Mersin’de Yaşayan Yörük Topluluklarının Sofra Kültürü: Nitel Bir Araştırma

Öz

Bu araştırmada, Mersin bölgesinde yaşayan Yörük topluluklarının sofra kültürü; göçebe yaşam pratikleri, kültürel kimlik ve miras aktarımı bağlamında incelenmiştir. Temmuz 2025'te Mut, Tarsus, Mersin ve Erdemli’de, yaşları 21 ile 93 arasında değişen ve %69,8'i kadın olan 43 katılımcıyla yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiş; elde edilen veriler tematik ve frekans analiziyle değerlendirilmiştir. Bulgular, Yörük mutfağının göçebe yaşam biçimiyle uyumlu biçimde şekillendiğini ortaya koymaktadır. Frekans açısından öne çıkan başlıca kategoriler ve yemekler; hamur işleri (yufka ekmek, bazlama, ıspanak böreği), çorbalar (topalak, mercimek, arabaşı), kış hazırlıkları (turşu, sebze konserveleri, tarhana), süt ürünleri (yoğurt, peynir, tereyağı) ve kümes hayvanları yemekleri (tavuk çorbası, arabaşı çorbası, tavuk dolması) olarak sıralanmaktadır. Çeşitlilik açısından en zengin kategoriler; kış hazırlıkları (n=50), sebze yemekleri (n=46) ve hamur işleri (n=42) olarak sıralanmaktadır. Kültürel sürekliliğin somut göstergeleri olarak; toplu yemek pişirme uygulamalarında beliren “Köpekçi Garı” ve “Tomgaatçı” gibi unvanlar, alan ocak ve saçayağı gibi geleneksel mutfak ekipmanlarının kullanımı ile yer sofrası düzeni öne çıkmaktadır. Çalışma, bu zengin gastronomik mirasın korunması ve sürdürülebilirliği için UNESCO somut olmayan kültürel miras kriterleri çerçevesinde belgelenmesini, coğrafi işaretle tescillenmesini ve gastronomi turizmi kapsamında değerlendirilmesini önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Yörük mutfağı
• Kültürel miras
• Göçebe yaşam tarzı
• Kültürel kimlik
• Gastronomi

Etik Beyan

“Mersin’de Yaşan Yörüklerinin Sofra Kültürü: Nitel Bir Araştırma” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Gerekli olan etik kurul izinleri Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Sosyal ve Beşerî Bilimler Etik Kurulu’ndan 01.07.2025 tarihli toplantıda, 07/18 protokol numarası ile alınmıştır. Araştırmacıların Katkı Oranı Beyanı: Bu çalışmada tüm yazarların katkı oranları eşittir. Çatışma Beyanı: Çalışmada potansiyel çıkar çatışması bulunmamaktadır. Finansman: Bu çalışma için herhangi bir kurum veya kuruluştan destek alınmamıştır. Yapay Zeka ve Türleri Kullanım Beyanı: Bu makalenin dil kontrolünde yapay zekâ ve türevlerinden yararlanılmıştır. Veri Paylaşım Beyanı: Bu çalışmanın verilerini bulguların doğrulanması amacıyla makul bir talep üzerine “etik ilkeler ve yayın politikası”nın ilgili kısmında belirtilen şartlara göre paylaşabileceğimizi beyan ederiz.

Culinary Culture Among the Nomadic (Yörük) Communities of Mersin: A Qualitative Research

Öz

This study examines the table culture of Yörük communities residing in the Mersin region within the context of nomadic lifestyle practices, cultural identity, and heritage transmission. In July 2025, semi-structured interviews were conducted with 43 participants (aged 21–93; 69.8% female) from Mut, Tarsus, Mersin, and Erdemli, and the data were analyzed through thematic and frequency analysis. The findings indicate that Yörük cuisine has been shaped in harmony with the nomadic way of life. The most frequently represented categories and dishes include pastries (yufka bread, bazlama, spinach börek), soups (topalak, lentil, arabaşı), winter provisions (pickles, vegetable preserves, tarhana), dairy products (yogurt, cheese, butter), and poultry-based dishes (chicken soup, arabaşı soup, stuffed chicken). In terms of diversity, the richest categories are winter provisions (n=50), vegetable dishes (n=46), and pastries (n=42). Concrete indicators of cultural continuity include traditional cooking roles such as “Köpekçi Garı” and “Tomgaatçı” that emerge in collective cooking practices, the use of traditional kitchen equipment such as alan ocak and saçayağı, and floor dining arrangements. The study recommends documenting this rich gastronomic heritage within the framework of UNESCO’s intangible cultural heritage criteria, registering it through geographical indication, and integrating it into gastronomy tourism initiatives to ensure its preservation and sustainability.

