Özel Gereksinimli Sporcuların Sahip Oldukları Kişilik Tipleri ile Psikolojik Sağlamlıklarının Psikolojik Sıkıntı Düzeylerine Etkisinin İncelenmesi

Öz

Bu çalışmanın amacı, özel gereksinimli sporcuların kişilik özellikleri ile (dışadönüklük, duygusal dengelilik, deneyime açıklık, sorumluluk ve yumuşak başlılık) ile psikolojik sağlamlık düzeylerinin psikolojik sıkıntı düzeyleriyle olan ilişkilerini incelemektir. İlişkisel tarama modelinde tasarlanan bu nicel araştırmanın örneklemini, Türkiye’nin farklı illerinde spor faaliyetlerine katılan ve gönüllü olarak araştırmaya dahil olan 93 özel gereksinimli sporcu oluşturmaktadır. Araştırmandaki veriler; On Maddelik Kişilik Ölçeği, Kısa Psikolojik Sağlamlık Ölçeği ve Kısa Psikolojik Uyum Ölçeği (BASE-6) kullanılarak toplanmıştır. Bu çalışmada BASE-6 ölçeğinden elde edilen toplam puanlar, psikolojik uyumun ters yönlü bir göstergesi olarak ele alınmış ve psikolojik sıkıntı düzeyini temsil eden bir değişken olarak değerlendirilmiştir. Verilerin analizinde Pearson korelasyon analizi ve çoklu regresyon analizi uygulanmıştır. Bulgular, psikolojik sıkıntı düzeyinin bazı kişilik özellikleri ve psikolojik sağlamlık ile istatistiksel olarak anlamlı ilişkiler gösterdiğini ortaya koymuştur. Çoklu regresyon analizi sonuçlarına göre kişilik özellikleri ve psikolojik sağlamlık değişkenleri birlikte psikolojik sıkıntı düzeyinin anlamlı bir yordayıcısı olup model toplam varyansın %17,8’ini açıklamaktadır. Regresyon katsayıları incelendiğinde, yumuşak başlılık kişilik özelliğinin psikolojik sıkıntı düzeyi ile anlamlı ilişki gösteren tek bireysel yordayıcı olduğu belirlenmiştir. Sonuç olarak elde edilen bulgular, özel gereksinimli sporcuların psikolojik sıkıntı düzeylerinin bireysel psikolojik özelliklerle ilişkili olduğunu ve özellikle yumuşak başlılık kişilik özelliğinin bu süreçte dikkate alınması gereken bir değişken olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• kişilik özellikleri
• özel gereksinimli sporcular
• psikolojik sağlamlık
• psikolojik sıkıntı
• spor psikolojisi

Examining the Effect of Personality Types and Psychological Resilience of Athletes with Special Needs on Their Levels of Psychological Distress

Öz

The widespread use of technology plays a significant role in shaping young people’s daily lives and leisure-time experiences. This intensive use provides a basis for the rise of nomophobia defined as the tendency to experience anxiety when deprived of one’s mobile phone among youth. Within this framework, the aim of the study is to examine the effects of leisure-time experiences on nomophobia in young individuals. The research was designed using a relational survey model to assess the variables of leisure experience and nomophobia. The study sample consists of 423 associate and undergraduate students selected from a population of 14,236 individuals through purposive sampling. The questionnaire administered to participants includes demographic items as well as scales measuring leisure experience and nomophobia. The collected data were analyzed using descriptive statistics, reliability and validity analyses, and structural equation modeling. All statistical procedures were conducted using SPSS and AMOS software. The analysis results indicate that the subdimensions of leisure experience boredom, awareness, challenge, and anxiety explain 11.6% of the variance in the “functional impairment” subdimension of nomophobia, 21.5% of the variance in “excessive use,” and 17.5% of the variance in “inability to communicate.” In conclusion, the findings reveal that nomophobic tendencies among young people are closely associated with their leisure-time experiences. The results emphasize that focusing solely on technology use is insufficient for preventing nomophobia; rather, it is essential to develop interventions that enhance the quality of leisure time and support emotional balance. Improving the quality of leisure-time practices is a critical requirement for reducing the rapidly increasing tendency toward nomophobia, particularly among young adults.

Anahtar Kelimeler

• personality traits
• athletes with special needs
• psychological resilience
• psychological distress
• sports psychology

Kaynakça

1. Anthony, E. J., & Cohler, B. J. (1987). The invulnerable child. Guilford Press.
2. Atak, H. (2013). On maddeli kişilik ölçeği’nin Türk kültürüne uyarlanması. Nöropsikiyatri Arşivi, 50(4), 312–319. https://doi.org/10.4274/npa.y6128
3. Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience: Have we underestimated the human capacity to thrive after extremely aversive events? American Psychologist, 59(1), 20–28. https://doi.org/10.1037/0003-066X.59.1.20
4. Çil, H., Yılmaz, B. H., & İlhan, E. L. (2023). Bedensel engelli sporcu perspektifinden: Sporda özel gereksinimli bireyler. SPORMETRE Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 21(100. Yıl Özel Sayısı), 141–152.
5. Declerck, L., Stoquart, G., Lejeune, T., Vanderthommen, M., & Kaux, J. F. (2021). Barriers to development and expansion of adaptive physical activity and sports for individuals with a physical disability in sports clubs and centres. Science & Sports, 36(3), 202–209. https://doi.org/10.1016/j.scispo.2020.10.004
6. Doğan, T. (2015). Kısa psikolojik sağlamlık ölçeği’nin Türkçe uyarlaması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. The Journal of Happiness & Well-Being, 3(1), 93–102.
7. Faul, F., Erdfelder, E., Buchner, A., & Lang, A.-G. (2009). Statistical power analyses using G*Power 3.1: Tests for correlation and regression analyses. Behavior Research Methods, 41(4), 1149–1160. https://doi.org/10.3758/BRM.41.4.1149
8. Fletcher, D., & Sarkar, M. (2012). A grounded theory of psychological resilience in Olympic champions. Psychology of Sport and Exercise, 13(5), 669–678. https://doi.org/10.1016/j.psychsport.2012.04.007

