XVIII. Yüzyılda Ehl-i Örf ve Mütegallibe Karşısında Kadı ve Naipler

Yıl 2026, Sayı: 28, 175 - 196, 15.03.2026

Ümmet Soydemir

https://doi.org/10.21021/osmed.1726972

https://izlik.org/JA57FF95CC

Öz

Bu araştırma, ayân ailelerinin şehirlerin yönetiminde söz sahibi olduğu XVIII. yüzyılda kadı ve naiplerin ehl-i örf ve ahali karşındaki konumlarını ele almayı amaçlamaktadır. Araştırmada esas olarak Divanıhümayun kayıtlarından mühimme, atik şikâyet ve ahkâm defterleriyle ilgili hazırlanmış bilimsel çalışmalardan ve arşiv belgelerinden istifade edilmiştir. Söz konusu defterlerde devletin farklı kademelerinde rüşvet almakla itham edilen başta ehl-i örf zümresinin çeşitli kademelerindeki idareciler olmak üzere kadı ve naipler aleyhinde çok sayıda hüküm bulunmaktadır. Buna karşılık aynı defterlerde kadıların çeşitli suçlarla itham edildiği hükümler kadar onların yaşadıkları sorunlara dair çok sayıda kayıt da yer almaktadır. Kadı ve naiplerin yaşadıkları bu sorunların başında mütegallibe olarak da adlandırılan yerel güçlerin şehirlerdeki nüfuz mücadeleleri gelmektedir. Bu mücadelelerin ortasında kalan kadı ve naipler, özellikle şehirlerin yönetiminin el değiştirdiği dönemlerde çeşitli suçlarla Divanıhümayun’a şikâyet edilmişlerdir. Kadı ve naipler hakkındaki bu şikâyet kayıtları incelendiğinde XVIII. yüzyılda başta rüşvet ve iltimas olmak üzere bazı usulsüz uygulamalara meyleden kadı ve naipler olsa da bu sayının genele oranla çok az olduğu; nüfuzlu ayân ailelerinin ve ehl-i örfün tahakkümü altında kalan kadı ve naiplerin bu güçlerle karşı karşıya geldiklerinde çeşitli suçlarla itham edildikleri sonucuna varılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı Devleti , Adliye Teşkilatı , Kadı , Naip , Rüşvet

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

The Qadis and Naibs against the Officials and the Usurpers in the 18th Century

https://izlik.org/JA57FF95CC

Öz

This research aims to examine the position of the qadis and the naips vis-à-vis the customary people and the public in the 18th century, when the notable families had a say in the administration of the cities. In the research, scientific studies, and archive documents, vital records, decree books, waste complaints, and records from the Divanıhümayun were used. In the books in question, there are numerous judgments against administrators at various levels of the customary class, as well as judges and regents, who were accused of accepting bribes at different levels of the state. On the other hand, the same registers contain numerous records of the problems that the judges faced, as well as the verdicts accusing them of various crimes. The most crucial problem experienced by the judges and the naips was the struggle for influence of the local powers, also called the mutegallibe, in the cities. The judges and naibs caught in the middle of these struggles were reported to the Imperial Council for various crimes, especially during periods when city administrations changed hands. When these complaint records about kadis and naips are examined, it is concluded that although some kadis and naips were inclined to some irregular practices, especially bribery and favoritism, in the 18th century, this number was very few compared to the general population; kadis and naips who were under the domination of influential notable families and the people of custom were accused of various crimes when they confronted these powers.

Anahtar Kelimeler

Ottoman State , Judicial Organization , Qadi , Naib

Etik Beyan

I declare that this study is original; that I have acted by the principles and rules of scientific ethics at all stages of the study, including preparation, data collection, analysis, and presentation of information; that I have cited sources for all data and information not obtained within the scope of this study and included these sources in the bibliography; that I have not made any changes in the data used, and that I comply with ethical duties and responsibilities by accepting all the terms and conditions of the Committee on Publication Ethics (COPE). I hereby declare that if a situation contrary to my statement regarding the study is detected, I agree to all moral and legal consequences that may arise.