Anahtar Kelimeler

• Yoruks cuisine
• Cultural heritage
• Nomadic lifestyle
• Cultural identity
• Gastronomy

Etik Beyan

During the writing process of the study “Culinary Culture Among the Nomadic (Yörük) Communities of Mersin: A Qualitative Research” scientific rules, ethical and citation rules were followed. No falsification was made on the collected data and this study was not sent to any other academic publication medium for evaluation. In addition, permission was obtained from the Erzincan Binali Yıldırım University Social and Humanities Sciences Ethics Committee (Date: 01/07/2025 and Protocol no: 07/18) to conduct the research. Statement of Contribution Rate of Researchers: The contribution rates of the authors in the study are equal. Declaration of Conflict: There is no potential conflict of interest in the study. Funding: No funding was received from any institution or organization for this study. Statement of Use for Artificial Intelligence and Its Types: Artificial intelligence and its derivatives were used for language editing and proofreading of this article. Data Sharing Statement: We declare that, upon reasonable request for the purpose of verifying the findings, we can share the data of this study according to the conditions specified in the relevant section of the "ethical principles and publication policy".

Kaynakça

1. Akyürek, S., Özdemir, İ., & Genç, G. (2025). Orta Asya’dan Anadolu’ya uzanan bir yolculuk: Yörük mutfak kültürü. Aydın Gastronomi, 9(2), 519–535.
2. Arslan, F. (2021). Antalya ili Yörük mutfağının gastronomi turizmi yönünde incelenmesi. In I. Uluslararası Turizm, Gastronomi ve Mutfak Sanatları Kongresi (pp. 64–70). Kayseri, Türkiye.
3. Bektarım, N. (2020). Mersin’de yaşayan yerleşik ve konargöçer Yörüklerin mutfak kültürü üzerine bir araştırma [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Mersin Üniversitesi.
4. Çağlar, T. A. (2016). Mersin ve Tarsus halk kültürü. Mersin Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
5. Criss, S., Horhota, M., Wiles, K., Norton, J., St Hilaire, K. J., Short, M. A., & Blomquist, K. K. (2020). Food cultures and aging: A qualitative study of grandparents’ food perceptions and influence of food choice on younger generations. Public Health Nutrition, 23(2), 221–230. https://doi.org/10.1017/S1368980019002489
6. D’Andrea, A., & D’Ulizia, A. (2023). Preserving local food traditions: A hybrid participatory approach for stimulating transgenerational dialogue. Societies, 13(4), Article 95. https://doi.org/10.3390/soc13040095
7. Doğan, M., & Doğan, C. (2010). Yörüklerin Hayat Tarzı. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 49. https://izlik.org/JA98AB37LB.
8. Eröz, M. (1991). Yörükler. Türk Dünyası Araştırmaları.

