TÜRKİYE’DE YAPAY ZEKA DESTEKLİ EDEBİ ÇEVİRİYE YÖNELİK ALGI VE TUTUMLAR: DEDALUS KİTAP ÖRNEĞİ

Öz

Yapay zekâ teknolojilerinin edebî çeviri alanında kullanılabilirliğine yönelik tartışmalar, son on yılda çeviribilimciler ve profesyonel edebî çevirmenler arasında belirgin bir ivme kazanmıştır. Bu çalışma, dönüşen çeviri ve yayıncılık ekosistemi içinde yapay zekâ destekli edebî çevirinin Türkiye’deki edebiyat alanı paydaşları tarafından nasıl algılandığını ve değerlendirildiğini eleştirel bir yaklaşımla incelemektedir. Türkiye’de yapay zekâ destekli edebî çeviri yaptığını kamuoyuna açık biçimde duyuran ilk yayınevi olan Dedalus Kitap örneğine odaklanan bu çalışmanın amacı, yapay zekâ destekli edebî çevirinin Türkiye’de çevirmenler, yayınevleri, eleştirmenler ve okurlar tarafından nasıl algılandığını; bu bağlamda, çeviri kalitesi, etik şeffaflık, çevirmenlik mesleği ve insan çevirmenlerin geleceğine ilişkin hangi şüphe ve kaygıların ön plana çıktığını araştırmaktır. Sosyal medya paylaşımları, haber metinleri, söyleşiler, blog yazıları ve çevrimiçi forumlardaki yorumlardan oluşan veri seti, yapılandırılmış bir internet taramasıyla derlenmiş ve düşünümsel tematik analiz yöntemiyle incelenmiştir. Bulgular, baskın kuşku ve direnç eğilimlerinin yanı sıra, yapay zekânın edebî çevirideki potansiyeline yönelik temkinli bir ilginin ve geleceğe dönük merakın da kayda değer ölçüde varlık gösterdiğini ortaya koymuştur.

Anahtar Kelimeler

• Yapay zekâ (YZ)
• Edebî çeviri
• Makine çevirisi
• Dedalus Kitap
• Algı ve tutumlar
• Türkiye

PERCEPTIONS AND ATTITUDES TOWARDS AI-ASSISTED LITERARY TRANSLATION IN TURKIYE: THE CASE OF DEDALUS KITAP

Öz

The past decade has witnessed a growing and often controversial debate over the feasibility of artificial intelligence in literary translation, particularly among translation studies scholars and professional literary translators. Within this evolving landscape, this study critically examines how AI-assisted literary translation (AIALT) is perceived and evaluated by literary stakeholders in Turkiye. Focusing on the high-profile case of Dedalus Kitap, the first Turkish publisher to publicly disclose its use of AI in translating literary texts, this study aims to explore how various literary stakeholders in Turkiye, including translators, publishers, critics, and readers, perceive AIALT and what concerns emerge, ranging from doubts about translation quality and ethical transparency to anxieties over professional displacement and the future of human translators. Reflexive thematic analysis was applied to data collected through a structured web search encompassing public online discourse across social media, news articles, blogs, and forums. The findings revealed that although scepticism and resistance were widespread, they were accompanied by a smaller yet significant strand of cautious engagement and forward-looking interest in AI’s potential for literary translation.

Anahtar Kelimeler

• Artificial intelligence (AI)
• Literary translation
• Machine translation
• Dedalus Kitap
• Perceptions and attitudes
• Turkiye

