Lise Öğrencileri İçin Ahlaki Beceriler Envanterinin Geliştirilmesi: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması

Öz

Bu çalışmanın amacı, lise öğrencilerinin ahlaki becerilerini ölçmeye yönelik özgün, geçerli ve güvenilir bir envanter geliştirmektir. Bu doğrultuda beceri temelli değer eğitiminde işe koşulması gereken temel beceriler olarak tanımlanan bilişsel, duyuşsal ve sosyal-davranışsal ahlaki beceriler, bu becerilere ait 23 alt beceri ve alt becerilerin her biri için tanımlanan yetkinlik göstergeleri dikkate alınarak taslak madde havuzu oluşturulmuş-tur. Açımlayıcı faktör analizi için veri toplama süreci Mayıs 2024’te Sakarya ve İstanbul’daki farklı lise türle-rinde öğrenim gören 540 öğrenci ile yüz yüze gerçekleştirilmiştir. Açımlayıcı Faktör Analizinin sonucunda 18, 10 ve 18 maddeden oluşan üç ölçeğin yapısının doğrulanması amacıyla her bir ölçek için 20 Şubat-15 Mart 2025 tarihleri arasında 420 lise öğrencisinden toplanan verilerle Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) yapılmıştır. Örneklem seçiminde kolay ulaşılabilirlik, tabakalı ve maksimum çeşitlilik ölçütleri gözetilmiştir. Açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizleri sonucunda bilişsel, duyuşsal ve sosyal-davranışsal ahlaki beceriler ölçeklerin-den oluşan üç ölçekli bir envanter psikometrik açıdan doğrulanmıştır. Bilişsel Ahlaki Beceriler Ölçeği problem çözme, ahlaki okuryazarlık, yansıtıcı düşünme ve perspektif alma; Duyuşsal Ahlaki Beceriler Ölçeği empati, özdenetim ve öz-farkındalık; Sosyal-Davranışsal Ahlaki Beceriler Ölçeği ise ahlaki iletişim, girişimcilik, ifade becerisi ile görev yönetimi boyutlarından oluşmuştur. Bilişsel Ahlaki Beceriler Ölçeğinin Cronbach Alfa değe-ri ,877 ve açıkladığı toplam varyans %51,21; Duyuşsal Ahlaki Beceriler Ölçeğinin Cronbach Alfa değeri ,883 ve açıkladığı toplam varyans %61,92; Dosyal-davranışsal Ahlaki Beceriler Ölçeğinin Cronbach Alfa değeri ,870 ve açıkladığı toplam varyans %54,25 olarak bulunmuştur. Doğrulayıcı faktör analizinde ise model uygun-luğu Ki-Kare (X2), X2/df(sd), RMSEA, SRMR, GFI, CFI, ve NFI analizleriyle incelenmiştir. Her üç ölçek için uyum iyiliği indeksleri kabul edilebilir veya mükemmel düzeydedir. Eğitimciler, bu ölçüm aracı yardımıyla öğrencilerin ahlaki becerilerini sistematik olarak değerlendirebilir.

Anahtar Kelimeler

• Din Eğitimi
• Değer Eğitimi
• Ahlaki Beceriler
• Beceri Temelli Eğitim
• Ölçek Geliştirme

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

Bu çalışma Tübitak-1001 / 123K630 no'lu proje kapsamında gerçekleştirilmiştir.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtil-diği beyan olunur.

