Araştırma Makalesi

1858 Cidde Olayı: İngiliz Arşiv Belgeleri Işığında Osmanlı Taşrasında Egemenlik, Diplomasi ve Müdahale

Sayı: 27 15 Aralık 2025
PDF İndir
TR EN

1858 Cidde Olayı: İngiliz Arşiv Belgeleri Işığında Osmanlı Taşrasında Egemenlik, Diplomasi ve Müdahale

Öz

15 Haziran 1858’de Cidde’de meydana gelen konsolosluk saldırısı, Osmanlı İmparatorluğu’nun Tanzimat sonrası taşra yönetimi, merkezi otoritesi ve Avrupa devletleriyle ilişkileri açısından çok boyutlu sonuçlar doğuran bir kriz olarak değerlendirilmelidir. Mekke’ye açılan kapı niteliğindeki Cidde, stratejik konumu, kozmopolit nüfusu ve derin sembolik önemi sayesinde yalnızca bir liman kenti değil, aynı zamanda Osmanlı’nın Hicaz’daki egemenliğinin temel tezahürlerinden biri olmuştur. Bu özellikler, yaşanan olayın sıradan bir taşra güvenlik meselesi olmaktan çıkıp uluslararası bir diplomatik krize dönüşmesinde belirleyici rol oynamıştır. İngiliz ve Fransız konsolosluk yetkililerinin öldürülmesiyle başlayan olaylar zinciri; “Eranee” adlı ticaret gemisinin tabiiyetine ilişkin belirsizlik, konsoloslukların tartışmalı yargı yetkisi ve limanda bayrakların çekilip indirilmesi gibi hukuki ve sembolik ihtilaflar üzerinden hızla derinleşmiştir. Bu gelişmeler, nihayetinde askerî müdahale, faillerin idamı ve Osmanlı Devleti’ne yönelik yüksek miktarda tazminat talepleriyle sonuçlanan tam teşekküllü bir diplomatik krize evrilmiştir. Bu çalışma, kapsamlı bir İngiliz arşiv belgesi koleksiyonuna dayanarak, olayların gelişim sürecini, Osmanlı idaresinin diplomatik ve bürokratik tepkilerini ve özellikle Britanya öncülüğünde Avrupa güçlerinin müdahale stratejilerini ayrıntılı bir şekilde analiz etmektedir. Elde edilen bulgular, Tanzimat reformlarının taşrada uygulanmasına yönelik yapısal sınırlamaların yanı sıra, Osmanlı İmparatorluğu’nun artan Avrupa baskısı karşısında egemenlik yetkilerinin ne denli kırılgan olduğunu da gözler önüne sermektedir.

