-

Öz

Language is the memory of a nation and the biggest evidence of being a nation. A nation comes into existence in history stage with its language. Every type of change a nation had in historical context appears in the language which is a “changing and developing natural asset, means and a social concern”. Turkish language which we met written samples of it for the first time in Gokturk Epigraphs in the 8th century has changed, developed and became dissimilar in accordance with various reasons. Turkish language encountered many powerful cultures and civilizations throughout history such as Chinese, Indian, Persian, Arabic and Western civilizations and was affected from these. Among these encounters, with the decision of to be involved in western civilization and Islamic civilization being mostly a “civilization change” process, influence of those civilizations became more intense on Turkish language. In our country influence of those two civilizations, Islamic and Western, on our language have been discussed for years under the name of “simplification/being purified” in general and still being discussed as the occasion arises.From this point of view, subject of our study is composed of “authors, developing attitude towards words originating from Arabic, Persian and Western languages” which covered twelve pages of the magazine of Turkish Language in 1970. Objective of this study is to evaluate suggestions and enlighten today by constituting two headings according to the scope of discussions, around “apprehension of conservation” regarding “ongoing Turkish”, with the efforts of “nativisationpurification-refinement” in 1970.

Anahtar Kelimeler

• Turkish language, words originating from Arabic, Persian and Western languages, ongoing Turkish, efforts of nativisation-purification-refinement.

DİLDE SADELEŞME TARTIŞMALARI: 1970 YILI “TÜRK DİLİ” DERGİSİNDE ARAPÇA, FARSÇA VE BATI DİLLERİNDEN GELEN KELİMELERE KARŞI TAKINILAN TAVIR

Öz

Dil, bir milletin hafızasıdır, millet olduğunun en büyük delilidir. Tarih sahnesinde milletler, dilleriyle yaşayıp var olmaktadırlar. Milletlerin tarihi süreçte geçirdikleri her türlü değişim de kendisini, “değişen ve gelişen” bir yapı olarak dilde göstermektedir. Yazılı örneklerine, ilk defa 8. yüzyılda Köktürk Kitabeleri’nde rastladığımız Türk dili de çeşitli sebepler doğrultusunda değişmiş, gelişmiş ve farklılaşmıştır. Türk dili, tarih boyunca Çin, Hint, Fars, Arap ve Batı medeniyetleri gibi birçok güçlü medeniyetlerle karşılaşmış, bu karşılaşmalardan etkilenmiş ve aynı zamanda etkilemiştir. Bu karşılıklı etkileşmeler daha çok bir “medeniyet değiştirme” çabası olarak karşımıza çıkan“İslâm” medeniyeti ve “Batı” medeniyetine geçiş süreçlerinde daha çok yoğunlaşmıştır. Ülkemizde de dilimiz üzerinde bu iki medeniyetin etkileri, genel olarak “sadeleşme/özleşme” adı altında uzun yıllar tartışılmış ve yeri geldikçe de tartışılmaktadır. Buradan hareketle çalışmamızın konusunu, 1970 yılı Türk Dili dergisinin on iki sayısında yazarların dilimizdeki “Arapça, Farsça ve Batı dillerinden gelen kelimelere karşı takındıkları tavırlar” oluşturmaktadır. Çalışmanın amacı, 1970 yılında “özleştirme-arındırma-tasfiye” çabaları ile “yaşayan Türkçeyi” “koruma kaygısı” etrafında, ileri sürülen görüşleri, tartışmaların içeriğine göre iki başlık oluşturularak değerlendirmek ve günümüze ışık tutmaktır.

Anahtar Kelimeler

• Türk dili, Arapça, Farsça ve Batı dillerinden gelen kelimeler, yaşayan Türkçe, özleştirme-arındırma-tasfiye çabaları

