Türk Mitolojisindeki Yiyecek Tasavvurlarının Kültürel Sürdürülebilirlik Bağlamında Değerlendirilmesi

Öz

Bu çalışma, Türk mitolojilerinde yer alan yiyeceklere yüklenen sembolik anlamların Türk kültüründeki izlerini belirlemeyi amaçlamaktadır. Çalışma kapsamında toplumsal düzenin kurulması ve sürdürülmesinde temel bir rol oynadığı düşünülen Türk yaratılış mitolojileri ele alınmıştır. Bu doğrultuda tanrısal figürler olan Kayra Han, Erlik Han ve Ülgen Han’ın yer aldığı anlatılar nitel bir yaklaşımla değerlendirilmiştir. Gerçekleştirilen incelemeler neticesinde, söz konusu anlatılarda süt, bal ve yoğurt unsurlarının öne çıktığı belirlenmiştir. Bulgular sütün saflık, bereket ve kutsallık; balın kutsallık, saflık ve ihanet; yoğurdun ise kutsallık sembolleriyle ilişkilendirildiğini göstermiştir. Ayrıca, Türk toplumlarında zaman içerisinde meydana gelen dini ve sosyal değişimlere rağmen bu sembolik anlamların varlığını sürdürdüğü de ulaşılan sonuçlar arasındadır. Günümüzde süt sembollerinin sosyal, bal sembollerinin dini ve sosyal; yoğurt sembollerinin dini açıdan hâlen varlığını sürdürdüğü tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular, Türk kozmogonisine dair gastronomik sembollerin kültürel sürdürülebilirlik bağlamında günümüze kadar taşındığını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk Mitolojisi
• Kültürel Sürdürülebilirlik
• Süt
• Bal
• Yoğurt

Etik Beyan

“Türk Mitolojisindeki Yiyecek Tasavvurlarının Kültürel Sürdürülebilirlik Bağlamında Değerlendirilmesi” başlıklı çalışmanın yazım sürecinde bilimsel kurallara, etik ve alıntı kurallarına uyulmuş; toplanan veriler üzerinde herhangi bir tahrifat yapılmamış ve bu çalışma herhangi başka bir akademik yayın ortamına değerlendirme için gönderilmemiştir. Bu araştırma da etik kurul kararı zorunluluğu bulunmamaktadır. Araştırmacıların Katkı Oranı Beyanı: Yazarların çalışmadaki katkı oranları eşittir. Çatışma Beyanı: Çalışmada herhangi bir potansiyel çıkar çatışması söz konusu değildir. Finansman: Bu çalışma için herhangi bir kurum veya kuruluştan destek alınmamıştır. Yapay Zeka ve Türleri Kullanım Beyanı: Bu makalenin yazımında yapay zeka ve türleri kullanılmamıştır. Veri Paylaşım Beyanı: Bu çalışmanın verilerini bulguların doğrulanması amacıyla makul bir talep üzerine “etik ilkeler ve yayın politikası”nın ilgili kısmında belirtilen şartlara göre paylaşabileceğimi beyan ederim. Not: Bu çalışma, 7. Uluslararası Türk Dünyası Turizm Kongresi’nde sunulan “Türk Mitolojisinde Kutsallık, Şifa ve Bereketin Sembolleri: Süt, Bal ve Yoğurt” başlıklı çalışmadan geliştirilmiştir.