Kaynakça

1. Akhan, F. (2023a, July 15). Yapay zekâ destekli edebiyat çevirisi olur mu? | Dedalus Kitap’tan Faruk Akhan ile söyleşi (H. Tunç, Interviewer). Kayıp Rıhtım. https://kayiprihtim.com/roportaj/yapay-zeka-destekli-edebiyat-cevirisi/
2. Akhan, F. (2023b, July 17). Yapay zekayla kitap çeviren Dedalus Kitap Medyatava'ya konuştu! Çevirmeni çeviri sürecinden çıkarmak çok iddialı (B. Yiğit, Interviewer). Medyatava. https://www.medyatava.com/haber/yapay-zekayla-kitap-ceviren-dedalus-kitap-medyatavaya-konustu-cevirmeni-ceviri-surecinden-cikarmak-cok-iddiali_320119
3. Akkaya, Ö. (2023, August 2). Yapay zeka: “Hayatınıza böyle girsem, ne yapabilirsiniz ki?” Dadanizm. https://dadanizm.com/yapay-zeka-kultur-sanat-kreatif-endustriler/
4. Aliyu, M. B. (2017). Efficiency of Boolean Search Strings for Information Retrieval. American Journal of Engineering Research (AJER), 6(11), 216–222.
5. Altan, E. (2023, September 14). Yapay zekâ ile çeviri: Makine çevirir ama Türkçeleştiremez. Haber Global. https://haberglobal.com.tr/gundem/yapay-zeka-ile-ceviri-makine-cevirir-ama-turkcelestiremez-280152
6. Ayan, F. (2023, September 26). Fatih Ayan ile yapay zekâ ve Türk edebiyatı üzerine bir söyleşi (V. Argen, Interviewer). Bilimkurgu Kulübü. https://www.bilimkurgukulubu.com/genel/roportaj/fatih-ayan-ile-yapay-zeka-ve-turk-edebiyati-uzerine-bir-soylesi/
7. aquietnightin [@unipoopcorn1]. (2023, July 29). uc kurus daha fazla kazanicaksiniz diye edebi ceviriyi mahkum ettiginiz sona bakip kendinizden utanin bence [Tweet]. X. https://x.com/unipoopcorn1/status/1685225919701487616
8. Biçer, B. [@boraybicer]. (2023, July 14). Yapay zekâ destekli edebiyat çevirisi Star Trek'te olur. Kaptan seyir defterine yeni okuduğu bilgisayar çevirisinin güzelliğini not düşer, yıldız tarihi de 2714.3 gibi bir şeydir. [Tweet]. X. https://x.com/boraybicer/status/1679916655919366154

