Temsilin Anlatısı, Anlatının Zihniyeti: Evliyâ Çelebi’nin Seyahatnâme’sinde Atina

Yıl 2026, Cilt: 27 Sayı: 1, 488 - 500, 17.03.2026

Mustafa Altuğ Yayla

https://doi.org/10.17494/ogusbd.1753369

https://izlik.org/JA78DP45CM

Öz

Stephen Greenblatt’ın temsil kavramını edebiyat çalışmalarına tatbik ediş temayülünden hareketle şekillenen bu çalışma, Evliyâ Çelebi’nin Seyahatnâme’sinde yer alan Atina tasvirini Osmanlı okuryazarlarının zihniyetini yansıtan bir metin olarak ele alır ve bu anlatının Osmanlı okuryazarlarının zihniyet dünyasını nasıl yansıttığını inceler. Buna göre Atina, gezilen bir yerin ötesine geçerek, Osmanlıların antik ya da kadim geçmişle kurduğu ilişki biçimlerinin, İslâmî mirasla harmanlanan tarih anlayışının ve kolektif tasavvurun metinsel düzlemde inşa edildiği bir sahneye dönüşür. Filozoflar, peygamberler ve tılsımlı yapılarla örülen anlatı, şehri Osmanlı okuryazarlarının tasavvur dünyasına eklemleyen çok katmanlı bir temsil sunar. Bu bağlamda Evliyâ’nın Atina’sı, geçmişi dönüştürerek sahiplenen, onu Osmanlı kimliğiyle yeniden kurgulayan bir temsil mekânı olarak karşımıza çıkar ve Osmanlı zihniyetinin şehir anlatıları aracılığıyla nasıl inşa edildiğini anlamak için özgün bir örnek sunar.

Anahtar Kelimeler

Evliya Çelebi , Atina , Stephen Greenblatt , Anlatı Çalışmaları , Temsil

The Narrative of Representation, the Mentality of Narrative: Athens in Evliyâ Çelebi’s Seyahatnâme

https://izlik.org/JA78DP45CM

Öz

Shaped by Stephen Greenblatt’s tendency to apply the concept of representation to literary studies, this study approaches the depiction of Athens in Evliyâ Çelebi’s Seyahatnâme as a text that reflects the mentality of Ottoman literate circles and examines how this narrative conveys that worldview. Accordingly, Athens becomes more than a place visited; it transforms into a narrative stage where the Ottomans’ modes of engaging with the ancient or classical past, their history shaped by Islamic heritage, and their collective imagination are textually constructed. The narrative, woven with philosophers, prophets, and talismanic structures, offers a multilayered representation that integrates the city into the Ottoman imaginary. In this context, Evliyâ’s Athens emerges as a representational space that reclaims the past through transformation and rearticulates it within an Ottoman identity, offering a unique case for understanding how urban narratives express Ottoman mentality.

Anahtar Kelimeler

Evliya Çelebi , Athens , Stephen Greenblatt , Narrative Studies , Representation

Kaynakça

• Açık, T. (2011). Evliyâ Çelebi’nin Eskiçağ Dünyası. N. Tezcan ve S. Tezcan (Ed.), Doğumunun 400. yılında Evliyâ Çelebi içinde (s. 343–349). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Bekar, C. (2014). Hezarfen Hüseyin’in evrensel tarihinde yeni bir Bizans ve Konstantinopolis algısı. XVII. Türk Tarih Kongresi Bildirileri (15-17 Eylül 2014, Ankara), Cilt 4, Kısım 1 içinde (s. 17–39). Türk Tarih Kurumu.
• Calis, R. (2025). The discovery of Ottoman Greece: Knowledge, encounter, and belief in the Mediterranean world of Martin Crusius. Harvard University Press.
• Dankoff, R. (2006). An Ottoman mentality: The world of Evliya Çelebi. Brill.
• Dankoff, R. (2011). Seyahatnâme’de yeryüzü dilleri. N. Tezcan ve S. Tezcan (Ed.), Doğumunun 400. yılında Evliyâ Çelebi içinde (s. 350–364). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Develi, H. (2011). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi’nin verilerine göre 17. yüzyıl Yunanistan’ında dilsel dağılım. S. Koz (Ed.), Evliyâ Çelebi Konuşmaları/Yazılar içinde (s. 160–170). Yapı Kredi Yayınları.
• Evliyâ Çelebi. (2011). Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi (Cilt 2, Kitap 8). Yapı Kredi Yayınları.
• Fowden, E. K. (2019). The Parthenon mosque, King Solomon and the Greek sages. M. Georgopoulou ve K. Thanasakis (Ed.), Ottoman Athens: Archeology, topography, history içinde (ss. 67–95). The Gennadius Library.
• Fowden, E. K. (2022a). Portraits of Ottoman Athens from Martin Crusius to Strategos Makriyannis. S. Çağaptay vd. (Ed.), Cities as palimpsests? Responses to antiquity in Eastern Mediterranean urbanism içinde (s. 155–199). Oxbow Books.
• Fowden, E. K. (2022b). Rituals of memory at the Olympieion precinct of Athens. J. M. Jiménez ve S. Ottewill-Soulsby (Ed.), Remembering and forgetting the ancient city içinde (s. 297–327). Oxbow Books.
• Gallagher, C., & Greenblatt, S. (2001). Practicing New Historicism. Chicago: University of Chicago Press.
• Greenblatt, S. (1988). Representing the English Renaissance. University of California Press.
• Hirik, E. (2023). Diller, lehçeler ve ağızlar bağlamında Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. Karadeniz Araştırmaları, 20(77), s. 215–236.
• Horrocks, G. (2013). Greek: A history of the language and its speakers. Wiley-Blackwell.
• Tezcan, S. (2011a). Eflatun Çadırı Rüzgârlar Kulesi. N. Tezcan ve S. Tezcan (Ed.), Doğumunun 400. yılında Evliyâ Çelebi içinde (s. 208–210). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Tezcan, S. (2011b). Pire Limanındaki aslan heykeli. N. Tezcan ve S. Tezcan (Ed.), Doğumunun 400. yılında Evliyâ Çelebi içinde (s. 211–213). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
• Tunalı, G. (2023). Bir Osmanlı müftüsünün gözünden Atina tarihi. VakıfBank Kültür Yayınları.
• Tunalı-Koç, G. (2006). Osmanlı Atinası ve düşünce tarihi ekseninde Kadı Mahmud Efendi’nin Tarih-i Medinetü’l-Hükemâ adlı eseri. Dîvân: İlmî Araştırmalar, 20, s. 169–184.
• Yerasimos, M. (2012). Evliya Çelebi Seyahatnâmesi'nde Yunanistan: Rota ve güzergâhlar. E. Eldem vd. (Ed.), Bir Allame-i Cihan: Stefanos Yerasimos (1942–2005) içinde (s. 735–835). Kitap Yayınevi.