Evaluation of Food Conceptions in Turkish Mythology within the Context of Cultural Sustainability

Öz

This study aims to identify the traces of the symbolic meanings attributed to foods in Turkish mythology within Turkish culture. The study examines Turkish creation mythologies, which are considered to play a fundamental role in the establishment and maintenance of social order. In this context, narratives featuring the divine figures Kayra Han, Erlik Han, and Ülgen Han have been evaluated using a qualitative approach. As a result of the examinations, it was determined that milk, honey, and yogurt stand out in these narratives. The findings show that milk is associated with purity, fertility, and sacredness; honey with sacredness, purity, and betrayal; and yogurt with sacredness. Furthermore, it is among the conclusions reached that these symbolic meanings have persisted despite the religious and social changes that have occurred in Turkish societies over time. It has been determined that milk symbols still exist socially, honey symbols exist socially and religiously, and yogurt symbols exist religiously. The findings demonstrate that gastronomic symbols related to Turkish cosmogony have been carried to the present day in the context of cultural sustainability.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Mythology
• Cultural Sustainability
• Milk
• Honey
• Yoghurt

Etik Beyan

During the writing process of the study “Evaluation of Food Conceptions in Turkish Mythology within the Context of Cultural Sustainability” scientific rules, ethical and citation rules were followed. No falsification was made on the collected data and this study was not sent to any other academic publication medium for evaluation. Ethics Committee Permission is not required. Statement of Contribution Rate of Researchers: The contribution rates of the authors in the study are equal. Declaration of Conflict: There is no potential conflict of interest in the study. Funding: No funding was received from any institution or organization for this study. Statement of Use for Artificial Intelligence and Its Types: Artificial intelligence and its various types were not used in the writing of this article. Data Sharing Statement: I declare that, upon reasonable request for the purpose of verifying the findings, I can share the data of this study according to the conditions specified in the relevant section of the "ethical principles and publication policy". Note: This study is an adaptation of the study titled “Symbols of Holiness, Healing and Abundance in Turkish Mythology: Milk, Honey and Yogurt” presented at the 7th International Turkic World Tourism Congress.

Kaynakça

1. Abdurrezzak, A. O. (2019). Similar and different aspects of the healing motif determined ın the Turkish epics and the finnish national epic in the context of folk medicine. Turan-Sam, 11(41), 176-184. Erişim adresi: https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=755223
2. Acar, V. (2021). Orta Asya Türklerinde bal ve balın tıbbi amaçlı kullanımı (apiterapi). Mersin Üniversitesi Tıp Fakültesi Lokman Hekim Tıp Tarihi ve Folklorik Tıp Dergisi, 11(3), 612-624. https://doi.org/10.31020/mutftd.982010
3. Aça, M. (2023). Anadolu Türk halk kültüründe ve mutfağında maya. Rumelide Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (37), 554-568. https://doi.org/10.29000/rumelide.1405767
4. Altman, N. (2010). The Honey Prescription: The Amazing Power Of Honey As Medicine. USA: Inner Traditions/Bear & Co.
5. Aslan, C. ve Yücel, A. A. (2025). Şamanizm’den günümüze kalanlar. Current Perspectives in Social Sciences, 29(1), 29-36. https://doi.org/10.53487/atasobed.1474755
6. Avşar, L. (2012). Türk takılarında Umay inancının izleri ve Avrasya kökleri. İdil Sanat ve Dil Dergisi, 1, 1-24. Erişim adresi: https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=258989
7. Baş, M. (2022). Şamanizm ve Türkler. Erişim adresi: https://mithatbas.com/2022/11/13/samanizm-ve-turkler/
8. Bayat, F. (2010). Mitolojiye Giriş. İstanbul: Ötüken Yayınları.