Development of a Moral Skills Inventory for High School Students: A Validity and Reliability Study

Öz

The purpose of this study is to develop an original, valid, and reliable inventory to measure the moral skills of high school students. Accordingly, a draft item pool was created by considering cognitive, affective, and so-cial-behavioral moral skills, which are defined as the fundamental skills that should be employed in skill-based values education, 23 sub-skills belonging to these skills, and competency indicators defined for each sub-skill. Data collection for the exploratory factor analysis was conducted face-to-face in May 2024 with 540 students studying at different types of high schools in Sakarya and Istanbul. To verify the structure of the three scales consisting of 18, 10, and 18 items as a result of the exploratory factor analysis, Confirmatory Factor Analysis (CFA) was conducted with data collected from 420 high school students for each scale between February 20 and March 15, 2025. The sample selection criteria were easy accessibility, stratified, and maximum variation. As a result of exploratory and confirmatory factor analyses, a three-scale inventory consisting of cognitive, affective, and social-behavioral moral skills scales was psychometrically validated. The Cognitive Moral Skills Scale consisted of problem solving, moral literacy, reflective thinking, and perspective taking dimensi-ons; the Affective Moral Skills Scale consisted of empathy, self-control, and self-awareness dimensions; and the Social-behavioral Moral Skills Scale consisted of moral communication, initiative, expression skills, and task management dimensions. The Cronbach's alpha value for the Cognitive Moral Skills Scale was ,877, exp-laining 51.21% of the total variance; the Cronbach's alpha value for the Affective Moral Skills Scale was ,883, explaining 61.92% of the total variance; and the Cronbach's alpha value for the Social-behavioral Moral Skills Scale was ,870, explaining 54.25% of the total variance. In the confirmatory factor analysis, model fit was examined using Chi-Square (X2), X2/df(sd), RMSEA, SRMR, GFI, CFI, and NFI analyses. The goodness-of-fit indices for all three scales are at an acceptable or excellent level. Educators can systematically assess students' moral skills with the help of this measurement tool.

Anahtar Kelimeler

• Religious Education
• Value Education
• Moral Skills
• Skills-Based Education
• Scale Development

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

Bu çalışma Tübitak-1001 / 123K630 no'lu proje kapsamında gerçekleştirilmiştir.

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Kaynakça

1. Akbulut, Yavuz. Sosyal Bilimlerde SPSS Uygulamaları. İstanbul: İdeal Kültür Yayınlar, 2010.
2. Aşkar, Petek - Altun, Arif. “K-12 Beceriler Çerçevesi: Türkiye Bütüncül Modeli Üzerine Bir Ça-lışma”. Milli Eğitim Dergisi 52/1 (25 Aralık 2023), 925-940. https://doi.org/10.37669/milliegitim.1308740
3. Aydoğdu, Fuat. “AVE ve CR Hesaplama Sistemi”. Fuat Aydoğdu Resmi Web Sitesi. 2023. Erişim 29 Mart 2026. https://fuataydogdu.com/avecr
4. Bandura, Albert. Social Learning Theory. New Jersey: Englewood Cliffs, 1977. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/105960117700200317
5. Bottery, Mike. “Book Reviews”. Educational Management & Administration 28/2 (01 Nisan 2000). https://doi.org/10.1177/0263211X000282010
6. Büyüköztürk, Şener. Sosyal Bilimler İçin Veri Analizi El Kitabı. Ankara: Pegem, 15. Basım, 2011.
7. Büyüköztürk, Şener. Sosyal Bilimler İçin Veri Analizi El Kitabı. Ankara: Pegem Akademi, 28. Basım, 2020.
8. Costa, Vera - Sarmento, Rui. “Confirmatory Factor Analysis”. Arxiv. https://doi.org/10.48550/arXiv.1905.05598