Kaynakça

1. Aksan, D. (2009). Her yönüyle dil/ana çizgileriyle dilbilim 1. 2. 3. ciltler. (5. baskı), Ankara: TDK Yayınları.
2. Aksoy-1, Ö. Asım. (1970). Ağaca balta vurmuşlar “sapı bedenimden” demiş”, Türk Dili Dergisi, 21(221), 356-361.
3. Aksoy-2, Ö. Asım. (1970). Genel yazman ömer asım aksoy'un radyo konuşması, Türk Dili Dergisi, 23(230), 173-176.
4. Banguoğlu, Tahsin. (1941). Dil bahisleri 1. İstanbul: Vakit Matbaası.
5. Bosnalı, S. (2014). Dil planlaması ve standartlaşma kapsamında yeni lisan hareketine toplumdilbilimsel bir yaklaşım. 100. Yılında Yeni Lisan Hareketi ve Millî Edebiyat Çalıştayı Bildirileri. (2. baskı). (Yay. Haz. H. Argunşah ve O. Karaburgu). İstanbul: Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları, s. 26-41.
6. Büyükkantarcıoğlu, N. (2006). Toplumsal gerçeklik ve dil. İstanbul: Multilingual Yayınları.
7. Cemiloğlu, M. (2004). İlköğretim Okullarında Türkçe Öğretimi. (4. Baskı). İstanbul: Aktüel Yayınları.
8. Eker, S. (2011). Çağdaş türk dili. (7. baskı). Ankara: Grafiker Yayınları.

