Merciuyûn Zaferi’nin (575/1179) Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin Kudüs’ü Fetih Serüvenindeki Yeri

Öz

Nûreddin Mahmud Zengî’nin vefatının (569/1174) ardından yerine küçük yaşlardaki oğlu Melikü’s-Sâlih İsmail (ö. 577/1181) geçtiyse de Şam’ın birliği bozuldu; Şam-Mısır birliği de dağılma riski ile karşı karşıya kaldı. Nûreddin Mahmud Zengî’nin Mısır naibi Selâhaddin-i Eyyûbî (ö. 589/1193) buna karşı Dımaşk’taki emîrlerin çağrısı üzerine Mısır’dan Şam’a geçip Dımaşk, Hama ve Humus gibi Şam şehirlerine hâkim olduysa da Halep; Musul Atabegi II. Seyfeddin Gazi (ö. 576/1180) ile ittifak içinde ona karşı direndi. Selâhaddin, bu ittifakı Tel Harra ve Tel Sultan savaşlarında yendikten sonra 571/1176’da onunla anlaşıp yeniden Mısır’a geçti. Sultan, Mısır’daki hazırlıkların ardından 573/1177’de Kudüs Haçlı Krallığına karşı Mısır üzerinden Gazze-Askalân seferine çıktı. Ne var ki Kudüs’e epey yaklaşmışken Remle civarında Haçlı baskınına uğrayıp kayıplar vererek Kahire’ye döndü. Buna karşı Şam’daki Müslüman kuvvetler Haçlılara karşı mücadelede yetersiz kalırken Selâhaddin, 573/1178’de yeniden Şam’a geçti ve Haçlılara karşı mücadeleyi buradan sürdürerek 575/1179’da merkezinde Merciuyûn Zaferi’nin yer aldığı, peş peşe başarılar kazandı. Yeğeni Ferruhşah’ın (578/1182) da maharetiyle Haçlıların önemli isimlerini esir aldı ve Haçlılar için stratejik bir öneme sahip olan Beytü’l-Ahzan Kalesi’ni yıktı. Merciuyûn Zaferi; Kudüs Haçlı Krallığı’na doğrudan verdiği zararlar ve dolaylı olarak birliğine verdiği zararın yanı sıra Şam’da Müslümanların birliği üzerindeki etkileri ile de Kudüs’ün fethine giden yolu açtı. Makalemizde bu bağlamda Merciuyûn Zaferi’nin Selâhaddin’in Kudüs’ü fethi serüvenine katkısı işlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Selâhaddin-i Eyyûbî
• Merciuyûn Zaferi
• Beytü’l-Ahzen Kalesi
• Eyyûbîler

The Victory of Marj ʿUyūn (575/1179) and Its Contribution to Saladin’s Conquest of Jerusalem

Öz

Following the death of Nūr al-Dīn Maḥmūd Zangī in 569/1174, his young son al-Malik al-Ṣāliḥ Ismāʿīl succeeded him; however, the unity of Damascus was disrupted, and the cohesion between Damascus and Egypt faced the risk of dissolution. Nūr al-Dīn’s deputy in Egypt, Ṣalāḥ al-Dīn al-Ayyūbī, responded by coming to Damascus and taking control of the city and its surroundings. Nonetheless, Aleppo resisted him in alliance with the Atabegate of Mosul. In 571/1176, Ṣalāḥ al-Dīn reached an agreement with this alliance and returned to Egypt, where he sought to continue the struggle against the Crusader Kingdom of Jerusalem through a campaign from Egypt to Gaza and Ascalon in 573/1177. However, he was ambushed by Crusader forces near Ramla and retreated to Cairo. While Damascus proved ineffective in the fight against the Crusaders, Ṣalāḥ al-Dīn returned to Damascus in 573/1178 and resumed the struggle from there. This marked the beginning of a phase of successive victories, culminating in the Battle of Marj ʿUyūn in 575/1179. The victory at MarjʿUyūn had significant consequences for both the Crusader Kingdom of Jerusalem and the unity of Muslims in Damascus, ultimately paving the way for the conquest of Jerusalem. In this article, the contribution of the Battle of Marj ʿUyūn to Ṣalāḥ al-Dīn’s campaign to conquer Jerusalem is examined within this context.

