شِعريّة خِطابِ الإعاقة: عَيْنِيّةُ عبدِ الله بن سَبْرَة الحَرَشيِّ نموذجًا

Yıl 2025, Cilt: 17 Sayı: 2, 510 - 526, 31.12.2025

Hanan Akko

https://doi.org/10.26791/sarkiat.1508498

https://izlik.org/JA33AD53HK

Öz

يُعنى هذا البحث بنمط شعري نادر، يتمثل في فنّ رِثاء الأعضاء، ولا سيما رِثاء اليد التي تشكّل عاملاً مهمًا من عوامل قدرة الإنسان على ممارسة نشاطاته اليومية. ومن الممكن عدُّ غرض الرثاء إيذانًا لميلاد هذا النوع من الخطاب الشعري المستحدث. غير أنه من الواجب الإشارة إلى أن الشاعر القديم، في الغالب، لا يبكي علةً خِلْقيّة، بل يبكي عللاً اعترته. وهنا يركّز البحث على نسق شعري يرثي جسدًا يتساقط، ويتهاوى أحد أعضائه أو بعضها. ولم تتوفر في الشعر العربي - في حدود ما تم الاطلاع عليه - قصيدة واحدة، استقلت بالحديث عن عاهة من العاهات التي أصابت الذات؛ فالبنى الشعرية، في ذلك، لم تتعدَ الأبيات القليلة على خلاف تجربة الشاعر الإسلامي "عبد الله بن سَبْرة الحَرَشيّ" في يده المَجْذومة بِوَصْفِها أنموذجًا شعريًّا ثَرًّا للمقاربة والتحليل. ويهدف هذا البحث إلى دراسة البنى التعبيرية والتصويرية لهذه التجربة -من منظور نفسي- بغية كشف اللثام عن موقف شعريّ مغاير، ينزاح عن مألوف البكائيات العربية القديمة في سعيه إلى تحسين الوضع الصحّي المتردّي، ومحاولته التجاوز عن سيئاته. ولا تخفى أهمية المنهجين التاريخي والنفسي في الملاحظة التحليلية الناقدة لمصادر هذه البكائية، وفي ربط بنيتها الشعرية بالأحداث التاريخية والقيم النفسية والمبادئ الاجتماعية المتعارف عليها آنذاك، بهدف وعي الحال الشعورية التي حملت صاحبَها على اصطفاء أساليب لغوية معينة، وتوظيفها توظيفًا فنيًا ملائمًا لها ومن ثمّ اندفع البحث إلى الإفادة من إمكانات الأسلوبية بغية سبر أغوار هذه القصيدة بأركانها المكتملة، وذلك من خلال تتبع أبعاد الألفاظ، وفهم تنوعات الصورة، وإدراك دلالة الإيقاع، ووعي انشطار الذات، ومقاربة شعرية المشهد. فكيف كان الموقف الشعري حيال هذه الإصابة البليغة؟ هل بكاها بكاء مرًّا؟ وهل استسلم لها استسلام الخاضع الضعيف أو سلّم بقضاء الله وقدره تسليم الرضا والإيمان؟ ويصل البحث إلى أنّ هذا النصّ حالة إنسانيّة مميزة، تدعو، ضمنًا، إلى التغاضي عن تشوّهات تلك الفئة من الناس، والتعاطف مع وهنها. ويتبيّن للبحث أنّ إرادة العيش المشترك سارية في وجدانها، والرغبة في خدمة المجتمع الإسلامي لا تغيب عن تصوّراتها، وذلك في تجربة حزن ناجمة عن فقد عضو من الجسد، يبقى ذكره دائمًا مادامت هذه القصيدة الرثائيّة.

