Vakfı Yayınları.
43. Halıcı, N. (2022). Orta Asya ve göç yolu dönemi mutfağı (2. Baskı). İstanbul: Kitap Dünyası.
44. Hali, S. ve Rencüzoğulları, S. (2017). İslamiyet öncesi dönemde Türklerde eğitim. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 6(17), 425-437. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/436726
45. Harrington, R. J. (2005). Defining gastronomic identity: The impact of environment and culture on prevailing components, texture and flavors in wine and food. Journal of Culinary Science & Technology, 4(2-3), 129- 152. https://doi.org/10.1300/J385v04n02_10
46. Hassan, Ü. (1986). Eski Türk toplumu üzerine incelemeler. Ankara: Alan Yayıncılık.
47. Işın, P. M. (2021). Avcılıktan gurmeliğe yemeğin kültürel tarihi (4. Baskı). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
48. İlban, M. O., Güleç, E., Çolakoğlu, F. ve Karabıyık, Ş. (2021). Türkistan’dan günümüze Türk mutfak kültürünün gelişimi: Geleneksel Türk mutfağının günümüz yeme-içme alışkanlıklarındaki yeri. Türk Dünyası Araştırmaları, 127(251), 269-288. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1477881
49. İzgi, Ö. (1977). Hunlar, Göktürkler ve Uygurlar'da geleneksel festival ve eğlenceler. Tarih Dergisi, (31), 29-36. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/101785
50. İzgi, Ö. (2020). Orta Asya Türk tarihi araştırmaları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
51. Kafesoğlu, İ. (1993). Türk millî kültürü. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
52. Keleş, T. (2016). Uygurların (744/5-840) ipek yolu üzerindeki ticarî faaliyetleri (Yüksek Lisans Tezi). Çankırı Karatekin Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çankırı.
53. Kılıç, S. ve Albayrak, A. (2012). İslamiyet’ten önce Türklerde yiyecek ve içecekler. Turkish Studies, 7(2), 707-716. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.3336
54. Kırilen, G. (2015). Göktürklerden önce Türkler. Ankara: Gece Kitaplığı.
55. Kızıldemir, Ö., Öztürk, E. ve Sarıışık, M. (2014). Türk mutfak kültürünün tarihsel gelişiminde yaşanan değişimler. AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14(3), 191-210. Erişim adresi: https://www.acarindex.com/pdfs/493179
56. Koca, S. (2002). Eski Türklerde sosyal ve ekonomik hayat. Türkler Ansiklopedisi III. Cilt (s. 8-54) içinde. s. 8-54. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
57. Koca, S. (2003). Türk kültürünün temelleri. Ankara: Berikan Yayınevi.
58. Kory, R. W. (2002). Arkeolojik bir araştırma - Avar yerleşimleri. Türkler, 2, 664–673. Erişim adresi: https://www.academia.edu/38672678/Arkeolojik_Bir_Ara%C5%9Ft%C4%B1rma_Avar_Yerle%C5%9Fimleri_ pp._664_673_
59. Közleme, O. (2012). Türk mutfak kültürü ve din. İstanbul: Rağbet Yayıncılık.
60. Montanari, M. (1995). Avrupa’da yemeğin tarihi (M. Önen ve B. Hinginar, Çev.). İstanbul: Afa Yayıncılık.
61. Öcal, S. (1985). Eski Türklerde yiyecekler. T Fındıkoğlu Armağanı içinde (s. 35). İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
62. Ögel, B. (1979). Türk kültürünün gelişme çağları (2. Baskı). Ankara: Kömen Yayın-Dağıtım.
63. Ögel, B. (1982a). Türk mutfağının gelişmesi ve Türk tarihi gelenekleri. Türk Mutfağı Sempozyumu Bildirileri içinde (s. 15-18). Ankara: Milli Folklor Araştırma Dairesi Yayınları.
64. Ögel, B. (1982b). Türklerde devlet anlayışı. Ankara: Başbakanlık Basımevi.
65. Ögel, B. (1988). Dünden bugüne Türk kültürünün gelişme çağları. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
66. Ögel, B. (1991). Türk kültür tarihine giriş (4. Baskı). Ankara: Kültür Bakanlığı Kültür Eserleri.
67. Ögel, B. (2003). Türk mitolojisi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
68. Ögel, B. (2015). Büyüh Hun imparatorluğunun tarihi I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
69. Ögel, B. (2020). İslamiyetten önce Türk kültür tarihi (7. Baskı). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
70. Özdemir Yaman, Z. (2022). Türk mutfak tarihinde çorba kültürü. O. Yener (Ed.). Gastronomi alanında tematik araştırmalar içinde (s. 20-29). İstanbul: Çizgi Kitabevi.