Anahtar Kelimeler

• Ṣalāḥ al-Dīn al-Ayyūbī
• MarjʿUyūn Victory
• Castle of Bayt al-Ahzan

Kaynakça

1. Aşûr, S. A. (2010). El-Harakatü’s-Salîbîyye (C. 1). Kahire: Mektebetü’l-Enclû el-Mısrîyye.
2. Bozkurt, N. (1994). Davul. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 9, ss. 53-55). TDV Yayınları.
3. Bündârî, K. (1979). Sene’l-Berkı’ş-Şâmî (F. en-Nebravî, Thk.). Kahire: Mektebetü’l-Hancı.
4. Demirkent, I. (1997). Haçlı Seferleri. İstanbul: Dünya Yayıncılık.
5. Dımaşk: Dârü’l-fikr.
6. Ebû Şâme, el-Makdisî. (2002). Kitâbü’r-Ravzateyn fî ahbâri’d-devleteyn en-Nûriyye ve’s-Salâhiyye (C. 3, İ. Şemseddin, Thk.). Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye.
7. Ebü’l-Farac, C. İbnü’l-İbrî. (1986). Tarihü’z-zamân. Beyrut: Dârü’l-Maşrık.
8. Ebü’l-Fidâ, İ. el-Eyyûbî. (1997). Târîħu Ebi’l-Fidâ el-muhtasar fî ahbâri’l-beşer (C. 2, M. Deyyûb, Thk.). Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye.