Anahtar Kelimeler

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

Kaynakça

  1. British Foreign Office. Papers Relating to the Outbreak at Jeddah in June 1858. F.O. 424/18. Confidential. Printed for the use of the Foreign Office, December 31, 1859. The National Archives (UK).
  2. Foreign Office, 424/18, No. 2. Foreign Office, 424/18, No. 8. Foreign Office, 424/18, No. 11; Inclosure 2 in No. 11. Foreign Office, 424/18, No. 12. Foreign Office, 424/18, No. 14. Foreign Office, 424/18, inclosure in No. 18. Foreign Office, 424/18, No. 19. Foreign Office, 424/18, No. 23. Foreign Office, 424/18, No. 26. Foreign Office, 424/18, No. 31. Foreign Office, 424/18, No. 39. Foreign Office, 424/18, No. 40. Foreign Office, 424/18, Inclosure in No. 41 Foreign Office, 424/18, Inclosure 2 in No. 53. Foreign Office, 424/18, inclosure 1 in No. 61. Foreign Office, 424/18, No. 63. Foreign Office, 424/18, No. 77. Foreign Office, 424/18, Inclosure 1 in No. 78; Inclosure 2 in No. 78. Foreign Office, 424/18, No. 82; Inclosure 2 in No. 82.
  3. Foreign Office, 424/18, Inclosure 2 in No. 88. Foreign Office, F.O. 424/18, No. 96. Foreign Office, 424/18, No. 102. Foreign Office, F.O. 424/18, No. 104. Foreign Office, 424/18, No. 118. Foreign Office, 424/18, Inclosure 1 in No. 120; Inclosure 3 in No. 120; Inclosure 17 in No. 120. Foreign Office, 424/18, No. 121. Foreign Office, 424/18, Inclosure 2 in No. 138. Foreign Office, 424/18, Inclosure 1 in No. 139. Foreign Office, 424/18, No. 143. Foreign Office, 424/18, Inclosure 1 in No. 148 Foreign Office, 424/18, Inclosure 2 in No. 149; Inclosure 3 in No. 149; Inclosure 4 in No. 149. Foreign Office, 424/18, Inclosure 1 in No. 151.
  4. Foreign Office, 424/18, No. 158. Foreign Office, 424/18, No. 179. Foreign Office, 424/18, No. 191. Foreign Office, 424/18, inclosure 2 in No. 193. Foreign Office, 424/18, No. 197. Foreign Office, 424/18, No. 200. Foreign Office, F.O. 424/18, No. 213. Foreign Office, 424/18, No. 231. Foreign Office, 424/18, No. 233. Foreign Office, 424/18, Inclosure 3 in No. 249. Foreign Office, 424/18, No. 256. Foreign Office, 424/18, No. 277. Foreign Office, 424/18, No. 334. Foreign Office, 424/18, No. 350. Foreign Office, 424/18, Inclosure in No. 356. Foreign Office, 424/18, No. 369. Foreign Office, 424/18, No. 370. Foreign Office, 424/18, No. 374. Foreign Office, 424/18, No. 380. Foreign Office, 424/18, No. 395. Foreign Office, 424/18, No. 431. Foreign Office, 424/18, No. 432.
  5. Araştırma Eserleri
  6. Aitchison, Charles Umpherston. A Collection of Treaties, Engagements, and Sanads Relating to India and Neighbouring Countries. Vols. I-XI. Calcutta: Government Printing, 1892-1898.
  7. Aitchison, Charles Umpherston. Vols. XII-XIII. Calcutta: Government Printing, 1909.
  8. Akalın, Durmuş. Kızıldeniz’de Osmanlı-İngiliz Rekabeti ve Cidde Olayları. İstanbul: Kesit Yayınları, 2019.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Yakınçağ Osmanlı Tarihi

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

15 Aralık 2025

Gönderilme Tarihi

25 Nisan 2025

Kabul Tarihi

3 Eylül 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Sayı: 27

Kaynak Göster

Chicago
Taşkın, Faruk. 2025. “1858 Cidde Olayı: İngiliz Arşiv Belgeleri Işığında Osmanlı Taşrasında Egemenlik, Diplomasi ve Müdahale”. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, sy 27: 337-61. https://doi.org/10.21021/osmed.1683700.

İndeksler / Indexes
 

SCOPUS, TÜBİTAK/ULAKBİM TR DİZİN [SBVT]

INDEX COPERNİCUS [ICI], ISAM, SOBIAD, İdealOnline ve Scilit tarafından dizinlenmektedir.


by.png

Dergimizde yayımlanan makaleler, aksi belirtilmediği sürece, Creative Commons Atıf 4.0 Uluslararası (CC BY 4.0) ile lisanslanır. Dergiye yayımlanmak üzere metin yollayan tüm yazar ve çevirmenlerin, gönderdikleri metnin yegâne telif sahibi olmaları ya da gerekli izinleri almış olmaları beklenir. Dergiye metin yollayan yazar ve çevirmenler bu metinlerin CC BY 4.0 kapsamında lisanslanacağını, aksini sayı editörlerine en başında açıkça beyan etmedikleri müddetçe, peşinen kabul etmiş sayılırlar.