Sivil toplum kuruluşlarının çevre politikalarına katkısı: Küresel ve ulusal bir değerlendirme

Yıl 2026, Cilt: 16 Sayı: 1 , 387 - 398 , 26.03.2026

Kübra Erdem Demirci , Vasfiye Çelik

https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.1827317

https://izlik.org/JA94FR52BZ

Öz

Bu çalışma, sivil toplum kuruluşlarının (STK’lar) çevresel politikalardaki rolünü ve önemini hem küresel hem de ulusal düzeyde incelemektedir. İklim değişikliği, biyolojik çeşitlilik kaybı, toprak erozyonu, hava ve su kirliliği ile çevresel adaletsizlik gibi sorunların derinleşmesi, sadece ekolojik dengeleri değil, bununla birlikte toplumsal, ekonomik ve siyasal düzenleri de etkilemektedir. Devlet merkezli çevre politikalarının bu çok boyutlu sorunları çözmede yetersiz kalması, çevresel yönetişimde katılımcı, şeffaf ve çok aktörlü bir yapının gelişmesini zorunlu kılmıştır. Bu bağlamda STK’lar, yalnızca farkındalık oluşturan ve kampanya yürüten yapılar değil; aynı zamanda politika üretiminde bilgi sağlayan, alternatif çözümler geliştiren, kamuoyunu harekete geçiren ve karar süreçlerinde denetim mekanizması işlevi gören kurumsal aktörler hâline gelmiştir. Çalışmada literatür taraması yöntemi kullanılarak Greenpeace, WWF, TEMA, ÇEKÜL ve Friends of the Earth gibi örgütlerin dâhil olduğu örnek olaylar incelenmiş; STK’ların çevresel adaletin sağlanmasında, sürdürülebilir kalkınma hedeflerinin hayata geçirilmesinde ve çevre bilincinin yaygınlaştırılmasında kritik işlevler üstlendikleri tespit edilmiştir. Ancak mali bağımlılık, kurumsal kapasite eksiklikleri, sınırlı katılım mekanizmaları ve devlet-STK ilişkilerindeki yapısal sorunlar, bu aktörlerin etkisini kısıtlayan başlıca engeller olarak öne çıkmaktadır. Sonuç olarak, çevre STK’larının gelecekte daha stratejik, teknik bilgiye dayalı ve çok aktörlü iş birlikleri geliştirmeleri gerektiği vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Sivil toplum kuruluşları , çevresel politikalar , çevresel yönetişim , sürdürülebilir kalkınma , çevre adaleti

Etik Beyan

Çalışmada etik dışı bir husus bulunmadığını, araştırma ve yayın etiğine özenle uyulduğunu beyan ederiz.

The contribution of civil society organizations to environmental policies: A global and national assessment

https://izlik.org/JA94FR52BZ

Öz

This study examines the role and importance of civil society organizations (CSOs) in environmental policies at both the global and national levels. The deepening of problems such as climate change, loss of biodiversity, soil erosion, air and water pollution, and environmental injustice affects not only ecological balances but also social, economic, and political orders. The inadequacy of state-centered environmental policies in solving these multidimensional problems has necessitated the development of a participatory, transparent, and multi-stakeholder structure in environmental governance. In this context, NGOs have become institutional actors that not only raise awareness and run campaigns, but also provide information for policy-making, develop alternative solutions, mobilize public opinion, and act as a control mechanism in decision-making processes. The study examined case studies involving organizations such as Greenpeace, WWF, TEMA, ÇEKÜL, and Friends of the Earth using a literature review method; it was determined that NGOs play critical roles in ensuring environmental justice, implementing sustainable development goals, and spreading environmental awareness. However, financial dependency, lack of institutional capacity, limited participation mechanisms, and structural problems in state-NGO relations emerged as the main obstacles limiting the impact of these actors. Consequently, it is emphasized that environmental NGOs need to develop more strategic, technically informed, and multi-stakeholder collaborations in the future.

Anahtar Kelimeler

Civil society organizations , environmental policies , environmental governance , sustainable development , environmental justice

Etik Beyan

We declare that there is no unethical aspect in this study and that research and publication ethics have been carefully adhered to.