9. biz kimsiniz. (2023, July 14). dedalus kitap [Ekşi Sözlük entry]. Ekşi Sözlük. https://eksisozluk.com/entry/154550961 bluenchanter. (2023a, July 15). dedalus kitap'ın yapay zekayla kitap çevirmesi [Ekşi Sözlük entry]. Ekşi Sözlük. https://eksisozluk.com/entry/154558893
10. bluenchanter. (2023b, July 15). Yapay zeka ile çeviri yapılmasına karşı değilim ama öyle yapıyorsanız kapağa uydurma çevirmen adları değil "Yapay Zeka ile çevrilmiştir" ibaresi koymanız lazım. Kitapları toplayın, bu ibare ile yeniden basın. [Tweet]. X. https://x.com/bluenchanter/status/1679961162887094279
11. Boğaziçi University Translation Studies Department. (2021, December 17). Edebî Makine Çevirisi Projesi. https://transint.bogazici.edu.tr/tr/edebi-makine-cevirisi-projesi
12. Boğaziçi University Translation Studies Department. (2021, December 17). Edebî Makine Çevirisi Projesi. https://transint.bogazici.edu.tr/tr/edebi-makine-cevirisi-projesi
13. Braun, V., & Clarke, V. (2021). Can I use TA? Should I use TA? Should I not use TA? Comparing reflexive thematic analysis and other pattern-based qualitative analytic approaches. Counselling and Psychotherapy Research, 21(1), 37-47. https://doi.org/10.1002/capr.12360
14. Braun, V., & Clarke, V. (2019). Reflecting on reflexive thematic analysis. Qualitative Research in Sport, Exercise and Health, 11(4), 589–597. https://doi.org/10.1080/2159676X.2019.1628806 cesarvallejo. (2023, July 14). dedalus kitap'ın yapay zekayla kitap çevirmesi [Ekşi Sözlük entry]. Ekşi Sözlük. https://eksisozluk.com/entry/154556870
15. celtica. (2023, July 9). Yeni Çıkan Kitaplar - En Yeni Kitap Haberleri [Online forum comment]. Kayıp Rıhtım Forum. https://forum.kayiprihtim.com/t/yeni-cikan-kitaplar-en-yeni-kitap-haberleri/34559/11537
16. Çelik, H. (2023, July 28). Yapay zekâ kitaplara ne yapar? Gazete Oksijen. https://gazeteoksijen.com/yazarlar/hulya-celik/yapay-zeka-kitaplara-ne-yapar-186006
17. ÇEVBİR [@Cevbir]. (2023, July 21). Yayınevlerinin bazı kitap çevirilerinde yapay zekâ kullanması kamuoyunda tepkiyle karşılanmıştır... [Tweet]. X. https://x.com/Cevbir/status/1682336479924682753
18. Çiftçi, S. [@Seeyfooo]. (2023, July 14). Böyle bir şey durumunda tüketici hakları ya da tüketici sözleşmesi gereği hukuki olarak kitabın "yapay zeka çevirisi" ibaresi taşıması elzemdir. Aksi takdirde ne edebiyata ne de hukuka uygun bir hareket olur! [Tweet]. X. https://x.com/Seeyfooo/status/1679862461468401665
19. Charles Bukowski [@ddkklmn21]. (2023, July 14). Yani çevirmenin parasına bile göz diken bir yayınevi olmuşsunuz. Bu yaptığınız da okuru aptal yerine koymaktır. Bir uyanık çıkar dava eder diye böyle bir açıklama yapıp kendinizi garantiye aldınız. O zaman kitaplarınızın çeviri kısmına "yapay zeka" diye yazın da görelim [Tweet]. X. https://x.com/ddkklmn21/status/1679874529642831874
20. Daems, J. (2022). Dutch literary translators’ use and perceived usefulness of technology: The role of awareness and attitude. In J. Hadley, K. Taivalkoski-Shilov, C. S. C. Teixeira, & A. Toral (Eds.), Using technologies for creative-text translation (pp. 40–65). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003094159-3
21. Dedalus Kitap. (n.d.). About us. https://dedalus.com.tr/about-us/
22. Dedalus Kitap. [@dedaluskitap]. (2023, July 13). Bazı yayınlarımızda yapay zekâ (AI) destekli çeviri yaptığımız doğru… [Tweet]. X. https://x.com/dedaluskitap/status/1679852936527060992
23. Dallı, H., Dursun, O., Güngör, T., Gürses, S., Hodzik, E., Şahin, M., & Yirmibeşoğlu, Z. (2024). Giving a translator’s touch to the machine: Reproducing translator style in literary machine translation. Palimpsestes, 38. https://doi.org/10.4000/12sp6
24. dolaysiztumlec. (2023, July 14). belli bir açıdan baktığımızda devrim niteliğinde bir haber. ne getirir, ne götürür bilemem ama edebiyat dünyasına hayırlı olması dileğiyle... ... [Ekşi Sözlük entry]. Ekşi Sözlük. https://eksisozluk.com/entry/154555178
25. firatto. (2023, July 15). ben elbette yapay zeka ile çevirilerden yanayım, desteklenmesi gerektiğini düşünüyorum. şu an nitelikli çeviriler çıkmıyor ama yarın çok daha nitelikli çeviriler çıkması mümkün olacak... [Ekşi Sözlük entry]. Ekşi Sözlük. https://eksisozluk.com/entry/154580801
26. Guerberof-Arenas, A., & Toral, A. (2024). A translation reception study of a literary text translated into Dutch and Catalan using machine translation. Target: International Journal of Translation Studies, 36(2), 215–244. https://doi.org/10.1075/target.22134.gue