9. Coşkun, Recai vd. Sosyal Bilimlerde Araştırma Yöntemleri (SPSS Uygulamalı). Sakarya: Sakarya Kitabevi, 2015.
10. Değer, Mehmet. “Sosyal Öğrenme Kuramı”. Eğitim Psikolojisi. ed. İbrahim Yıldırım. 469-484. Ankara: Anı Yayıncılık, 2013.
11. Dilmaç, Bülent. Fen Lisesi Öğrencilerine İnsani Değerler Eğitimin Verilmesi ve İnsani Değerler Ölçeği ile Sınanması. Konya: Selçuk Üniversitesi, Doktora Tezi, 2007.
12. Erkorkmaz, Ünal vd. “Doğrulayıcı Faktör Analizi ve Uyum İndeksleri”. Turkiye Klinikleri Journal of Medical Sciences 33/1 (2013), 210-223.
13. Evci, Nagihan - Aylar, Faruk. “Derleme: Ölçek Geliştirme Çalışmalarında Doğrulayıcı Faktör Analizinin Kullanımı”. Sosyal Bilimler Dergisi 4/10 (2017), 389-412.
14. Fornell, Claes - Larcker, David F. “Structural Equation Models with Unobservable Variables and Measurement Error: Algebra and Statistics”. Journal of Marketing Research 382-388 (01 Ağustos 1981). https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/002224378101800313
15. George, Darren - Mallery, Paul. IBM SPSS Statistics 23 Step by Step: A Simple Guide and Refe-rence. Routledge, 14. Basım, 2016.
16. Güneş, Firdevs. “Öğrencilerin Düşünce Becerilerini Geliştirme”. TÜBAR 32 (2012), 127-146.
17. Güngör, Duygu. “Psikolojide Ölçme Araçlarının Geliştirilmesi ve Uyarlanması Kılavuzu”. Türk Psikoloji Yazıları 19/38 (2016), 104-112.
18. Hersh, B. “The Paradox of Social Information Processing Theory”. The International Journal of Science in Society 3/1 (2012), 53-74. https://doi.org/10.18848/1836-6236/cgp/v03i01/51305
19. Karakoç, Fatma Yeşim - Dönmez, Levent. “Ölçek Geliştirme Çalışmalarında Temel İlkeler”. Tıp Eğitimi Dünyası 13/40 (2014).
20. Karaman, Mesut. “Keşfedici ve Doğrulayıcı Faktör Analizi: Kavramsal Bir Çalışma”. Uluslararası İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi 9/1 (2023), 47-63.
21. Kılıç, Selim. “Örnekleme Yöntemleri”. Journal of Mood Disorders 3/1 (01 Ocak 2013), 44-46. https://doi.org/10.5455/jmood.20130325011730
22. Kolaşınlı, Işıl Betül - Ömeroğlu, Esra. “Okul Öncesi Öğretmenlerinin Çocukların Sosyal Bilgiyi İşleme Süreçlerine Yönelik Görüşlerinin İncelenmesi”. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 24/3 (30 Temmuz 2025), 1234-1250. https://doi.org/10.17755/esosder.1644684
23. Koyuncu, İlhan - Kılıç, Abdullah Faruk. “Açımlayıcı ve Doğrulayıcı Faktör Analizlerinin Kulla-nımı: Bir Doküman İncelemesi”. Eğitim ve Bilim 44/198 (2019), 361-388.
24. LePage, Pamela vd. “Comparing Teachers’ Views on Morality and Moral Education, a Compara-tive Study in Turkey and the United States”. Teaching and Teacher Education 27/2 (2011), 366-375. https://doi.org/10.1016/j.tate.2010.09.005
25. MEB. 21. Yüzyıl Becerileri ve Değerlere Yönelik Araştırma Raporu. Ankara: Milli Eğitim Bakanlı-ğı, 2023.
26. MEB. K-12 Beceriler Çerçevesi: Türkiye Bütüncül Modeli. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 2023.
27. MEB. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Öğretim Programları Ortak Metni. Ankara: MEB Yayınları, 2025.
28. MEB. Türkiye’nin Geleceği için Özgün Bir Tasarım: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı, 2025.
29. Meydan, Hasan. “Bir Beceri Olarak Ahlak ve Eğitimi: Ahlaki Gelişim Kuramlarına Dayalı Bir İnceleme”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 1/55 (30 Haziran 2021), 445-471. https://doi.org/10.29288/ilted.890349