9. Bayat, F. (2017). Kadim Türklerin Mitolojik Hikâyeleri. İstanbul: Ötüken Yayınları.
10. Birol, N. ve Akpınar, A., (2009). XIII. ve XIV. yüzyıl seyyahlarına göre Deşt-i Kıpçak ve Türkistan’da mutfak kültürü, Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2(2), 307-319. Erişim adresi: https://avesis.ebyu.edu.tr/yayin/90824c11-43c7-4a4b-933a-da573458aa0d/xiii-ve-xiv-yuzyil-seyyahlarina- gore-dest-i-kipcak-ve-turkistanda-mutfak-kulturu
11. Bulut, M., Karacagil, Z. ve Çataloğlu, S. (2018). Dünden Bugüne Hıdırellez pratikleri. İçinde 9. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi (Gelenek görenek ve inançlar) (ss. 79-92). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://www.kulturportali.gov.tr/mrepo/eKitap/eb- Dunden%20Bugune%20Hidirellez%20Pratikleri/files/assets/common/downloads/publication.pdf? uni=21f671ba172e2d38c026e3f2af28396b
12. Çakır, E. M. ve Bulduk Türkmen, B. (2024). Türk destanı arketiplerinin çağdaş mitoloji ekseninde yeniden tasarlanması. Yedi, (31), 1-23. https://doi.org/10.17484/yedi.1381168
13. Çamurcuoğlu Tosun, M. (2024). Eski Türklerde Şamanizm ve günümüze yansımaları. Ahbar, 1, 19-29. https://zenodo.org/doi/10.5281/zenodo.11266408
14. Çoban, R. V. (2013). Türk Mitolojisinde iyilik tanrısı Ülgen’in inanıştaki yeri, tasviri ve kökeni. Bilim ve Kültür, (01), 192-198. Erişim adresi: https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=44721
15. Coşkun, H. (2024). Divan şiirinde bal mazmunu. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 28, 371- 386. https://doi.org/10.29029/busbed.1516253
16. Derin, S. (2014). Göktürk kitabelerinde Türk dini inancının izleri. Turkish Studies (Elektronik), 9(9), 465-474. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.7236
17. Dıykanbayeva, M. (2017). Kırgızlarda “Tört Tülük” hayvanla ilgili inanış ve uygulamalar. Milli Folklor, 29(115), 133- 140. Erişim adresi: https://openurl.ebsco.com/EPDB%3Agcd%3A13%3A8739693/detailv2? sid=ebsco%3Aplink%3Ascholar&id=ebsco%3Agcd%3A125721429&crl=c&link_origin=scholar.google.com
18. Dinç, M. (2013). Anadolu sahasında arıcılık ve bal üretimi çerçevesinde gelişen inanç ve gelenekler konusunda bir inceleme. Turkish Studies, 8(9), 1149. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.5410
19. Esin, E. (2001). Türk Kozmolojisine Giriş. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
20. Esin, O. (2018). İnanç temelinde suyun yaradılış düşüncesi ve geleneksel yapı üzerindeki etkisi. Journal of International Social Research, 11(58). http://dx.doi.org/10.17719/jisr.2018.2516
21. Gökalp, Z. (1990). Türk Töresi. İstanbul: Ötüken Yayınları.
22. Güleç, S. ve Yalçın, A. (2025). Kültürel Mirasın Aktarılmasında Yerel Kültürel Unsurların Rolü. İzmir Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 44-58. http://doi.org/10.47899/ijss.1573894
23. Hafızoğlu, A. (2022). Mitoloji ve ilahi dinlerde insanın yaratılışı. Marifetname, 9(1), 217-244. https://doi.org/10.47425/marifetname.vi.1064044
24. Hamidov, H. (2006). Türkçe deyimlerin anlam özellikleri: konuşma ile ilgili deyimler. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (22), 39-45. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/135954
25. Harvey, G. ve Wallis, R. J. (2015). Historical Dictionary Of Shamanism. London: Bloomsbury Publishing PLC.
26. Huff, R. M. (2020). Traditional healing practices and healers. The Wiley Encyclopedia Of Health Psychology, 199-204. https://doi.org/10.1002/9781119057840.ch202