9. Ercilasun, B. A. (1993). Dilde birlik. (İlaveli ikinci baskı). Ankara: Ecdad Yayınları.
10. Ergin, M. (2004). Türk dil bilgisi. (4. baskı). İstanbul: Bayrak Basım, Yayım, Dağıtım.
11. Erkoç, G. (1995). Çok partili dönemde tiyatro ortamı ve kimlik arayışı. Ankara Üniversitesi Tiyatro Araştırmaları Dergisi, 12, 17-25. DOI: 10.1501/TAD_0000000194
12. Fromkin, V., Rodman, R. and Hyams, N. (2010). An ıntroduction to language. (Ninth Edition). USA: Wadsworth, Cengage Learning.
13. Hacıeminoğlu, N. (2011). Türkçenin karanlık günleri. (6. Baskı). İstanbul: Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları.
14. Hatiboğlu, V. (1970). Atatürk ve Bilim. Türk Dili Dergisi, 230, 95-98.
15. Horozcu, O. R. (1970). “TDK Ödüllerini Kazananlar”, Türk Dili Dergisi, 23(231), 258-259.
16. İz, Fahir. (1988). Atatürk ve Türk Dil İnkılabı. (Çev. Tüten Özkaya). Erdem Atatürk Kültür Merkezi Dergisi, 4(12), 1009-1022.
17. Kaçalin, M. S. (2014, Ocak 05). Harf İnkılabı İle Oynamamak Lazım.
18. http://www.zaman.com.tr/nuriye-akman/harf-inkilabi-ile-oynamamak-
19. lazim_2191392.html, E. T. 05.01.2014.
20. Kıran, Z. ve Kıran, A. E. (2010). Dilbilime giriş. (3. baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
21. Korkmaz, Z. (1973). Dilde doğal gelişme ve devrim açısından türk dil devrimi. A.Ü.D.T.C.F. Türk Dili ve Ed.Araş. Ens. Türkoloji Dergisi, 4(1), 1972, 97-114.
22. Köklügiller, A. (1970). Batıdan gelen sözcükler. Türk Dili Dergisi, 22(228), 466-467.
23. Levend-1, A. S. (1970). Türkçeyi bozanlar. Türk Dili Dergisi, 21(221), 353-355.
24. Levend-2, A. S. (1970). Öz türkçeyi yadırgayanlar. Türk Dili Dergisi, 21(222), 441-443.
25. Levend-3, A. S. (1970). Öz türkçe-osmanlıca kırması türkçe. Türk Dili Dergisi, 22(225), 169-173.
26. Levend, A. S. (1960). Türk dilinde gelişme ve sadeleşme evreleri. (2. baskı). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
27. Mampe, B., Friederici, A., D., Christophe, A. and Wermke, K. (2009). Newborns' cry melody ıs shaped by their native language. Current Biology, 19(23). DOI 10.1016/j.cub.2009.09.064
28. Ongun, C. S. (1970). Yeni dilimiz. Türk Dili Dergisi, 21(220), 345-347.
29. Özbay, M. (2007). Türkçe özel öğretim yöntemleri II. (2. baskı). Ankara: Öncü Kitap.
30. Özcan Gönülal, Y. (2011). Dil-Toplum İlişkisi Açısından Türkiye'de 1940 Sonrası Dil Tartışmaları Üzerine Bir Değerlendirme. Turkish Studies- International Periodical for The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 6(1), 1127-1137.
31. Özdemir, E. (2000). Erdemin başı dil: türkçemiz üzerine konuşmalar. (2. baskı). Ankara: Bilgi Yayınları.
32. Özdemir, E. (1980). Dil devrimimiz. (3. baskı). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
33. Özdemir-1, E. (1970). Bir “dil bilgini”nin yanlışları. Türk Dili Dergisi, 21(220), 329-3332.
34. Özdemir-2, E. (1970). Nedenleme. Türk Dili Dergisi, 22(226), 325-330.
35. Özdemir-3, E. (1970). Dil donkişotluğu. Türk Dili Dergisi, 23(231), 262-265.
36. Özdemir-4, E. (1970). Yanıltmaca. Türk Dili Dergisi, 22(223), 65-68.
37. Özdemir-5, E. (1970). Yeni sözcükler. Türk Dili Dergisi, 22(225), 228-231.
38. Özdemir, M. (2013). Reddedilen miras: failatün failün…. (2. baskı). İstanbul: Timaş Yayınları.
39. Özdemir, M. (2010). II. meşrutiyet'ten cumhuriyet'e divan edebiyatı tartışmaları. (3. baskı). İstanbul: Timaş Yayınları.
40. Pala, İ. (2002). Türk dili nereden nereye. Journal of İstanbul Kültür University, 2, 47-54.
41. Püsküllüoğlu, A. (1966). Öz türkçe sözcükler ve terimler sözlüğü. Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
42. Salihoğlu, M. (1970). Agah sırrı levend ve yeni kitabı. Türk Dili Dergisi, 22(225), 240-243.
43. Seyfettin, Ö. (11 Nisan 1911). Yeni lisan. Genç Kalemler, 2(1) 1-13.
44. Sinanoğlu, S., Saraç, T. ve Özdemir-1, E. (1970). Batı kaynaklı sözcüklere karşılıklar. Türk Dili Dergisi, 22(225), 197-200.
45. Sinanoğlu, S., Saraç, T. ve Özdemir-2, E. (1970). Batı kaynaklı sözcüklere karşılıklar II. Türk Dili Dergisi, 22(226), 304-306.
46. Sinanoğlu, S., Saraç, T. ve Özdemir-3, E. (1970). Batı kaynaklı sözcüklere karşılıklar III. Türk Dili Dergisi, 22(227), 379-380.
47. Sinanoğlu, S., Saraç, T. ve Özdemir-4, E. (1970). Batı kaynaklı sözcüklere karşılıklar IV. Türk Dili Dergisi, 22(228), 463-465.
48. Sinanoğlu, S., Saraç, T. ve Özdemir-5, E. (1970). Batı kaynaklı sözcüklere karşılıklar V. Türk Dili Dergisi, 23(229), 37-39.
49. Sinanoğlu, S., Saraç, T. ve Özdemir-6, E. (1970). Batı kaynaklı sözcüklere karşılıklar VI. Türk Dili Dergisi, 23(230), 161-162.
50. Sinanoğlu, S., Saraç, T. ve Özdemir-7, E. (1970). Batı kaynaklı sözcüklere karşılıklar VII. Türk Dili Dergisi, 23(231), 245-247.
51. Tekin, T. (1988). Atatürk ve türk dilinde reform. Erdem Atatürk Kültür Merkezi Dergisi, 4(12), 1023-1043.
52. Timurtaş, F. K. (1981). Dil davası. (Mülakat: Burhan Bozgeyik). İstanbul: Yeni Asya Yayınları.
53. Türk Dili Dergisi. (1970). Yansımalar. Türk Dili Dergisi, 22(226), 343.
54. Türk Dili Dergisi. (1970). Batı kaynaklı sözcüklere türkçe karşılıklar. Türk Dili Dergisi, 22(225), 197-200.
55. Topçu, N. (2012). Kültür ve medeniyet. (6. baskı). İstanbul: Dergah Yayınları.
56. Türk Dili Dergisi. (1970). Umut verici bir çalışma. Türk Dili Dergisi, 22(226), 348.
57. Uyguner, M. (1970). Atatürk ve dilimizin yabancı diller egemenliğinden Kurtulması. Türk Dili Dergisi, 230, 137-141.
58. Üner, R. (1970). Dil üzerine. Türk Dili Dergisi, 22(224), 152-154.