Food Labeling Literacy and Consumer Consciousness

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 5, 2635 - 2648, 15.12.2025

Zehra Aybek , Seyda Şahin

https://doi.org/10.47495/okufbed.1788726

Öz

Food labels are one of the most important tools enabling consumers to gain knowledge about the content, nutritional value, and safety of foods. With the increasing variety of food products and industrial production, the ability of consumers to correctly read and interpret food labels has become critical. This article discusses the historical development of food labeling, mandatory information on labels, the relationship between traceability and food safety, and the role of veterinary medicine in public health. Additionally, the contribution of food label literacy to the prevention of food waste is highlighted. In conclusion, food label literacy is emphasized as a fundamental necessity for raising consumer awareness, ensuring food safety, and protecting public health. In the future, public authorities and universities will consider it a priority to plan and implement more widespread education programs for all consumers, especially families.

Anahtar Kelimeler

Food label , label literacy , food safety , conscious consumer , food waste , public health

Gıda Etiket Okuryazarlığı ve Tüketici Bilinci

Öz

Gıda etiketleri, tüketicilerin gıdaların içeriği, besin değerleri ve güvenilirliği konusunda bilgi edinmesini sağlayan temel bilgi kaynaklarındandır. Günümüzde artan gıda çeşitliliği ve endüstriyel üretim nedeniyle, tüketicilerin gıda etiketlerini doğru okuyabilme ve yorumlayabilme becerisi kritik hale gelmiştir. Dolayısıyla, bu derlemede gıda etiketlemenin tarihsel gelişimi, etiketlerde bulunması gereken zorunlu bilgiler, izlenebilirlik ve gıda güvenliği arasındaki ilişki tüketici bakış açısıyla ele alındı. Ayrıca, gıda israfının önlenmesinde etiket okuryazarlığının önemi ve katkısı değerlendirildi. Sonuç olarak, gıda etiket okuryazarlığının tüketici bilincini artırmak, gıda güvenliğini sağlamak ve halk sağlığını korumak için temel bir gereklilik olduğu vurgulandı. İlerleyen süreçte, kamu otoriteleri ve üniversiteler tarafından özellikle aileler başta olmak üzere tüm tüketicilere yönelik daha yaygın eğitim programlarının planlanması ve uygulanması öncelikli olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Gıda etiketi , etiket okuryazarlığı , gıda güvenliği , bilinçli tüketici , gıda israfı , halk sağlığı