27. Guerberof-Arenas, A., & Toral, A. (2022). Creativity in translation: Machine translation as a constraint for literary texts. Translation Spaces, 11(2), 184–212. https://doi.org/10.1075/ts.21025.gue
28. Gürses, S., Şahin, M., Hodzik, E., Güngör, T., Dallı, H., & Dursun, O. (2024). Çeviribilim çalışmalarında çevirmenin üslubu ve makinenin üslubu. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, 36, 100–124. https://doi.org/10.37599/ceviri.1468718
29. Gürses, S. & Şahin, M. (2023). The shifting value of retranslations and the devaluing effect of plagiarism: The complex history of Dostoevsky (re)translations in Turkish. Parallèles 35(1), 47-67. http://dx.doi.org/10.17462/para.2023.01.03
30. Hadley, J. L., Taivalkoski-Shilov, K., Teixeira, C. S. C., & Toral, A. (2022). Introduction. In J. L. Hadley, K. Taivalkoski-Shilov, C. S. C. Teixeira, & A. Toral (Eds.), Using technologies for creative-text translation (pp. 1–17). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003094159
31. ilydious. (2023, July 15). [Comment on the interview “Yapay zekâ destekli edebiyat çevirisi olur mu? | Dedalus Kitap’tan Faruk Akhan ile söyleşi”]. Kayıp Rıhtım. https://kayiprihtim.com/roportaj/yapay-zeka-destekli-edebiyat-cevirisi/
32. Kantarcı, C. (2023, September 6). Nasıl çevirdim: Can Kantarcı ve Neuromancer (C. Koçak, Interviewer). Vesaire. https://vesaire.press/nasil-cevirdim-can-kantarci-ve-neuromancer/
33. Kenny, D. (2025). Literary machine translation: From taboo to controversy. In S. Baumgarten & M. Tieber (Eds.), The Routledge handbook of translation technology and society. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003271314
34. Kılınçarslan, F. (2023, July 18). Dürüstlüğü unutup yapay zekâdan medet ummak. Oggito. https://oggito.com/icerikler/durustlugu-unutup-yapay-zekadan-medet-ummak/68246
35. Kirazlı, H. (2023, July 25). Ve yapay zekâ yayınevinde. Memurlar.net. https://www.memurlar.net/haber/1071241/ve-yapay-zeka-yayinevinde.html
36. Koç, A. (2023, December 8). 2023 Edebiyat Soruşturması – Ayhan Koç. Parşömen Fanzin. https://parsomenfanzin.com/2023/12/08/2023-edebiyat-sorusturmasi-ayhan-koc/
37. Koçak, C. (2023, September 6). Nasıl çevirdim: Can Kantarcı ve Neuromancer. Vesaire. https://vesaire.press/nasil-cevirdim-can-kantarci-ve-neuromancer/
38. Li, B. (2023). Ethical issues for literary translation in the era of artificial intelligence. Babel, 69(4), 529–545. https://doi.org/10.1075/babel.00334.li
39. MelihAntepli. (2023, July 15). Korkulan şey başa gelmeye başladı. Bir örnek işte bu. Yavaş yavaş her sektöre yapay zeka ve robotlar hakim olmaya başlayacak ama ben de boş durmam ve kendimce boykot ederim. Çevirmen arkadaşlar taş mı yesin? [Comment on the article Yapay zekâ destekli edebiyat çevirisi olur mu? | Dedalus Kitap’tan Faruk Akhan ile söyleşi]. Kayıp Rıhtım. https://kayiprihtim.com/roportaj/yapay-zeka-destekli-edebiyat-cevirisi/
40. Moorkens, J., Way, A., & Lankford, S. (2025). Automating translation. Routledge.
41. Moorkens, J., Toral, A., Castilho, S., & Way, A. (2018). Translators’ perceptions of literary post-editing using statistical and neural machine translation. Translation Spaces, 7(2), 240–262. https://doi.org/10.1075/ts.18014.moo
42. murgul. (2023, July 15). Öncelikle röportaj için teşekkürler. Benim anlamlandıramadığım birkaç nokta var, birincisi yapay zeka teknolojilerinin gelişme hızına bakarak önümüzdeki 5–10 yıl gibi bir süreçte kurgu metinlerde dahi çok iyi sonuçlar alınacağını herkes kabul edecektir sanırım. [Comment on the interview “Yapay zekâ destekli edebiyat çevirisi olur mu? | Dedalus Kitap’tan Faruk Akhan ile söyleşi”]. Kayıp Rıhtım. https://kayiprihtim.com/roportaj/yapay-zeka-destekli-edebiyat-cevirisi/
43. OdaTV. (2023, July 15). Yayınevinden “Yapay zekâya çeviri yaptırdık” itirafı. https://www.odatv.com/kultur-sanat/yapay-zekaya-ceviri-yaptirdik-itirafi-69763525
44. Öksüz, İ. (2024, April 22). Ben yapay zekâ, geliyorum. Kocaeli Aydınlar Ocağı. https://kocaeliaydinlarocagi.org.tr/ben-yapay-zeka-geliyorum/
45. p_nesriyat. (2023, July 11). #dedaluskitap @dedaluskitap Kitaplarını @DeepLcom ile çeviriyor sanırım. Ve bize postmodern bir şaka yaparak kitapların çevirmen hanesine içinde D, P, L harfleri geçen uydurma isimler yazıyorlar: Derin P. Lokman, L. Pamuk Edez, L. Pelin Ediş, Derya P. Laçin. [Tweet]. X. https://x.com/p_nesriyat/status/1678879719066939392