Kaynakça

• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivleri (BOA)
• BOA, C.ADL. 73/4419.
• BOA, C.DH. 76/3762.
• BOA, Atik Şikâyet Defterleri (A.DVNSŞKT) 11/53; 35/304.
• BOA, Maraş Ahkâm Defterleri (A.DVNSAHK.ME) 1/1; 1/141.
• BOA, Mühimme Defterleri (A.DVNSMHM.) 112/622/ 1162; 116/697; 121/133.
• Araştırma ve Tetkik Eserler
• Akdağ, Mustafa. Türk Halkının Dirlik ve Düzenlik Kavgası “Celali İsyanları”". 2. Baskı. Yapı Kredi Yayınları, 2013.
• Akkuş, Yakup. “Osmanlı Maliyesi Literatüründe İhmal Edilmiş Bir Tartışma: Tevzi‘ Defterlerinden Vergi-i Mahsûsa’ya Geçiş”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, sy 65 (2017): 29-62.
• Arafal, Seher. “128 Numaralı Atik Şikâyet Defterinin Transkripsiyon ve Değerlendirmesi”. İstanbul Medeniyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2020.
• Arı, Bülent, Selim Aslantaş, ve Halil İnalcık, ed. Adâlet Kitabı. 2. Baskı. Yeditepe Yayınevi, 2015.
• Aydın, Mehmet Akif. “Mahkeme”. İçinde Mahkeme, c. 27. Türkiye Diyanet Vakfı, 2003.
• Aydın, Mehmet Akif. “Osmanlı’da Hukuk”. İçinde Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi, I., editör Ekmeleddin İhsanoğlu, I. Yıldız Matbaacılık, 1994.
• Aykanat, Mehmet. “Klasik Dönemde Osmanlı Devletinde Hâkim Adaylığı: Mülâzemet”. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, sy 34 (2018): 165-88.
• Baltacı, Cahit. “Arpalık”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. 3. Türkiye Diyanet Vakfı, 1991.
• Beşirli, Mehmet. “Tokat Voyvodalığı (1774-1842)”. Belleten 69, sy 254 (2005): 161-216. https://doi.org/0.37879/belleten.2005.161.
• Beyazıt, Yasemin. “Esaretten Mülazemete Üsküplü Alaeddin”. İçinde İmparatorluğun Öteki Yüzleri Toplumsal Hiyerarşi ve Düzen Karşısında Sıradan Hayatlar, 1. Baskı, editör Fırat Yaşa. Koç Üniversitesi Yayınları, 2020.
• Beyazıt, Yasemin. Osmanlı İlmiye Mesleğinde İstihdam (XVI. Yüzyıl). 1. Basım. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
• Bıyık, Ömer. “124 Numaralı Mühimme Defteri (H. 1128-1130)”. Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2001.
• Börekçi, Günhan. “İnkırâzın Eşiğinde Bir Hanedan: III. Mehmed, I. Ahmed, I. Mustafa ve 17. Yüzyıl Osmanlı Siyasî Krizi”. Divan, sy 26 (2009): 45-96.
• Çınar, Hüseyin. “18. Yüzyıl Ayntab (Gaziantep)ına Şehrin Önde Gelen Aileleri Üzerinden Bakmak”. İçinde 4. Milletlerarası Şehir Tarihi Yazarları Kongresi. Esenler Belediyesi Şehir Düşünce Merkezi, 2018.
• Daşcıoğlu, Kemal. “Osmanlı Devleti’nde Rüşvet ve Sahtekarlık Suçları ve Bunlara Verilen Cezalar Üzerine Bazı Belgeler”. Sayıştay Dergisi, sy 59 (2005): 20-25.
• Doğan, Muzaffer. “Osmanlı İmparatorluğunda Makam Vergisi: CAİZE”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, sy 7 (2002): 35-74.
• Doğan, Nejla. “The Fenomenon of Ayanlık and th Dynamicsin the Formation Process: The Case of Kayseri Sanjak”. History Studies İnternational Journal Of History 13, sy 4 (2021): 1163-84.
• Doğru, Sergen. “118 Numaralı Mühimme Defteri’nin (s.1-128) Prut Seferi Esnasında Tutulan Hükümlerin Tasnifi, Değerlendirmesi ve Metni”. Yüksek Lisans Tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, 2023.
• Duzcan, Burcu. “111 Numaralı Mühimme Defteri’nin 338.-507. Sayfalarının Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi”. Yüksek Lisans Tezi, Artvin Çoruh Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
• Ekinci, Ekrem Buğra. “Osmanlı Devleti’nde Mahkemeler ve Kadılık Müessesesi Literatürü”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 3, sy 5 (2005): 417-39.