Kaynakça

• Akay, H., Gönültaş, Y. C. ve Kaya, H. (2025). Sivil toplum kuruluşlarını yeniden düşünmek: stk’ları etkileyen ve değişen dinamikler. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 27 (2), 587-620. https://doi.org/10.26745/ahbvuibfd.1654892
• Akince, B. (2024). Greenpeace üzerinden alternatif çevre örgütlenmelerinin hukuki ve siyasi katkısının değerlendirilmesi [Doktora lisans tezi, Selçuk Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Akyüz, E. (2020). Türkiye’de Çevre Adaleti: Paralı Plajlar Üzerine Bir İnceleme. Kent ve Çevre Araştırmaları Dergisi, 2(2), 88-106. https://doi.org/10.48118/yykentcevre.804478
• Biber, A. (2002). Sivil toplum örgütlerinin işlerlik kazanması açısından halkla ilişkiler. Gazi Üniversitesi İletişim Dergisi, 16, 155–170.
• ÇEKÜL. (t.y.). Makaleler. Erişim tarihi: 9 Haziran 2025 https://www.cekulvakfi.org.tr/makaleler
• Çelik, V. ve Pekküçükşen, Ş. (2018). “Türkiye’de Sivil Toplum Kuruluşlarının Göç Konusundaki Çalışmaları Üzerine Bir Değerlendirme”. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi, 53(3), 1273-1283.
• Doğa Derneği. (2020). Gediz için birlikte. Erişim tarihi: 9 Haziran 2025 https://dogadernegi.org/gedizicinbirlikte/
• Erdoğan, Ö. (2016). The role of non-governmental organizations (NGOs) in the socio-economic and environmental-value awareness development in Turkey. Journal of Süleyman Demirel University Institute of Social Sciences, 23, 1–32.
• Erkal, S., Şafak, Ş., & Yertutan, C. (2011). Sürdürülebilir kalkınma ve çevre bilincinin oluşturulmasında ailenin rolü. Sosyoekonomi, 14(14), 145-158.
• Friends of the Earth International. (2018). Eight Shell scandals and their contempt for the planet. Erişim tarihi: 10 Haziran 2025 https://www.foei.org/eight-shell-scandals/
• Gönültaş, Y., C. (2024). Ekolojik perspektiften teorik bir inceleme: Sürdürülebilir kalkınma bir retorik mi?. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 14(3), 1692-1708.
• Görmez, K. (2007). Çevre sorunları. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım.
• Güler, E. (2023). Türkiye’de çevrecan sivil toplum örgütleri üzerine bir değerlendirme. KMÜ Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 25(45), 1143–1159.
• Henry, L. A., Sundstrom, L. M., Winston, C., & Bala-Miller, P. (2019). NGO participation in global governance institutions: International and domestic drivers of engagement. Interest Groups & Advocacy, 8(3), 291-332.
• Jeffrey, D. W. (2001). The roles of environmental non-governmental organisations in the twenty-first century. Biology and Environment: Proceedings of the Royal Irish Academy, 101B(1–2), 151–156.
• Kanbur, N. (2020). Sürdürülebilir çevresel gelişmenin sivil toplum olgusuna etkileri ve Kadıköy örneği [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. Ulusal Tez Merkezi.
• Karadağ, Ahmet (2003),“Demokratikleşme ve Sivil Toplum: Liberal Düşünce Topluluğu Örneği”, Sivil Toplum, Yıl 1, Sayı 4, 44-58.
• Kart, M., & Demir, A. (2022). The role of non-governmental organizations on environmental policy decisions: The case of Turkey. Turkish Studies, 17(3), 713-725.
• Kavut, S. (2025). İklim değişikliği ile mücadelede sivil toplum kuruluşlarının rolü: Türkiye örneği. Ekonomi İşletme Siyaset ve Uluslararası İlişkiler Dergisi (JEBPIR), 11(2), 227–245.
• Öner, Ş. (2001). Sivil toplum kuruluşlarının yerel demokrasi ve katılım algılamaları. Çağdaş Yerel Yönetimler Dergisi, 10(2), 51–67.
• Pandey, C. (2015). Managing climate change: Shifting roles for NGOs in the climate negotiations. Journal of Environment and Development, 24(6), 799–824.
• Potter, D. (2003). Non-governmental organisations and environmental policies. In Environmental policy in an international context (Vol. 3, pp. 25-49). Butterworth-Heinemann.
• Rashid, T. (2025). The role of international non-governmental organizations (INGOs) on state compliance with environmental regulations: A critical analysis. Asian Journal of Politics and International Affairs, 1(1), 1–12.
• Rödder, S. (2020). Activists as alternative science communicators: The ambivalent role of environmental NGOs in climate communication. Journal of Science Communication, 19(06), R01.
• Şahin, Ü. (2014). Türkiye’nin iklim politikalarında aktör haritası. İstanbul: İstanbul Politikalar Merkezi.
• Şenol, N. (2025). Sivil toplum kuruluşlarının Türk kamu yönetimindeki yeri ve önemi. Eurasian Business & Economics Journal, 39(1), 1–18.
• Talas, M. (2010). Çevre bilinci konusunda sivil toplum örgütlerinin önemi. Zeitschrift für die Welt der Türken.
• Talas, M. (2011). Sivil toplum kuruluşları ve Türkiye perspektifi. TÜBAR, 29, 387–401.
• Temizel, Ö. (2023). Sürdürülebilir Kalkınma Bağlamında Küresel Çevresel Yönetişim. Fiscaoeconomia, 7(1), 232-250. Doi: 10.25295/fsecon.1141427
• Toman, M., Akyiğit, H., & Uysal, A. F. (2013). Türkiye'de sürdürülebilir sosyo-ekonomik kalkınmada sivil toplum kuruluşlarının rolü: Akşehir ilçesi örneği. Ulusal Kop Bölgesel Kalkınma Sempozyumu, Konya.
• TÜSEV. (2011). STEP II: Türkiye’de sivil toplumun gelişimi ve sivil toplum-kamu ilişkileri. İstanbul: TÜSEV Yayınları.
• TÜSEV. (2024). Sivil toplum için elverişli ortam izleme matrisi 2022–2023 Türkiye raporu. Türkiye Üçüncü Sektör Vakfı. Erişim tarihi: 5 Haziran 2025 https://tusev.org.tr/sivil-toplum-icin-elverisli-ortam-izleme-matrisi-2022-2023-turkiye-raporu-yayinda/
• Van Het Hof, S. D., & Çalışkan, M. A. (2014). Türkiye’de STK’ların halkla ilişkiler deneyimi: Algı, yaklaşım ve uygulamalar. TÜBİTAK 1001 Projesi, Proje No: 112K141. Ankara.
• Wang, Y., Cao, H., Yuan, Y., & Zhang, R. (2020). Empowerment through emotional connection and capacity building: Public participation through environmental NGOs. Environmental Impact Assessment Review, 80, 106317.
• Wapner, P. (1997). The transnational politics of environmental NGOs. United Nations University Symposium on The United Nations and the Global Environment, New York.
• Yıldırım, K., & Ayna, Y. (2018). The role of non-governmental organizations in environmental governance in Turkey. Adam Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(2), 409–431.