9. Eröz, M. (1965). Türk köy sosyolojisi meseleleri Yörük-Türkmen köyleri. Istanbul Journal of Sociological Studies, (6), 119-154.
10. Ersavaş, H. (2018). 20. yüzyıldan günümüze kadar orta Toroslarda yaşayan Yörüklerin yemek kültürü ve mutfak yapısı [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Gaziantep Üniversitesi.
11. Ersavaş, H., & Özkanlı, O. (2018). 20. yüzyılda orta Toroslardaki Yörüklerin mutfak kültürü. Aydın Gastronomy, 2(1), 39–49.
12. Gelekçi, C. (2004). Türk Kültüründe Oğuz-Türkmen-Yörük Kavramları. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), 1, 9-18. https://izlik.org/JA28JA57PE
13. Haşin, Ö. (2021). Gastronomi ve kimlik, Yörük kimliği, Kumluca Yörükleri [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Okan Üniversitesi.
14. Kaya, T. (2023). Muğla/Menteşe bölgesi yöresel mutfağının Yörük mutfak kültürü bağlamında incelenmesi [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Afyon Kocatepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
15. Keser, U. (2011). Nerde Çandır Ovasındaki göçler. Kazancı Haber. http://kazancihaber.com/haber_detay.asp? haberID=1320
16. Köç, A. (2020). Orta Anadolu'da Bir Yörük Köyü: Kömürcü. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 6(11), 184-199. https://doi.org/10.21021/osmed.782546.
17. Labadi, S. (2007). Representations of the nation and cultural diversity in discourses on World Heritage. Journal of Social Archaeology, 7(2), 147–170. https://doi.org/10.1177/1469605307077466
18. Lin, M.-P., Marine-Roig, E., & Llonch-Molina, N. (2021). Gastronomy as a sign of the identity and cultural heritage of tourist destinations: A bibliometric analysis 2001–2020. Sustainability, 13(22), Article 12531. https://doi.org/10.3390/su132212531
19. Santamarina, B. (2023). The global competition of the intangible: UNESCO as a producer of heritage brands. Heritage & Society, 16(3), 251–270. https://doi.org/10.1080/2159032X.2023.2226572
20. Büyükcan Sayılır, S. (2012). Göçebelik, Konar- Göçerlik Meselesi ve Coğrafi Bakımdan Konar- Göçerlerin Farklılaşması. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 12(1), 563-580. https://izlik.org/JA63DE27ER
21. Silva, F. M., Ramazanova, M., & Freitas, I. V. (2025). Safeguarding traditional Portuguese gastronomy as an intangible cultural heritage through tourism: The case of North of Portugal. Tourism and Hospitality, 6(2), Article 92. https://doi.org/10.3390/tourhosp6020092
22. Swinbank, V. A. (2021). Cultural memory and female intergenerational culinary culture. In Women’s food matters (pp. 87–108). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-3-030-70396-7_5
23. Şen, A., Cebirbay, M. A., & Aktaş, N. (2015). Yörüklerin mutfak kültürü ve beslenme alışkanlıklarına ilişkin nitel bir araştırma: Karaman örneği. In Y. Kalafat, E. Koçak, & A. Evecen (Eds.), III. Uluslararası Halk Kültürü Sempozyumu (pp. 405–409). Kazan Belediyesi.
24. Tarakçı, İ. E., & Sevim, S. (2025). Gelenekten Günümüze Mersin Yörük Kültüründe Gıda Pratiklerinin Sosyokültürel Analizi. 12th International CEO Communucation, Economics, Organization and Social Science Congress, 526.
25. Tricarico, L., & Geissler, J. B. (2017). The food territory: Cultural identity as local facilitator in the gastronomy sector, the case of Lyon. City, Territory and Architecture, 4, Article 16. https://doi.org/10.1186/s40410-017-0072-2
26. Tuncer, A. M. (2023). Anadolu mutfağına etki eden Yörük mutfak kültürünün incelenmesi: Alanya örneği [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi.
27. Tuncer, A. M., & Yılmaz, M. (2023). Yörük mutfak kültürü. Detay Yayıncılık.
28. Tuztaş Horzumlu, A. H. (2017). Yörük kültürünü tanıtmak: Dernekleşme faaliyetleri ve Yörük şenlikleri. Türkiyat Mecmuası, 27(2), 1–20.
29. UNESCO. (2003). Convention for the safeguarding of the intangible cultural heritage. https://ich.unesco.org/en/convention
30. Varol, E., & Gök, İ. (2022). Balkan göçmenlerinin sofra kültürü: Tekirdağ Malkara örneği. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(2), 775–789.
31. Wutich, A., Beresford, M., & Bernard, H. R. (2024). Sample sizes for 10 types of qualitative data analysis: An integrative review, empirical guidance, and next steps. International Journal of Qualitative Methods, 23. https://doi.org/10.1177/16094069241296206
32. Yalım Kaya, S. (2019). Yörük mutfağı. N. Kozak, (Ed.), Türkiye Turizm Ansiklopedisi içinde, https://turkiyeturizmansiklopedisi.com/yoruk-mutfagi adresinden 22.01.2026 tarihinde alınmıştır.
33. Yiğit, H. (2019). Yörük “Yörür mü?” Yörük kelimesinin etimolojisi üzerine bir deneme. Asia Minor Studies, 7(1), 15–23.