MASUM KADINDAN TEHLİKELİ KADINA: FEMME FATALE FİGÜRÜNÜ ATAERKİL YORUM KRİZİ ÜZERİNDEN OKUMAK

Öz

Bu makale, femme fatale figürünü yalnızca sinemasal bir karakter tipi ya da estetik bir anlatı unsuru olarak değil, modern kültürün kadın arzusu karşısında ürettiği sembolik bir kriz biçimi olarak ele almaktadır. Çalışmanın amacı, femme fatale’in “kötü kadın” klişesine indirgenemeyeceğini; aksine ataerkil anlam rejiminin kadın öznelliğini sınıflandıramadığı ve denetleyemediği anlarda görünürlük kazanan bir temsil figürü olduğunu tartışmaktır. Nitel kuramsal çözümleme ve feminist film kuramı temelinde yürütülen çalışmada erkek bakışı, maske, mitolojik süreklilik, film noir estetiği, savaş sonrası erkeklik krizi ve çağdaş dijital görünürlük tartışmaları birlikte değerlendirilmiştir. Bulgular, femme fatale’in arzu, belirsizlik ve cezalandırma ekseninde işleyen üç aşamalı bir temsil mekanizmasıyla üretildiğini göstermektedir. Bu bağlamda makale, femme fatale’i kadın kötülüğünün değil, kadın arzusunu özgür bir özne pratiği olarak düşünmekte zorlanan ataerkil yorum iktidarının kırılganlığının göstergesi olarak kavramsallaştırmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• femme fatale
• toplumsal cinsiyet
• film noir
• erkek bakışı
• ataerkil temsil

FROM THE INNOCENT WOMAN TO THE DANGEROUS WOMAN: THE FEMME FATALE AS A CRISIS OF PATRIARCHAL REPRESENTATION

Öz

This article examines the figure of the femme fatale not merely as a cinematic character type or an aesthetic narrative device, but as a symbolic form of crisis produced by modern culture in response to female desire. The main aim is to argue that the femme fatale cannot be reduced to the cliché of the “bad woman”; rather, she emerges as a representational figure when patriarchal regimes of meaning fail to classify and control female subjectivity. Drawing on qualitative theoretical analysis and feminist film theory, the article brings together debates on the male gaze, masquerade, mythological continuity, film noir aesthetics, post-war masculinity crisis and contemporary digital visibility. The findings suggest that the femme fatale is produced through a three-stage representational mechanism structured around desire, ambiguity and punishment. Accordingly, the article conceptualizes the femme fatale not as an expression of female evil, but as a sign of the fragility of patriarchal interpretive power when confronted with female desire as an autonomous practice of subjectivity.

Anahtar Kelimeler

• femme fatale
• gender
• film noir
• male gaze
• patriarchal

Kaynakça

1. Arpacı, M. (2019). Cinsiyet, kötülük ve beden: Femme fatale imgesinin kültürel inşası. Fe Dergi, 11(1), 140–154.
2. Banet-Weiser, S. (2018). Empowered: Popular feminism and popular misogyny. Duke University Press. https://doi.org/10.1215/9781478002772
3. Banet-Weiser, S., Gill, R., & Rottenberg, C. (2020). Postfeminism, popular feminism and neoliberal feminism? Sarah Banet-Weiser, Rosalind Gill and Catherine Rottenberg in conversation. Feminist Theory, 21(1), 3–24. https://doi.org/10.1177/1464700119842555
4. Berger, J. (2019). Görme biçimleri (Y. Salman, Çev.). Metis Yayınları.
5. Berktay, F. (2014). Tek tanrılı dinler karşısında kadın. Metis Yayınları.
6. Bourdieu, P. (2015). Eril tahakküm (B. Yılmaz, Çev.). Bağlam Yayınları.
7. Butler, J. (2016). Cinsiyet belası: Feminizm ve kimliğin altüst edilmesi (B. Ertür, Çev.). Metis Yayınları.
8. Creed, B. (1993). The monstrous-feminine: Film, feminism, psychoanalysis. Routledge.

9. Doane, M. A. (1982). Film and the masquerade: Theorising the female spectator. Screen, 23(3–4), 74–88. https://doi.org/10.1093/screen/23.3-4.74
10. Duffy, B. E., & Hund, E. (2019). Gendered visibility on social media: Navigating Instagram’s authenticity bind. International Journal of Communication, 13, 4983–5002.
11. Duffy, B. E., & Meisner, C. (2023). Platform governance at the margins: Social media creators’ experiences with algorithmic (in)visibility. Media, Culture & Society, 45(2), 285–304. https://doi.org/10.1177/01634437221111923
12. Duffy, B. E., Miltner, K. M., & Wahlstedt, A. (2022). Policing “fake” femininity: Authenticity, accountability, and influencer antifandom. New Media & Society, 24(7), 1657–1676. https://doi.org/10.1177/14614448221099234
13. Fennell, E. (Yönetmen). (2020). Promising Young Woman [Film]. Focus Features ve FilmNation Entertainment.
14. Fincher, D. (Yönetmen). (2014). Gone Girl [Film]. 20th Century Fox ve Regency Enterprises.
15. Foucault, M. (2019). Cinselliğin tarihi (H. U. Tanrıöver, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
16. Gill, R. (2007). Postfeminist media culture: Elements of a sensibility. European Journal of Cultural Studies, 10(2), 147–166. https://doi.org/10.1177/1367549407075898
17. Grossman, J. (2009). Rethinking the femme fatale in film noir: Ready for her close-up. Palgrave Macmillan.
18. Hanson, H., & O’Rawe, C. (Eds.). (2010). The femme fatale: Images, histories, contexts. Palgrave Macmillan.
19. Kristeva, J. (2014). Korkunun güçleri: İğrençlik üzerine deneme (N. Tutal, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
20. McRobbie, A. (2009). The aftermath of feminism: Gender, culture and social change. SAGE.
21. Mulvey, L. (1975). Visual pleasure and narrative cinema. Screen, 16(3), 6–18. https://doi.org/10.1093/screen/16.3.6
22. Riviere, J. (1929). Womanliness as a masquerade. The International Journal of Psychoanalysis, 10, 303–313.
23. Sancar, S. (2009). Erkeklik: İmkânsız iktidar. Metis Yayınları.
24. Sobieraj, S. (2020). Credible threat: Attacks against women online and the future of democracy. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780190089283.001.0001
25. Van Raalte, C. (2020). The femme fatale on screen. In K. Ross, I. Bachmann, V. Cardo, S. Moorti, & C. M. Scarcelli (Eds.), The international encyclopedia of gender, media, and communication. Wiley. https://doi.org/10.1002/9781119429128.iegmc301
26. Vidor, C. (Yönetmen). (1946). Gilda [Film]. Columbia Pictures.
27. Waller-Bridge, P. (Yaratıcı). (2018). I Have a Thing About Bathrooms (Sezon 1, Bölüm 5) [Dizi bölümü]. Killing Eve. Sid Gentle Films ve BBC America.
28. Wilder, B. (Yönetmen). (1944). Double Indemnity [Film]. Paramount Pictures.
29. Williams, L. (1984). When the woman looks. In M. A. Doane, P. Mellencamp, & L. Williams (Eds.), Re-vision: Essays in feminist film criticism (pp. 83–99). University Publications of America.