46. renksiz hayat. (2023, July 14). dedalus kitap'ın yapay zekayla kitap çevirmesi [Ekşi Sözlük entry]. Ekşi Sözlük. https://eksisozluk.com/entry/154555517
47. Rothwell, A., Way, A., & Youdale, R. (Eds.). (2024). Computer-assisted literary translation. Routledge.
48. Rothwell, A., Moorkens, J., Fernández-Parra, M., Drugan, J., & Austermuehl, F. (2023). Translation tools and technologies. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003160793
49. Ruffo, P. (2022). Collecting literary translators’ narratives: Towards a new paradigm for technological innovation in literary translation. In J. Hadley, K. Taivalkoski-Shilov, C. S. C. Teixeira, & A. Toral (Eds.), Using technologies for creative-text translation (pp. 18–39). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003094159-2
50. Ruokonen, M., & Salmi, L. (2024). Finnish literary translators’ use of translation technology and tools: Processes, profiles, and purposes. MikaEL – Finnish Journal of Translation and Interpreting Studies, 17(1), 138–154. https://doi.org/10.61200/mikael.136432
51. Saldaña, J. (2015). The coding manual for qualitative researchers (3rd ed.). SAGE.
52. Şahin, M., Hodzik, E., Gürses, S., Güngör, T., Dallı, H., Dursun, O., & Yirmibeşoğlu, Z. (2023, March). Style in literary machine translation. Paper presented at the Stylistic Border Crossings in and beyond Translation Online Conference, British Centre for Literary Translation & East Centre.
53. Şahin, M., & Gürses, S. (2021). English–Turkish literary translation through human–machine interaction. Revista Tradumàtica: Tecnologies de la Traducció, 19, 171–203. https://doi.org/10.5565/rev/tradumatica.284
54. Şahin, M., & Gürses, S. (2019). Would MT kill creativity in literary retranslation? In Proceedings of The Qualities of Literary Machine Translation Workshop (pp. 26–34). Dublin, Ireland. https://aclanthology.org/W19-7304/
55. Şahinler, S. (2023, July 19). Yapay zekâyla çeviri tartışması. Milliyet. https://www.milliyet.com.tr/kultur-sanat/yapay-zekayla-ceviri-tartismasi-6978149
56. Taivalkoski-Shilov, K. (2019). Ethical issues regarding machine(-assisted) translation of literary texts. Perspectives: Studies in Translation Theory and Practice, 27(5), 689–703. https://doi.org/10.1080/0907676X.2018.1520907
57. Topal, M. Ş., & Tanış Polat, N. (2025). Yazın çevirisinde yapay zekâ: Etik değerlendirmeler ve geleceğe yönelik çıkarımlar. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi / Journal of Translation Studies, (Bahar / Spring), 108–126. https://doi.org/10.37599/ceviri.1662979
58. Toral, A., & Way, A. (2018). What level of quality can neural machine translation attain on literary text? In J. Moorkens, S. Castilho, F. Gaspari, & S. Doherty (Eds.), Translation quality assessment: From principles to practice (pp. 263–287). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-91211-6_13
59. Toral, A., & Way, A. (2015). Translating literary text between related languages using SMT. In Proceedings of the NAACL-HLT Fourth Workshop on Computational Linguistics for Literature (pp. 123–132). Denver, CO: Association for Computational Linguistics.
60. Toral, A., & Way, A. (2014). Is machine translation ready for literature? In Translating & the Computer 36 (pp. 174–176).
61. tum nickleri almsnz. (2023, July 14). dedalus kitap'ın yapay zekayla kitap çevirmesi [Ekşi Sözlük entry]. Ekşi Sözlük. https://eksisozluk.com/entry/154555534
62. Tunç, H. (2023, July 15). Yapay zekâ destekli edebiyat çevirisi olur mu? | Dedalus Kitap’tan Faruk Akhan ile söyleşi [Interview with Faruk Akhan]. Kayıp Rıhtım. https://kayiprihtim.com/roportaj/yapay-zeka-destekli-edebiyat-cevirisi/
63. Way, A., Rothwell, A., & Youdale, R. (2023). Why more literary translators should embrace translation technology. Revista Tradumàtica. Tecnologies de la Traducció, 21, 87–102. https://doi.org/10.5565/rev/tradumatica.344
64. Yirmibeşoğlu, Z., Dursun, O., Dallı, H., Şahin, M., Hodzik, E., Gürses, S., & Güngör, T. (2023). Incorporating human translator style into English-Turkish literary machine translation. In Proceedings of the 24th Annual Conference of the European Association for Machine Translation (pp. 419–428). https://aclanthology.org/2023.eamt-1.40/
65. Zhang, X. (2024). Translation and technology. In Chan, S., Mak, K., & Leung, S. M. (Eds.), Routledge encyclopedia of technology and the humanities (pp. 342-355). Routledge.