Anahtar Kelimeler

الشعر الإسلامي , الإعاقة , اليد , التكيُّف , عبد الله بن سبرة

The poetics of the disability discourse: The "Ayniya" poem of Abdullah bin Sabra Al-Harashi as a model

https://izlik.org/JA33AD53HK

Öz

Bu araştırma, Arap şiirinde nadir görülen bir şiir türü olan uzuvların mersiye sanatıyla ilgilenmektedir .Arap şiirinde, kendini etkileyen bir sakatlıktan bahseden bağımsız bir şiir bulamıyoruz; şiirsel yapılar, İslami şair " Abdullah b.Sebra el-Ḥaraşi "nin cüzzamlı eli deneyiminin aksine, birkaç beyiti geçmemektedir. Bu araştırma, bu deneyimin ifade ve görüntüleme yapılarını -psikolojik bir bakış açısıyla- incelemeyi amaçlamaktadır; sıradan Arap ağıtlarından saparak kötüleşen bir sağlık durumunu iyileştiren bir şiirsel durumu ortaya çıkarmak için. Tarihsel ve psikolojik yöntemler, bu ağıtı, o dönemdeki tarihi olaylar, psikolojik değerler ve toplumsal normlarla ilişkilendirir, sahibini belirli dilsel yöntemleri seçmeye iten duyguları anlamak amacıyla. Üslup Bilimi, bu şiirin analizinde kelimelerin boyutlarını, görüntü çeşitliliğini, ritmin anlamını, benliğin bölünmesini ve şiirsel sahneye yaklaşımı anlamak suretiyle fayda sağlar. Peki, bu ciddi yaralanmaya karşı şiirsel duruş nasıldı? Araştırma, metnin, engellilerin deformasyonlarını görmezden gelmek ve zayıflıklarıyla empati kurmak isteyen özel bir insani durum olduğunu ileri sürmektedir. Araştırma, şairin zihninde ortak yaşam iradesinin mevcut olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

İslami şiir , engellik , el , adaptasyon , Abdullah b.Sebra

ABDULLAH B. SEBRA EL-ḤARAŞİ'NİN "AYNİYYE" ŞİİRİ ÖRNEĞİNDE ENGELLİLİK SÖYLEMİNİN POETİKASI

https://izlik.org/JA33AD53HK

Öz

Bu araştırma, Arap şiirinde nadir görülen bir şiir türü olan uzuvların mersiye sanatıyla ilgilenmektedir .Arap şiirinde, kendini etkileyen bir sakatlıktan bahseden bağımsız bir şiir bulamıyoruz; şiirsel yapılar, İslami şair " Abdullah b.Sebra el-Ḥaraşi "nin cüzzamlı eli deneyiminin aksine, birkaç beyiti geçmemektedir. Bu araştırma, bu deneyimin ifade ve görüntüleme yapılarını -psikolojik bir bakış açısıyla- incelemeyi amaçlamaktadır; sıradan Arap ağıtlarından saparak kötüleşen bir sağlık durumunu iyileştiren bir şiirsel durumu ortaya çıkarmak için. Tarihsel ve psikolojik yöntemler, bu ağıtı, o dönemdeki tarihi olaylar, psikolojik değerler ve toplumsal normlarla ilişkilendirir, sahibini belirli dilsel yöntemleri seçmeye iten duyguları anlamak amacıyla. Üslup Bilimi, bu şiirin analizinde kelimelerin boyutlarını, görüntü çeşitliliğini, ritmin anlamını, benliğin bölünmesini ve şiirsel sahneye yaklaşımı anlamak suretiyle fayda sağlar. Peki, bu ciddi yaralanmaya karşı şiirsel duruş nasıldı? Araştırma, metnin, engellilerin deformasyonlarını görmezden gelmek ve zayıflıklarıyla empati kurmak isteyen özel bir insani durum olduğunu ileri sürmektedir. Araştırma, şairin zihninde ortak yaşam iradesinin mevcut olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