• Erçelebi, Erbuğ. “190 Numaralı Mühimme Defteri’nin Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi (s.98-198)”. Yüksek Lisans Tezi, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2012.
• Fodor, Pàl. “Sultan, Imperial Council, Grand Vizier: Changes in the Ottoman Rulling Elite and the Formation”. Acta Orientalia Academia Scientiarum Hungaricae 47 (1994): 67-85.
• Fulin, Neslihan. “Osmanlıda Rüşvet ve Cezası”. Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi 1, sy 1 (2019): 26-35.
• Gölçek, Ali Gökhan. “Osmanlı Devleti’nde Rüşvetin İzleri: İstanbul Kadı Sicilleri Üzerinden Sosyo-Ekonomik Bir İnceleme”. Türk İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi 10, sy 38 (2023): 72-91. https://doi.org/10.29228/TIDSAD.72058.
• Gül, Abdulkasim. Yeniçeriliğin Tarihi 1. 1. Basım. 2022, Küre Yayınları.
• Gündoğdu, İsmail. “The Ottoman Ulema Group and State of Practicing ‘Kaza’ Authority During the 18Tth Century”. Doktora Tezi, Ortadoğu Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009.
• İlgürel, Mücteba. “Celali İsyanları”. İçinde İslam Ansiklopedisi, 1.Basım, c. 7. Türkiye Diyanet Vakfı, 1993.
• İnalcık, Halil. “Şikâyet Hakkı: ʿArz-i Hâl ve ʿArz-i Mahzarlar”. Osmanlı Araştırmaları VII-VIII. (1988): 33-54.
• İpşirli, Mehmet. “Beylerbeyi”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 1.Baskı, c. 6. Türkiye Diyanet Vakfı, 1992.
• İpşirli, Mehmet. “Ehl-i Örf”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. 10. Türkiye Diyanet Vakfı, 1994.
• İpşirli, Mehmet. “Klasik Dönem Osmanlı Devlet Teşkilatı”. İçinde Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi, editör Ekmeleddin İhsanoğlu, I. IRCICA, 1994.
• İpşirli, Mehmet. “Mülazemet”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. 31. Türkiye Diyanet Vakfı, 2020.
• İpşirli, Mehmet. “Naib”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. 32. Türkiye Diyanet Vakfı, 2006.
• İzgöer, Ahmet Zeki, ed. Divân-ı Humâyûn Sicilleri Diyarbekir Ahkâm Defterleri. 1. Baskı. I. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2016.
• Kaplan, haz. Mahmut. Nâbî Hayriyye. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2019.
• Karadeniz, Feriha. “Complaints Againts the Kadis and Abuses of Their Authority”. Yüksek Lisans Tezi, Bilkent Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1996.
• Karavelioğlu, Murat A. “Sâati ve Şikâyet-Nâmesi”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, sy 23 (2010): 131-66.
• Kaya, Mustafa. “18. Yüzyılda Ankara’da Âyanlık Mücadeleleri”. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 17, sy 17 (2012): 119-38.
• Kılıç, Cihan. “Osmanlı İlmiye Teşkilatında Kariyer Sistemi”. Turkish Academic Research Review 3, sy 1 (2018): 153-70. https://doi.org/10.30622/tarr.425221.
• Kocaman, Kaan. “XVII. Yüzyılda Osmanlı’da Rüşvet”. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, 2019.
• Köse, Ensar. Düstûru’l Amel li- Islâhi’l- Halel. 1. Baskı. Büyüyen Ay Yayınları, 2016.
• Kurt, Yılmaz. Koçi Bey Risalesi. 4. bs. Akçağ Yayınları, 2018.
• Midilli, Muharrem. “Osmanlı Taşrasında Ehl-i Örfe Karşı Kadılar yahut Kânûn-i Kadîmin Ehl-i Şer‘ Bekçileri (1453-1586)”. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, sy 59 (2020): 75-103. https://doi.org/10.15370/maruifd.846118.
• Mumcu, Ahmet. “Divan-ı Hümayun”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. 9. Türkiye Diyanet Vakfı, 1994.
• Mumcu, Ahmet. Osmanlı Devleti’nde Rüşvet (Özellikle Adlî Rüşvet). 1.Baskı. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1969.