71. Öztürk, M. (2013). İslamiyet’ten önce Türklerin din anlayışı ve Gök Tanrı dini. History Studies, 5(2), 327-346. Erişim adresi: https://www.historystudies.net/dergi/tar2015122369d.pdf
72. Rasonyi, L. (1996). Tarihte Türklük. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
73. Roux, J. P. (2007). Türklerin tarihi (A. Kazancıgil, Çev.). İstanbul: Kabalcı Yayınları.
74. Sak, R., Şahin Sak, İ. T., Öneren Şendil, Ç. ve Nas, E. (2021). Bir araştırma yöntemi olarak doküman analizi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 4(1), 227-256. http://doi.org/10.33400/kuje.843306
75. Samancı, Ö. (2016). Cumhuriyet döneminde Türk mutfak kültürü. A. Dündar Arıkan (Ed.). Türk mutfak kültürü içinde (s. 86-106). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
76. Sandıkçıoğlu, T., Şahin, H., Başaran, V., Güldemir, O., Samancı, Ö., Soner, F. ve Arıkan, D. A. (2016). Türk mutfak kültürü. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
77. Sarıtaş, E. (2005). Çin'de yapılan arkeolojik araştırma ve kazılara göre İslamiyet'ten önce Türklerde kültürel hayat (En eski çağlardan IX. yüzyılın ortalarına kadar). İstanbul: Scala Yayıncılık.
78. Selçuk, H. (1972). Selenge’den Tunaya Türk kültür tarihine dair notlar. İstanbul: Çizgi Kitabevi.
79. Sürücüoğlu, M. S. ve Özçelik, A. Ö. (2008). Türk mutfak ve beslenme kültürünün tarihsel gelişimi. 38. Icanas, Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi Bildiri Kitabı (s. 1289-1310) içinde. Ankara: Korza Yayıncılık.
80. Şalgam, M. (2023). Türk bozkır kültüründe sosyal ve ekonomik hayat. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, (21), 50-66. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2874668
81. Talas, M. (2005). Tarihi süreçte Türk beslenme kültürü ve Mehmet Eröz’e göre Türk yemekleri. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (18), 273-283. Erişim adresi: https://isamveri.org/pdfdrg/D01610/2005_18/2005_18_TALASM.pdf
82. Taşağıl, A. (2003). Göktürkler I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
83. Taşağıl, A. (2013). Kök Tengri’nin çocukları (Avrasya bozkırlarında İslam öncesi Türk tarihi). İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
84. Taşağıl, A. (2018). Türk model devleti: Göktürkler. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
85. Taşağıl, A. (2019). Bozkırın kağanlıkları: Hunlar, Tabgaçlar, Göktürkler, Uygurlar. İstanbul: Kronik Kitap.
86. Taşağıl, A. (2020). Bozkırın ilk imparatorluğu Hunlar. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
87. Taşağıl, A. (2021). Uygurlar - 840’tan önce (2. Baskı). İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
88. Taşağıl, A. (2022). Türk Kağanlığı. İstanbul: Bilge Kültür Sanat.
89. Taşağıl, A. (2024). İlk Türkler: Bozkırdan dünyaya yayılanlar (8. Baskı). İstanbul: Kronik Kitap.
90. Tegin, R. A. A., ve Gönülalan, Z. (2014). All aspects of koumiss, the natural fermented product. MANAS Journal of Engineering, 2(1), 23-34. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/en/pub/mjen/issue/40440/484289
91. Tel, G. (2008). Bozkır kavimlerinde zaman ve takvim (başlangıçtan Uygur dönemi sonuna kadar) (Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
92. Tez, Z. (2012). Lezzetin tarihi (2. Baskı). İstanbul: Hayy Kitabevi.
93. Timothy, D. J., ve Ron, A. S. (2013). Understanding heritage cuisines and tourism: Identity, image, authenticity, and change. Journal of Heritage Tourism, 8(2-3), 99-104. https://doi.org/10.1080/1743873X.2013.767818
94. Tiryakioğlu, V. (2019). Göktürk Devleti’ni fetret’e götüren sebepler ve Çin’in kurduğu askeri valilikler (Garnizonlar). Anadolu Kültürel Araştırmalar Dergisi, 3(1), 93-103. Erişim adresi: https://ankad.org/index.php/ankad/article/view/52/85
95. Vural, F. G. (2016). İslamiyet'ten önce Türklerde kültür ve müzik: Hun, Kök ve Uygur devletleri. İstanbul: Çizgi Kitabevi.
96. Yalımel, M. (2021). Kımızın Türk tarihi ve kültüründeki yeri. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 3(5), 1-12. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1141482
97. Yaygın H. (1996). Kımız ve kefir. Beslenme ve Diyetetik Dergisi, 25(1), 48-52. Erişim adresi: https://beslenmevediyetdergisi.org/index.php/bdd/article/view/508
98. Yıldırım, K. (2021). Hun tarihi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Açık ve Uzaktan Eğitim Fakültesi Yayınları.
99. Yılmaz, A. (2002). İşyerimiz mutfak mesleğimiz aşçılık sanatımız pişirmek. İstanbul: Boyut Yayın Grubu.
100. Yiğit, Y. ve Ay, E. (2016). Osmanlı mutfak kültürü. S. Fettahlıoğlu ve A. Afsar (Ed.), III. International Congress on Social Sciences, China to Adriatic (s.8-22) içinde. Adıyaman, Türkiye: Iksad Publications.
101. Yörükan, Y. Z. (2020). Müslümanlıktan evvel Türk dinleri: Şamanizm. Ankara: Ötüken Neşriyat.
102. Zeren, M. E. (2015). Maniheizm ve Budizm’in Uygurlar’ın kültür hayatına etkileri (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.