27. Kabak, T. (2012). Şamanizmden Aleviliğe dini ritüellerde rakı ile kımızın işlev ve önemi. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 16. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/kdeniz/article/175496
28. Kafesoğlu, İ. (1993). Türk Milli Kültürü. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
29. Kalafat, Y. (2007). Balkanlardan Uluğ Türkistan’a Türk Halk İnançları-I. Ankara: Berikan Yayınevi.
30. Karaömerlioğlu, D. ve Yaşa Özeltürkay, E. (2018). Teknoloji çocuklarının akıllı perakendecilik uygulamalarına ilişkin deneyim ve beklentilerini belirlemeye yönelik keşifsel bir çalışma. Gençlik Araştırmaları Dergisi, 6(15), 135-166. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2147960
31. Kavas, İ. (2017). Oğuz Kağan destanındaki iktidar yapısı. Tarih ve Gelecek Dergisi, 3(1), 183-192. https://doi.org/10.21551/jhf.299831
32. Kılıç, S. ve Albayrak, A. (2012). İslamiyetten önce Türklerde yiyecek ve içecekler. Turkish Studies, 7(2), 707-716. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.3336
33. Kıvrak, E. (2020). Türk Mitolojisindeki Karakterlerin Analizi ve Yeniden Tasarlanması (Yüksek Lisans Tezi). İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Malatya.
34. Kızıldemir, Ö., Öztürk, E. ve Sarıışık, M. (2014). Türk mutfak kültürünün tarihsel gelişiminde yaşanan değişimler. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14(3), 191-210. Erişim adresi: https://gavsispanel.gelisim.edu.tr/Document/okizildemir/20180726113638646_82c20f2d-26d5-4d81-8876- 2ae1b762abec.pdf
35. Koç, D. E. ve Çaylak Dönmez, Ö. (2020). Türk mitolojisi ritüellerinde yer alan yiyecek ve içecekler. Journal of Tourism and Gastronomy Studies, 8(4), 3303-3318. https://doi.org/10.21325/jotags.2020.763
36. Kumar, R. (2024). Historical And Religious Perspective Of Honey. In Honey (pp. 1-16). USA: CRC Press.
37. Kürkan, F. (2019). Giresun’da Türk su kültünün izleri. Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 6 (16), 109-130. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/627807
38. Malinowski, B. (2000). Büyü, Bilim ve Din (Çev. S. Özkal). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
39. Nas, E. (2022). Ürün tasarımında kültürel sürdürülebilirlik ve özgün değer. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24(Özel sayı), 81-99. https://doi.org/10.16953/deusosbil.1190378
40. Orta, G. M. (2010). Asya’daki eski Türk tıbbının başlangıçtan 14. yüzyıla kadarki döneme ait bilinen Türkçe tıp metinlerinde tıp tarihi açısından değerlendirilmesi (Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
41. Ögel, B. (2010). Türk Mitolojisi I (5. Baskı). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
42. Öksüz Kuşçuoğlu, G. ve Taş, M. (2017). Sürdürülebilir kültürel miras yönetimi. Süleyman Demirel Üniversitesi Yalvaç Akademi Dergisi, 2(1), 58-67.
43. Önal, M. N. (2017). Mitolojik unsurlarıyla Tatarlarda evlenme adetleri. İçinde Ç. Akyüz, Ş. Balıkçı, E. Solmaz, İ. Abalı (Eds.), Türkiye’de Bir Kurmancan Datka (ss. 84-94). Ankara: Sage Matbaacılık.
44. Özkan, U. B. (2019). Eğitim Bilimleri Araştırmaları için Doküman İnceleme Yöntemi (4. Baskı). Ankara: Pegem Akademi.
45. Roux J. P. (2002). Türklerin ve Moğolların Eski Dini. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
46. Roux, J. P. (2011). Eski Türk Mitolojisi. Ankara: Bilgesu Yayıncılık.
47. Sinmez Ç. Ç. ve Aslım, G. (2017) İç Anadolu bölgesindeki hayvanlarla ilgili inanış ve uygulamalar üzerine bir değerlendirme. Bilig, (81), 205-232. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/807290