9. Gosling, S. D., Rentfrow, P. J., & Swann, W. B. (2003). A very brief measure of the Big-Five personality domains. Journal of Research in Personality, 37(6), 504–528. https://doi.org/10.1016/S0092-6566(03)00046-1
10. Greeff, A. P., & Aspeling, E. (2007). Resiliency in South African and Belgian single-parent families. Acta Academica, 39(2), 139–157.
11. İlhan, E. L., & Yarımkaya, E. (2022). Özel gereksinim kavramı ve boyutları. In E. L. İlhan (Ed.), Özel gereksinimli bireyler için uyarlanmış beden eğitimi ve spor (pp. 1–14). Ankara: Pegem Akademi.
12. Jaarsma, E. A., Dijkstra, P. U., Geertzen, J. H. B. & Dekker, R. (2014). Barriers to and facilitators of sports participation for people with physical disabilities: a systematic review. Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports, 24(6), 871–881. https://doi.org/10.1111/sms.12218
13. Jensen-Campbell, L. A., & Graziano, W. G. (2001). Agreeableness as a moderator of interpersonal conflict. Journal of Personality, 69(2), 323–362. https://doi.org/10.1111/1467-6494.00148
14. Karasar, N. (2015). Bilimsel araştırma yöntemi (28. baskı). Nobel Akademik Yayıncılık.
15. Kessler, R. C., Andrews, G., Colpe, L. J., Hiripi, E., Mroczek, D. K., Normand, S. L., … et al. (2002). Short screening scales to monitor population prevalences and trends in non-specific psychological distress. Psychological Medicine, 32(6), 959–976. https://doi.org/10.1017/S0033291702006074
16. Kotov, R., Gamez, W., Schmidt, F., & Watson, D. (2010). Linking “big” personality traits to anxiety, depressive, and substance use disorders. Psychological Bulletin, 136(5), 768–821. https://doi.org/10.1037/a0020327
17. Kozak, M., İlhan, E. L., & Yarayan, Y. E. (2019). Zihinsel yetersizlik, spor ve ruhsal uyum ilişkisi. Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 13(1), 51–65.
18. Lahey, B. B. (2009). Public health significance of neuroticism. American Psychologist, 64(4), 241–256. https://doi.org/10.1037/a0015309
19. Luthar, S. S., Cicchetti, D., & Becker, B. (2000). Research on resilience: Response to commentaries. Child Development, 71(3), 573–575. https://doi.org/10.1111/1467-8624.00168
20. Luthar, S. S., & Zigler, E. (1991). Vulnerability and competence: A review of research on resilience in childhood. American Journal of Orthopsychiatry, 61(1), 6–22. https://doi.org/10.1037/h0079218
21. Martin, J. J. (2013). Benefits and barriers to physical activity for individuals with disabilities. Disability and Rehabilitation, 35(24), 203–215. https://doi.org/10.3109/09638288.2012.698047
22. Martin, M. R., & Speer, L. (2011). Leveling the playing field: Strategies for inclusion. Journal for Physical and Sport Educators, 24(5), 24–27. https://doi.org/10.1080/08924562.2011.10590949
23. McCrae, R. R., & Costa, P. T. (2003). Personality in adulthood: A five-factor theory perspective (2nd ed.). Guilford Press.
24. Rice, S. M., Purcell, R., De Silva, S., Mawren, D., McGorry, P. D., & Parker, A. G. (2016). The mental health of elite athletes: A narrative systematic review. Sports Medicine, 46(9), 1333–1353. https://doi.org/10.1007/s40279-016-0492-2
25. Ryff, C. D., Singer, B., Dienberg Love, G. D., & Essex, M. J. (1998). Resilience in adulthood and later life: Defining features and dynamic processes. In J. Lomranz (Ed.), Handbook of Aging and Mental Health: An Integrative Approach(pp. 69–96). Plenum Press / Springer Publishing.
26. Smith, B. W., Dalen, J., Wiggins, K., Tooley, E., Christopher, P., & Bernard, J. (2008). The brief resilience scale: Assessing the ability to bounce back. International Journal of Behavioral Medicine, 15(3), 194–200. https://doi.org/10.1080/10705500802222972
27. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2019). Using multivariate statistics (7th ed.). Pearson. Wilson, P. E., & Clayton, G. H. (2010). Sports and disability. PM&R, 2(3), 46–54. https://doi.org/10.1016/j.pmrj.2010.02.002
28. Yıldırım, M., & Solmaz, F. (2020). Testing a Turkish adaptation of the brief psychological adjustment scale. Psikoloji Çalışmaları – Studies in Psychology, 41(1), 231–245. https://doi.org/10.26650/SP2020-0032
29. Yılmaz, S. H., Ünal, E., & İlhan, E. L. (2022). Millî Eğitim Bakanlığı “Özelim Eğitimdeyim” uygulaması kapsamında yer alan oyun etkinliklerinin incelenmesi. Gazi Beden Eğitimi ve Spor Bilimleri Dergisi, 27(3), 153–170. https://doi.org/10.53434/gbesbd.1062121