Kaynakça

• Anonim, 2004. 5179 sayılı gıdaların üretimi, tüketimi ve denetlenmesine dair kanun hükmünde kararnamenin değiştirilerek kabulü hakkında kanun. 25483 sayılı ve 5 Haziran 2004 tarihli Resmi Gazete, Ankara.
• Anonim, 2010. 5996 sayılı veteriner hizmetleri, bitki sağlığı, gıda ve yem kanunu. 27610 Sayılı ve 13.06.2010 Tarihli, Resmi Gazete, Ankara.
• Anonim, 2012. Türk gıda kodeksi gıdaların ait olduğu partiyi tanımlayan işaretler veya numaralar hakkında tebliğ. 28163 sayılı ve 04 Ocak 2012 tarihli Resmî Gazete, Ankara.
• Anonim, 2017. Türk gıda kodeksi gıda etiketleme ve tüketicileri bilgilendirme yönetmeliği hakkında kılavuz.https://www.tarimorman.gov.tr/GKGM/Belgeler/DB_Gida_Isletmeleri/temp/TGK_Gida_Etiketleme_Tuketici_Bilgilendirme_Yonetmelik_Kilavuzu.pdf (Erişim 02.09.2025).
• Anonim, 2020. Toplu tüketim yerlerinde alerjen bildirimi. https://www.tarimorman.gov.tr/Konu/2023/Toplu_Tuketim_Yerlerinde_Alerjen_Bildirimi (Erişim 12.09.2025) Anonim, 2025. Gıdanın dili: Etiket. https://ordu.tarimorman.gov.tr/Belgeler/G%C4%B1da%20Liflet/G%C4%B1dan%C4%B1n%20Dili;%20Etiket.pdf (Erişim 9 Eylül 2025).
• Codex Alimentarius Commission. (CAC). 2024. General standard for the labelling of pre‑packaged foodsCXS1‑1985.https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/sh proxy/fr/?lnk=1&url=https%253A%252F%252Fworkspace.fao.org%252Fsites%252Fcodex%252FStandards%252FCXS%2B1-1985%252FCXS_001e.pdf (Erişim 14.01.2025)
• Doğu SÖ., Şireli UT. Gıdalarda izlenebilirlik. Gıda Dergisi 2015; 40(5): 295-302.
• Food and Drug Administration (FDA). 1938. Food, Drug, Cosmetic Act FDA, Food and Drug Administration, Part II: 1938, https://www.fda.gov/about-fda/changes-science-law-and-regulatory-authorities/part-ii-1938-food-drug-cosmetic-act?utm (Erişim 07.05.2025).
• Food Additives Amendment of 1958. (FAA). 1958. Public Law No 85-929. 72:1784-1789. https://www.govinfo.gov/content/pkg/STATUTE-72/pdf/STATUTE-72-Pg1784.pdf. (Erişim 23.04.2025).
• Food and Agriculture Organization (FAO). 2018. Good Practice Guidelines (GPG) On National Seafood Traceability Systems (ISSN 2070-6065). https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/1cece1f0-a44e-4d90-b3c9-42608277e89f/content (Erişim 20.05.2025).
• Food Safety and Inspection Service (FSIS). 1996. Pathogen reduction; Hazard analysis and critical control point (HACCP) systems; Final rule. Federal Register, 61(144), 38807-38989. https://www.fsis.usda.gov/sites/default/files/media_file/2020-08/93-016F_0.pdf. (Erişim 16.04.2025).
• Gökçe R., Ergezer H. Gıda mevzuatımız; nereden, nereye? Akademik Gıda 2016; 14(2): 225-229.
• Gültekin F., Akın S. İşlenmiş et ürünleri ve gıda katkı maddeleri. Academic Platform Journal of Halal Lifestyle 2019; 1(1): 44-53.
• Gültekin F. Bir bakışta gıda katkı maddeleri. 1. Baskı. İstanbul: Server İletişim Yayınları, 2014.
• Gülseren D., Hapa A., Ersoy-Evans S., Elçin G., Karaduman A. Is there a role of food additives in recurrent aphthous stomatitis? A prospective study with patch testing. International Journal of Dermatology 2017; 56(3): 302-306.
• İsraf Raporu (İR) 2025. 2025 Yılı İsraf Raporu. https://www.tgmp.net/eyayin/israf_raporu_2025.html (Erişim 13.04.2025).
• Kılıç O., Eryılmaz GA. Gıda ambalajlarındaki etiket bilgilerine ve logolara yönelik tüketici duyarlılığı: Samsun ili örneği, Türkiye. Türkiye Tarımsal Araştırmalar Dergisi 2021; 8(3): 295-300.
• Koç AA., Bölük G., Aşçı S. Gıda güvenliği ve kalite standartlarının gıda imalat sanayinde yoğunlaşmaya etkisi. Akdeniz İİBF Dergisi 2008; 16: 83-115.