• Nagata, Yuzo. Tarihte Ayanlar Karaosmanoğulları Üzerine Bir Deneme. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1997.
• Ortaylı, İlber. “Kadı”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. 24. Türkiye Diyanet Vakfı, 2001.
• Öz, Mehmet. Kanun-ı Kadimin Peşinde Osmanlı Devleti’nde Çözülme ve Gelenekçi Yorumcuları. Dergah Yayınları, 2017.
• Özkaya, Yücel. “18. Yüzyılın Sonlarında Timar ve Zeametlerin Düzeni Konusunda Alınan Tedbirler ve Sonuçları”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, sy 32 (1979): 219-54.
• Özkaya, Yücel. “Mütesellim”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 1.Baskı, c. 32. Türkiye Diyanet Vakfı, 2006.
• Özkaya, Yücel. Osmanlı İmparatorluğu’nda Âyânlık. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
• Özvar, Erol. “Voyvoda”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 1. Baskı, c. 43. Türkiye Diyanet Vakfı, 2013.
• Soydemir, Ümmet. XVIII. Asır Maraş Kazası’nda İdari Yapı ve Sosyal Hayat. 1. Baskı. Kitabe Yayınları, 2023.
• Şen, Seniha. “30 Numaralı Atik Şikâyet Defteri 1110 (1698) (İnceleme Metin)”. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2018.
• Şentop, Mustafa. “Osmanlı Devleti’nde Kazaskerlik Kurumu (XVIII. Yüzyıl Sonlarına Kadar)”. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2002.
• Temel, Eşref. “Konya’da Ayanlık (1639-1839)”. Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017. Temel, Recep. “111 Numaralı Mühimme Defterinin 168.-337. Sayfalarının Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi”. Yüksek Lisans Tezi, Artvin Çoruh Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
• Tuğluca, Murat. Osmanlı Devlet Toplum İlişkisinde Şikâyet Mekanizması ve İşleyiş Biçimi. 3. Baskı. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2024.
• Tunç, Muhammed Nuri. “Kadı ve Nâiblerin Soruşturulmasında Müvellâ Uygulaması (17. Yüzyılın Sonlarından 18. Yüzyılın Ortalarına)”. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 03 Ekim 2022, 163-94.
• Tunç, Muhammed Nuri. “Kadı ve Nâiplerle İlgili Divân-ı Humâyûn’a Yansıyan Şikâyetler: 35 Numaralı Atik Şikâyet Defteri Örneği”. Türkiye Adalet Akademisi, t.y., 639-56.
• Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilatı. 4. Baskı. Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
• Yanar, Ömür. “I Numaralı Maraş Ahkâm Defterinde Adıyaman (Hısn-ı Mansur, Behisni, Kahta, Gerger, Samsad)’a Gönderilen Hükümlerin Transkripsiyon ve Değerlendirilmesi”. Yüksek Lisans Tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, 2016.
• Yeniçeri, Celal. “Mezâlim”. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 1. Baskı, c. 29. Türkiye Diyanet Vakfı, 2004.
• Yıldırım, Mehmet Zahit. “Osmanlı’da Mütesellimlik Kurumu ve Karahisar-I Sâhib ve Konya Mütesellimi Ali Ağa”. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi" 9, sy 1 (2014): 95-114.
• Yıldırım, Mehmet Zahit, ve Ümmet Soydemir. XVIII. Asırda Maraş’ta Ayan Ailelerinden Dulkadiroğulları ve Bayezidoğullarının İktidar Mücadelesi. 17, sy 2 (2022): 174-87. https://doi.org/10.48145/gopsbad.1121778.
• Yörük, Gül. “Osmanlı’da Toplum Devlet İlişkilerine Bir Örnek: 112 Numaralı Atik Şikayet Defteri”. Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019.
• Yücel, Yaşar. Kitab-ı Müstetab Osmanlı Devlet Düzenine Ait Metinler. Ankara Üniversitesi Basımevi, 1974.
• Yücel, Yaşar. Osmanlı Devlet Düzenine Ait Metinler II Kitâb-ı Mesâlihi’l-Müslîmîn ve Menâfi’l-Mü’mînîn. 1980, Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Yayınevi.