48. Şahin Doruk, Z. (2008). Lev Nikolayeviç Gumilev'in geleneksel Türk dini ile ilgili görüşleri. Erdem, (52), 183-230. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/671513
49. Şahin, M. (2010). Türklerde mutfak kültürü. Kümbet Eğitim, Kültür, Sanat, Edebiyat Dergisi, 4(16), 59-62.
50. Şahin, S. (2021). Gök Tanrı inancı ve şamanizmde kullanılan kartal figürünün kimliği üzerine bazı düşünceler. Oğuzhan Sosyal Bilimler Dergisi, 3(2), 99-113. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article- file/1751782
51. Şenesen, İ. (2017). Adana halk kültüründe gökyüzü ile ilgili halk inanışları üzerine karşılaştırmalı bir inceleme. Asia Minor Studies, (09), 64-92. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/273093
52. Tahnal, G. E. (2022). Beslenmenin Kökeni; Gastronomiye Mitolojik Bakış Açısı. Erişim adresi: https://gurmemagazin.net/makale/beslenmenin-kokeni-gastronomiye-mitolojik-bakis-acisi-1-bolum/76
53. Tanrıkulu, M. (2014). Coğrafya ve Kültür: Mekân-Kültür-Tarih-Coğrafi İşaret. Ankara: Edge Akademi.
54. Taş, S. (2025). Türk halk kültüründe anne sütü ile ilgili inanışlar ve uygulamalar. Euroasia Journal of Social Sciences and Humanities, 12(5), 250-258. https://doi.org/10.5281/zenodo.17400913
55. Taşdemir, İ. (2018). Şeyh Gâlib'in şiirlerinde arı sembolü. Electronic Turkish Studies, 13(20), 701-720. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.13770
56. Tüzün, A., Kalemci, B. ve Murat, H.G. (2015). Kültürel böcekbilim. Türk Bilimsel Derlemeler Dergisi, 8(2), 30-32. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/417969
57. Uçar, H. (2020). Bir kültün özellikleri: Türklerde su kültü. Kültür Araştırmaları Dergisi, (7), 24-47. https://doi.org/10.46250/kulturder.779430
58. Usta Demirlikan, Y. (2022). Türk mitolojisinin yer altı kötücüsü ‘Erlik Han’. Düşünce Dünyasında Türkiz, 7(39), 73- 86. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3174245
59. Usta, S. ve Yaman, M. (2018). Türk mitolojisinde ve inanışlarında yiyeceklerin yeri. Atlas Journal, 4(12), 1022- 1028. https://doi.org/10.31568/atlas.170
60. Uzun, D. ve Yakut Aymankuy, Ş. (2024). Food and beverage rituals at the period of birth, marriage, and death in Shamanist Turks and its modern reflections. Journal of Tourism Leisure And Hospitality, 6(1), 99-108. https://doi.org/10.48119/toleho.1492741
61. Wikipedia (2026a). Türk Mitolojik Figürlerinin Listesi. Erişim adresi: https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrk_Mitolojik_Fig%C3%BCrlerinin_Listesi
62. Wikipedia (2026b). Kayra Han. https://tr.wikipedia.org/wiki/Kayra_Han
63. Wikipedia (2025a). Tengricilik. Erişim adresi: https://tr.wikipedia.org/wiki/tengricilik
64. Wikipedia (2025b). Kormos. Erişim adresi: https://en.wikipedia.org/wiki/Kormos
65. Wikipedia (2025c). Mitolojide Arılar. Erişim adresi: https://en.wikipedia.org/wiki/bees_in_mythology
66. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2013). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık.
67. Yıldız, L. E. (2022). Anadolu Efsanelerinde Nimete Saygısızlık. TÜRKBİTİG Kültür Araştırmaları Dergisi, 2 (1), 42-59. Erişim adresi: https://turkbitigdergisi.com/?mod=makale_tr_ozet&makale_id=52888
68. Yörükan, Y. Z. (2009). Müslümanlıktan Evvel Türk Dinleri Şamanizm. İstanbul: Ötüken Yayınları.
69. Yurdakök, M. (2013). Yoğurdun öyküsü probiyotiklerin tarihi. Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi, 56(1), 43-60. Erişim adresi: https://cshd.org.tr/article/view/170/170