• Koyun H. Sağlık bilimleri alanında eğitim gören üniversite öğrencilerinin probiyotik gıda tüketim tercihlerinin belirlenmesi. (Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Veterinerlik Gıda Hijyeni ve Teknolojisi Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, sayfa no: 80, Sivas, Türkiye, 2024.
• Öztürk M., Besler HT. Besin alerjileri. 1. Baskı. Sağlık Bakanlığı Yayın No: 727, 2008, Ankara.
• Menderis M. En iyi denetçi tüketicinin kendisidir. Türk Tarım ve Orman Dergisi 2024; 286 (Kasım-Aralık): 42-47.
• Miller LMS., Cassady DL. The effects of nutrition knowledge on food label use. A review of the literature. Appetite 2015; 92: 207-216.
• Pekdinçer RT. Marka hukukunda barkod kullanımı ve barkoda müdahaleden kaynaklanan tecavüz halleri. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 2022; 28(2): 1085-1110.
• Peker Y., Caner C. Gıdaların etiketlenmesi ve çizgi kod sistemi BARKOD. Akademik Gıda 2006; 4(3): 37-41.
• Sağlık Bakanlığı (SB) 2017. Beşeri Tıbbi Ürünler Barkod ve Karekod Uygulama Kılavuzu. https://www.its.gov.tr/Content/pdf/Beseri_Tibbi_Urunler_Barkod_ve_Karekod_Uygulama_Kilavuzu.pdf (Erişim 09.09.2025).
• Şahin S. Gıda güvenliği ders notları. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Veteriner Fakültesi, Gıda Hijyeni ve Teknolojisi Anabilim Dalı, 2024, Sivas.
• Tarım ve Orman Bakanlığı (TOB) 2025a. Gıda ve Yemin Resmi Kontrollerine Dair Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına İlişkin Yönetmelik. 32894 sayılı ve 8 Mayıs 2025 tarihli Resmi Gazete, Ankara.
• Tarım ve Orman Bakanlığı (TOB). 2025b. Gıda İşletmelerinde Karekod Kılavuz. https://guvenilirgida.tarimorman.gov.tr/Sayfa/Detay/1884?layout=modal# (Erişim 29.07.2025).
• Tarım ve Orman Bakanlığı (TOB). 2025c. Gıda İsrafı ve Gıda Atığına Genel Bakış. https://www.tarimorman.gov.tr/Sayfalar/Detay.aspx?SayfaId=77. (Erişim 12.09.2025).
• Tercanlı E., Atasever M. Besin alerjileri. Academic Platform Journal of Halal Lifestyle 2021; 3(1): 31-53. Türk Gıda Kodeksi Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği Ek-II Bölüm D’sinde Yer Alan Gıda Kategorilerine İlişkin Kılavuz (TGK) 2013. https://www.tarimorman.gov.tr/GKGM/Belgeler/DB_Gida_Isletmeleri/TGK_Gida_Katki_Maddeleri_Yonetmeligi_Gida_Kategorileri_Kilavuzu.pdf (Erişim 02.09.2025).
• Türk Gıda Kodeksi Yumurta Tebliği (TGK) 2014. (2014/55) 29211 sayılı ve 20 Aralık 2014 tarihli Resmi Gazete, Ankara.
• Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği (TGK) 2017. 29960 (Mükerrer) sayılı ve 26 Ocak 2017 tarihli Resmî Gazete, https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2017/01/20170126M1-6.htm (Erişim 20.05.2025).
• Türk Gıda Kodeksi İçme Sütleri Tebliği (TGK) 2019. Tebliğ No: 2019/12, 30699 sayılı ve 27 Şubat 2019 tarihli Resmi Gazete, Ankara.
• Türk Gıda Kodeksi Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği (TGK). 2023. 32338 (Mükerrer) sayılı ve 13 Ekim 2023 tarihli, Resmi Gazete, Ankara.
• United States Statutes at Large, Fifty-Ninth Congress, 1905-1907, Session I, pp769-772. U.S. Congress. (USC). 1905 U.S. Statutes at Large, Volume 34 -1907, 59th Congress. United States, - 1907. https://www.loc.gov/item/llsl-v34/ (16.07.2025).
• Yaralı E. Gıda zincirinde izlenebilirlik. Harran Tarım ve Gıda Bilimleri Dergisi 2019; 23(1): 108-119.
• Yüceer M. Taze Yumurta ama hangisi: Organik, kafes, serbest dolaşan mı? Yoksa doğal, köy yumurtası mı?. Yumurta Üreticileri Merkez Birliği Dergisi 2021; 54 (Mart-Nisan): 46-47. Yıldırım G., Çakır MA. Evaluation of consumers’ ability to use and understand food labels. Istanbul Gelisim University Journal of Health Sciences 2025; 25: 140-152.