İslami şiir , engellik , el , adaptasyon , Abdullah b.Sebra

Kaynakça

• Abbas, Abbas. “el-Câhiz ve Zevu’l İḥtiyâcâti’l-Ḫassa, Kitap (el-Burṣân ve’l-ʿurcân ve’l-ʿumyân ve’l-ḥûlân) dirâse ve Taḥlîl.” Dirâsât 49, no. 5 (2022), 13-22.
• Akko, Hanân. Anmâṭü’l-Mufârakati fi’ş-Şiʻri’l-Câhilî. 1. bs. Şarja: Dâ’iratü’s-Sekâfe, Ḥukūmtü’ş-Şârika, 2019.
• Alloş, Sa‘ît. Mu’cemu’l-mustalahati’l-edebiyyeti’l-mu’âsira. Beyrût: Dârü’l-Kitâbi’l-Lübnânî, 1985.
• Bedevî, Abduh. Dirâsât fi’n-Nassi’ş-Şiʿrî: Asr Sadri’l-İslâm ve Benî Ümeyye. Kahire: Dâr Kubâli’t-Tibâʿati ve’n-Neşri ve’t-Tevzîʿ, 2000.
• Cohen, Jean. Binyetü’l-lüğati’ş-şi’riyye. Çeviren: Muhammed el-Veli, Muhammed el-’Umerî. 1. bs. Kasablanka: Dâru Topkâlli’n-Neşr, 1986.
• De Beaugrande, Robert. En-Nass ve el-Hitâb ve el-İcrâ. Çeviren: Temmâm Hassân. 1. bs. Kahire: Âlemü’l-kutub, 1998.
• ed-Dîneverî, İbn Kuteybe. ʿUyûnü’l-aḫbâr. 2. bs. Kahire: Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye, 1996.
• el-Askalânî, İbn Ḥacer. el-İṣâbe fî temyîzi’ṣ-ṣaḥâbe. Thk. Adil Ahmed Abdu’l-mevcûd ve Ali Muhammed Muʿavvad. 1. bs. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-İlmiyye, 1995.
• el-Bâkıllânî, Ebû Bekr. İʿcâzü’l-Ḳurʾân. Thk. Es-Seyyid Ahmed Ṣakr. Mısır: Dârü’l-Maârif, 1954.
• el-Bekrî, Ebû Ubeyd. Muʿcemü me’staʿcem min esmâʾi’l-bilâd ve’l-mevâżiʿ. Thk. Mustafa es-Sekkâ. 3. bs. Kahire: Mektebetü’l-Ḫâncî, 1996.
• el-Bekrî, Ebû Ubeyd. Simṭü’l-leʾâlî fî şerḥi Emâli’l-Ḳālî. Thk. Abdüaziz el-Meymenî. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-İlmiyye, 1932.
• el-Belâzürî, Ahmed b. Yahyâ. Ensâbü’l-eşrâf. Thk. Süheyl Zekkâr ve Riyâz Ziriklî. 1. bs. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1996.
• el-Ferâhîdî, el-Ḫalîl b. Ahmed. Kitâbü’l-ayn. Thk. Mehdi el-Maḫzûmî ve İbrahim es-Sâmurrâi. Irak: Vezâretü’s-Sekâfe ve’l-İlâm, 1980.
• el-Haddâd, Saʿd. “Abdullah bin Sebre el-Haraşî Ahbâruhu ve Şiʻrüh”. Mecelletü’l-Arap, no. 7-8 (1999), 524-533.
• el-Ḥûlî, Mahir Ḥâmid. El-Muʿâk fi’l-fikri’l-İslâmî. Gazze: el-Cemʿiyyetü’l-Filistiniyyeli’l-Ulûmi’t-Terbeviyyeti ve’n-Nefsiyye, 2007.
• el-Kâlî, Abü Alî. El-Emâlî. Thk. Muhammed Abdülcevâd el-Asmaʿî. 2. bs. Kahire: Dârü’l-kütübi’l-Mısriyye, 1926.
• el-Karʻân, Fâ’iz ʻÂrif. “Üslûbü’t-Tecrîd ve Delâlâtihi fi Şiʻri Küseyyir ʻÂzze”. El-Câmiʻatü’l-Ürdüniyye: Mecelletü Dirâsâti’l-ʻUlûmi’l-İnsâniyye tive’l-İctimâʻiyye, cilt 34, sayı 3, 2007.
• el-Kayrevânî, İbn Reşîk. el-ʿUmde fî meḥâsini’ş-şiʿr ve âdâbih. Thk. Muhammed Muhyiddîn Abdilhamîd. 5. bs. Beyrut: Dârü’l-Cîl, 1981.
