16. Yüzyılda Balkan Madenlerinde Şafarlar
Öz
Osmanlılar, Balkan coğrafyasında hızlı bir fetih siyaseti gerçekleştirmiş ve bazı kayıplara rağmen neticede Fatih Sultan Mehmed döneminde tüm bölgeye hâkim olmuştur. Nitekim Balkan coğrafyasını ele geçirdikten sonra eski sistemleri devam ettirmek suretiyle madenlerin işletilmesi için de büyük çaba harcamıştır. Ancak 1536 yılında Kanunî Sultan Süleyman döneminde çıkarılan ve madencilik sektörünün işleyişini etkileyen bir kanunname ile bölgedeki zengin maden yatakları işletilmeye devam etmiştir. İşte Alman kökenli bir görevli olarak Balkanlara görülen şafarlar, bu kanun ile bölgenin fethinden sonra yaşanan farklı uygulamaları kaldırılan ve tam olarak bir Osmanlı ücretli görevlisine dönüşen bir görevli olmuştur. Bu çalışma şafarların bölge madenciliğindeki Osmanlı öncesi ve sonrasında yaşadığı tarihi sürece ve Osmanlı döneminde aldığı sorumluluklara odaklanmaktadır. Özellikle şafarların 16. yüzyılın ikinci yarısında aldıkları görevler, bu görevleri karşılığında ödenen yevmiyeleri, farklı türdeki şafarların yaptıkları işler Üsküp madenleri sahasındaki bilgiler ışığında incelenmiştir. Ayrıca bir maden yatağına kefil de olan şafarların, bu kefil olma durumu için yeterli maddi güçlerinin olup olmadığı ve kefillik için ilgili parayı nasıl temin ettikleri hususları değerlendirilmiştir.
Anahtar Kelimeler
Şafars in Balkan Mines in the 16th Century
Abstract
The Ottomans carried out a rapid policy of conquest in the Balkan geography and, despite some losses, eventually dominated the entire region during the reign of Mehmed the Conqueror. The Ottomans made great efforts to exploit mines by maintaining the old systems after conquering the Balkan geography. However, the rich mineral deposits in the region continued to be exploited with a decree issued in 1536 during the reign of Suleiman the Magnificent, which affected the functioning of the mining sector. With this law, the şafars, who appeared in the Balkans as an official of German origin, became an official who abolished the different practices experienced after the conquest of the region and turned into a fully Ottoman paid official. This study focuses on the pre-Ottoman and post-Ottoman history of the şafars in mining the area and their responsibilities during the Ottoman period. In particular, the duties of the şafars in the second half of the 16th century, the wages they were paid for these duties, and the work performed by different types of şafars are analyzed in the light of information from the Skopje mines. In addition, it is evaluated whether the şafars, who could also act as guarantors for a mineral deposit, had sufficient financial power for such guarantees and how they obtained the money for such guarantees.
Keywords
Bu çalışma TÜBİTAK ile Sırbistan Eğitim, Bilim ve Teknolojik Kalkınma Bakanlığı (MoESTD) tarafından desteklenen 220N370 nolu “Altın ve Gümüş Avcıları: Osmanlı Dönemi Balkan Maden Yerleşimlerinde Girişimciler (15-16. Yüzyıllar)” projesi kapsamında hazırlanmıştır. Projeye verdiği desteklerden ötürü TÜBİTAK’a teşekkürlerimizi sunarız.
Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.
Tahrir defterlerindeki şafar bilgilerini paylaşma nezaketinde bulunan Dr. Öğr. Üyesi Rahman Şahin’e teşekkür ederim.