30. Meydan, Hasan vd. “Değer Eğitiminde İşe Koşulacak Beceriler: Uzman Görüşüne Dayalı Bir İhti-yaç Analizi”. Eskiyeni 1/54 (30 Eylül 2024), 1485-1512. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1462967
31. Meydan, Hasan vd. “Değer Eğitiminde İşe Koşulacak Becerilerin Delphi Tekniği ile Belirlenmesi: Bir Model Önerisi”. Hitit İlahiyat Dergisi 23/2 (30 Aralık 2024), 656-684. https://doi.org/10.14395/hid.1511197
32. Narvaez, Darcia. “Integrative Ethical Education”. Handbook of Moral Development. ed. M. Killen - J. G: Smetana. 703-732. Mahwah, NJ, US: Lawrence Erlbaum Associates Publishers, 2006.
33. Narvaez, Darcia. “Moral Text Comprehension: Implications for Education and Research”. Journal of Moral Education 30/1 (01 Mart 2001), 43-54. https://doi.org/10.1080/03057240120033802 OECD. Better Skills, Better Jobs, Better Lives. Paris: OECD Publishing, 2012.
34. https://www.oecd.org/en/publications/better-skills-better-jobs-better-lives_9789264177338-en.html OECD. The Future of Education and Skills: Education 2030. Paris: OECD Publishing, 2018. https://www.oecd.org/education/2030-project/ Osbeck, Christina vd. “Possible Competences to Be Aimed at in Ethics Education – Ethical Com-petences Highlighted in Educational Research Journals”. Journal of Beliefs & Values 39/2 (03 Nisan 2018), 195-208.
35. Rest, James. R. Moral Development Advances in Research and Theory. New York: Praeger, 1986. https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=3100415
36. Samuels, Peter - Gilchrist, Mollie. “Independent Samples T-Test”. Stats Tutor. https://www.researchgate.net/publication/274635481_Independent_Samples_t-test Sarıçam, Hakan vd. “Ahlaki Değer Ölçeğinin Türkçe uyarlanması ve Psikometrik Özellikleri”. Kafkasya Üniversiteler Birliği Uluslararası Ağrı Sosyal Bilimler Kongresi Kitabı. 221-227. Ağrı: İbrahim Çeçen Üniversitesi Yayınları, 2013.
37. Suhr, Diana D. “Exploratory or Confirmatory Factor Analysis?” Statistics and Data Analysis 1/31 (2006), 1-17. Tabachnick, Barbara G. - Fidell, Linda S. Using Multivariate Statistics. New Jersey: Pe-arson Edu-cation, 6. Basım, 2013.
38. Tavşancıl, Ezel. Tutumların Ölçülmesi ve SPSS ile Veri Analizi. Ankara: Nobel, 2002.
39. https://www.nadirkitap.com/tutumlarin-olculmesi-ve-spss-ile-veri-analizi-ezel-tavsancil-kitap31532700.html UNESCO. Global Framework of Transferable Skills. Paris: UNESCO, 2016.
40. UNESCO. Youth and Skills: Putting Education to Work (EFA Global Monitoring Report 2012). Paris: UNESCO Publishing, 2012.
41. UNICEF. Global Framework on Transferable Skills. New York: UNICEF, 2019.
42. Uygun, Selçuk - Engin, Gizem. “Temel Demokratik değerler Ölçeği: Bir Ölçek Geliştirme Çalış-ması”. Turkish Studies 9/5 (2014), 2021-2031.
43. Yaşlıoğlu, M. Murat. “Sosyal Bilimlerde Faktör Analizi ve Geçerlilik: Keşfedici ve Doğrulayıcı Faktör Analizlerinin Kullanılması”. İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi Dergisi 46/Özel Sayı (2017), 74-85.
44. Zygmont, Conrad - Smith, Mario R. “Robust Factor Analysis in the Presence of Normality Viola-tions, Missing Data, and Outliers: Empirical Questions and Possible Solutions”. Tutorials in Quantitative Methods for Psychology 10/1 (01 Nisan 2014), 40-55.