• el-Kurtâcennî, Hâzim. Minhâcü’l-Buleğâ ve Sirâcü’l-Üdebâ. Thk. Muhammed el-Ḥabîb İbnü’l-Hoca. 3. bs. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 1986.
• el-Merzûkî, Ebû Alî Ahmed. Şerḥu Dîvâni’l-Ḥamâse. Thk. Ahmed Emîn ve Abdüsselâm Hârûn. 1. bs. Beyrut: Dârü’l-Cîl, 1991.
• el-Meseddî, Abdüsselâm. el-Üslûbiyye ve el-Üslûb. 3. bs. Tunus: ed-Dârü’l-Arabiyyeli’l-Kitâb, 1982.
• et-Tebrîzî, el-Ḫatîb. Şerḥu Dîvâni’l-Ḥamâse. Thk. Ğarîd eş-Şeyh. 1. bs. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-İlmiyye, 2000.
• Farac, Osman Lebîb. “İstrâtîciyyât Mustehdese fi Berâmici Riâyeti ve Teʻhîli’l-Atfâl Zevi’l-İhtiyâcâti’l-Hassa.” Mecelletü’t-Tufûle ve et-Tenmiye, no. 2 (2001), 13-35.
• Foucault, Michel. Hafriyat el-Marife. Çeviren: Sâlim Yefût. 2. bs. Beyrut: el-Merkezu’s-Sekâfiyyu’l-’arabî, 1987.
• Ğaben, Muhammed ed-Desûkî. “Risâu’l-Aʻdâ fi Asri Sadri’l-İslâm, er-Rü’yetü’l-Fikriyye ve’t-Teşkîl el-Cemâlî.” Mecelletü Buhûs Kulliyyeti’l-Âdâp 31, no. 123 (2020), 3-109.
• İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ. el-Bidâye ve’n-nihâye. Beyrut: Dârü’l-Fikr.
• İbn Manzûr. Lisânu’l-Arab. 3. bs. Beyrut: Dâru’s-Sâdır, 1993.
• İbnü’l-Esîr, Ziyâüddîn. el-Mes̠elü’s-sâʾir fî edebi’l-kâtib ve’ş-şâʿir. Thk. Ahmed Hûfi ve Bedevî Tabâne. 2. bs. Kahire: Dâru Nahdati Mısr li’t-Tibâʿati ve’n-Neşr.
• İbnü’s-Serrâc, Ebû Bekr. el-Usûl Fi’n-Nahiv. Thk. Abdülhüseyin el-Fetlî. Beyrut: Mu‘essesetü’r-Risâle.
• Islîm, Faruk; Ahmed Dello ve Hanân Akko. el-EDEBÜ’l-Câhilî. 1. bs. Halep: Halep Üniversitesi, 2019.
• Jakobson, Roman. Kadâya’ş-şi’riyye. Çeviren: Muhammed el-Veli, Mubârek Hanuz. 1. bs. Kasablanka: Dâru Topkâlli’n-Neşr, 1988.
• Mecmeu’l-Lügati’l-Arabiyye. el-Mu’cemü’l-Vesît. 4. bs. Mektebetü’ş-Şurûkı’d-Devliyye, 2004.
• Muecke, D. C. Mevsûatü’l-Mustaleh en-Nakdî: el-Mufâraka ve Sifâtuhâ. Çeviren: Abdülvâhid Lü’lü’e. Beyrut: el-Mu‘essese el-Arabiyye li’d-Dirâsât ve’n-Neşr, 1993.
• Nâzım, Hasan. mefâhîmu’ş-şi’riyye dirâse mukârane fi’l-usûli ve’l-menheci ve’l-mefâhîm. 1. bs. Kasablanka: el-Merkezu’s-Sekâfi el-Arabî, 1994.
• Ömer, Ahmed Muhtâr. Muʿcemü’l-luġati’l-Arabiye el-Muâsira. 1. bs. Kahire: Âlemü’l-kutub, 2008.
• Rifai, Muhammed Elmehdi. “Cahiliyye Dönemi Engelli Arap Şairlerin İkna Söylemi”. Smart Journal 9, no. 76 (2023), 4821-4829.
• Rifai, Muhammed Elmehdi. “Taziye Hitabının Şiirselliği: Örnek Olarak el-Buhturi’nin Hemziyesi.” Kalemname 6, no. 11 (2021), 65-79.
• Todorov, Tzvetan. Eş-şi’riyye. Çeviren: Şukrî el-Mebhût, Recâ b. Selâme. 2. bs. Kasablanka: Dâru Topkâlli’n-neşr, 1990.
• Vehbe, Mecdî ve Kâmil el-Mühendis. Mu’cemü’l-Mustalehâti’l-Arabiyye fi’l Luğati ve’l-Edeb. 2. bs. Beyrut: Mektebetü Lübnân, 1984.