9. el-Eyyûbî, İ. Şâhinşâh. (1981). Muzmarü’l-Hakaik ve Sırrü’l-Halâîk (H. Habeşî, Thk.). Kahire: Alemü’l-Kitab.
10. el-Hanbelî, A. (1996). Şifâü’l-kulûb fî menâkıbı Benî Eyyûb (M. Şerkavî, Thk.). Kahire: Mektebetü’s-Sekafetü’d-Dinîyye.
11. el-Mutvî, M. A. (1982). El-Hurubü’s-Salîbîyye fi’l-Maşrik ve’l-Mağrib. Kahire: Dârü’l-Gureba’ el-İslâmî.
12. Gibb, H. A. R. (1969). The rise of Saladin (1169–1187). K. M. Setton, M. W. Baldwin, ve H. E. Mayer (Ed.), A history of the Crusades: The later Crusades (C. 1, ss. 599–628) içinde. Madison: University of Wisconsin Press.
13. Hanki, C. (1948). Tarihü Bahriyetü’l-Mısrîyye. Kahire: Dârü’l-Kütûbi’l-Mısriyye.
14. Hendley, G. (2010). Saladin Hero of İslam. Pen &Sword.
15. Holt, P. M. (1999). Haçlılar Çağı 11. Yüzyıldan 1517'ye Yakındoğu (Ö. Arıkan, Çev.). İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları.
16. İbn Cübeyr. (n.d.). Rıĥletü İbn Cübeyr. Beyrut: Dâru Sadr.
17. İbn Kesîr, E. F. (2006). El-Bidâye ve’n-nihâye (C. 12, A. Cad, Thk.). Kahire: Dârü’l-hadis.
18. İbn Şeddâd, E. M. B. (1994). En-Nevâdirü’s-sultâniyye (C. eş-Şeyyâl, Thk.). Kahire: Mektebetü’l-Hancı.
19. İbn Vâsıl. (1957). Müferricü’l-kürûb fî ahbâri Benî Eyyûb (C. 2, C. eş-Şeyyâl, Thk.). Kahire: Matbaatü’l-emiriyye.
20. İbnü’d-Devâdârî, S. (1972). Kenzü’d-Dürer ve Câmiʿu’l-Ğurer ed-Dürrü’l-maŧlûb fî ahbâri devleti Benî Eyyûb (C. 7, S. A. Aşûr, Thk.). Kahire: Matbaatü İsa el-Bâbî el-Halebî.
21. İbnü’l-Adîm. (1996). Zübdetü’l-Ĥaleb min târîħi Ĥaleb (H. el-Mansûr, Thk.). Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye.
22. İbnü’l-Esîr, E. H. İ. el-Cezerî. (1978). El-Kâmil fi’t-târîħ (C. 10, A. el-Kâdî, Thk.). Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye.
23. Karakuş, N. (2018). Haçlı Acımasızlığının Uç Örneği: Châtillonlu Renaud. Kastamonu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2(1), 91-118.
24. Karakuş, N. (2018). Haçlı Seferlerinde Menbic. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(3), 2072-2086.
25. Karakuş, N. (2020). Haçlı Seferlerinde Av ve Avcı. Konya: Çizgi Yayınları.
26. Karakuş, N. (2020b). Haçlı Seferlerinde Tıp. İstanbul: Hiperlink Yayınları.
27. Karakuş, N. (2021). Nureddin Zengi. İstanbul: Ensar Yayınları.
28. Karakuş, N. (2023). Haçlı Seferlerinde Casusluk ve İstihbarat. İstanbul: Hikmetevi Yayınları.
29. Küçüksipahioğlu, B. (2007). Trablus Haçlı Kontluğu Tarihi. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
30. Lee, J. (2017). God’s Wolf: The Life of the Most Notorious of All Crusaders: Reynald de Chatillon. Atlantic Books.
31. Levitt, M. (2019, Aralık 10). Ateret Fortress. Off the Beaten Track in Israel. https://eshchar.wixsite.com/offtrackisrael/single-post/ateret-fortress.
32. Lyons, M. C. ve Jackson, D. E. P. (2006). Selahaddin: Kutsal savaşın politikaları (Z. Savan, Çev.). İstanbul: Pınar Yayınları.
33. Makrîzî, E. M. T. (1997). Es-Sulûk li-ma’rifeti duvel el-mulûk (C. 1, M. A. Atâ, Thk.). Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye.
34. Mihael, S. (1995). Rivayatü el-Muerrih Mihail el-Süryâni el-Kebir. In S. Zekkâr (Yay. haz.), El-Mevsuʿatü’ş-Şamile fi’t-târîħ-i hurûb’s-salibîyye (C. 5, ss. 87–311).
35. Özaydın, A. (2007). Nevbet. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 33, ss. 38-41). TDV Yayınları.
36. Özer, S. (2018). Remle Savaşı ve Selâhaddîn Eyyûbî (25 Kasım 1177). History Studies, 10(7), 185-198. https://doi.org/10.9737/hist.2018.655.
37. Polat, Z. (2015). Salâhaddin Eyyûbî’nin Haçlı siyaseti ve Kudüs Haçlı Krallığıyla yaptığı antlaşmalar (Yayımlanmamış doktora tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
38. Polat, Z. (2020). Sultan Selâhaddîn Eyyûbi dönemi (569–589/1169–1193). Z. Polat (Ed.), Eyyûbîler: Siyasi tarih (ss. 95–174) içinde. Ankara: İlâhiyât.
39. Runciman, S. (2008). Haçlı Seferleri Tarihi (C. 2, F. Işıltan, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
40. Sallâbî, M. A. (2010). Eyyübi Devleti, Selahaddin Eyyübi ve Kudüs’ün Yeniden Fethi (Ş. Şenaslan, Çev.). İstanbul: Ravza Yayınları.
41. Sıbt İbnü’l-Cevzî. (2013). Mir’âtü’z-zamân fî tevârîħi’l-a’yân (C. 21, İ. ez-Zeybek, Thk.). Dımaşk-Hicaz: Er-Risâletü’l-alemiyye.
42. Stevenson, W. B. (1907). The Crusaders in the East. Cambridge: Cambridge University Press.
43. Şeşen, R. (2000). Salahâddin Eyyûbi ve devri. İstanbul: İSAR.
44. Turan, A. (2024). Kudüs’ün fethinin mimarı Nûreddin Mahmud Zengî: Hayatı ve Dönemi. İstanbul: Siyer Akademi.
45. Ünal, E. (2022). Bir Ortaçağ Haçlı Kalesi: Tibnîn (Toron) 1099-1187. Şarkiyat Mecmuası - Journal of Oriental Studies, 41, 123-158.
46. Willelmus, T. (1943). A history of deeds beyond the sea (E. A. Babcock, Çev.). New York: Columbia University Press.
47. Yâkūt, Ş. (1977). Muʿcemü’l-büldân (Vols. 1-5). Dâru Sâdr.
48. Zehebî, E. A. (1958). El-İber fî haber min-ğaber (Çev. 3, E. H. M. S. el-Beysûnî Zeğlûl, Thk.). Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye.