KUTSAL MEKÂN ALGISININ HADİS LİTERATÜRÜNE YANSIMASI: İBNÜ’L-CEVZÎ'NİN FEZÂİLU BEYTİ’L-MAKDİS ADLI ESERİ ÜZERİNE BİR İNCELEME

Öz

Hadis edebiyatı, yalnızca dinî bilgi aktarımının bir aracı değil; aynı zamanda derlendiği ve yorumlandığı tarihî, siyasî ve kültürel bağlamların da bir yansımasıdır. Bu çerçevede Fezâilü’l-Büldân literatürü, belirli şehir ve mekânların faziletine dair rivayetlerin toplandığı, söz konusu bağlamların etkisinin en bariz şekilde görüldüğü türlerden biridir. Bu çalışma, Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî’nin (ö. 597/1201) Fezâilu Beyti’l-Makdis adlı eseri üzerinden, bölgesel ve kültürel aidiyetlerin hadis derleme ve yorumlama süreçlerine nasıl yansıdığını incelemektedir. Çalışmada eserin sistematiği, rivayetlerin metin ve isnad yapıları analiz edilmiş, müellifin ilmi yaklaşımının dönemin siyasî ve toplumsal dinamikleriyle ilişkisi değerlendirilmiştir. Ayrıca bu tür rivayetlerin nasıl ele alınması gerektiğine dair genel ilkeler de ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Fezâilü’l-Büldân
• İbnü’l-Cevzî
• Beytu’l-Makdis
• Kültürel Yansımalar
• Rivayet Eleştirisi.

THE NOTION OF SACRED SPACE IN HADITH LITERATURE: A STUDY ON IBN AL-JAWZĪ’S FAḌĀʾIL BAYT AL-MAQDIS

Abstract

The literature of hadith is not merely a vehicle for transmitting religious knowledge; it also reflects the historical, political, and cultural contexts in which it was compiled and interpreted. In this regard, the Faḍāʾil al-Buldān genre, which collects hadiths on the virtues of specific cities and places, offers a prominent example of such influences. This study examines the reflections of regional and cultural affiliations in the compilation and interpretation of hadiths, focusing on Abū al-Faraj Ibn al-Jawzī’s (d. 597/1201) work Faḍāʾil Bayt al-Maqdis. The article analyzes the structure of the work and the textual and isnād characteristics of its narrations, and it evaluates the author's scholarly approach in light of the political and social dynamics of his time. Furthermore, from a conservative scholarly perspective, the study proposes general principles for the proper evaluation of such narrations.

Keywords

• Hadith
• Virtues of Places
• Ibn al-Jawzī
• Bayt al-Maqdis
• Cultural Reflections
• Narration Criticism

Kaynakça

1. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh. Müsnedü’l-İmâm Ahmed bin Hanbel. thk. Şuayb el-Arnaût, Âdil Mürşid vd. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
2. Bezzâr, Ebû Bekr Ahmed b. Amr. Müsnedü’l-Bezzâr. thk. Mahfûzurrahmân Zeynüllâh, Âdil b. Saʿd. 18 Cilt. Medine: Mektebetü’l-Ulûm ve’l-Hikem, 2009.
3. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâil. et-Târîhu’l-kebîr. thk. Hâşim en-Nedvî vd. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
4. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâil. Sahîhu’l-Buhârî. thk. Mustafa Dîb el-Buğâ. 7 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr, 1993.
5. Demir, Mahmut - Özafşar, Mehmet Emin. “Vehb b. münebbı̇h”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/608-610. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012.
6. Demirkent, Işın. “Kudüs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/329-332. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2002.
7. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş’as es-Sicistânî. Sünen-i Ebû Dâvûd. thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd. 4 Cilt. Beyrût: el-Mektebetü’l-Asriyye, ts.
8. Erman, Uğur. “Ehl-i Hadîs ve Ehl-i Re’y Arasında Yaşanan Polemiklerin Cerh ve Ta’dîl İlmine, Dönemin Te’lîfâtına ve Sosyal/Beşerî İlişkilere Yansıması (Hicrî III. Asır)”. e-Şarkiyat: İlmî Araştırmalar Dergisi IX/18 (2017), 990-1010.

9. Erman, Uğur. “Ehl-i Hadîs ve Mu’tezile Arasında Yaşanan Polemiklerin Cerh ve Ta’dîl İlmine Dönemin Te’lifâtına ve Sosyal ve Beşerî İlişkilere Yansıması (Hicri III. Asır)”. Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi IV/1 (2017), 83-105.
10. İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullâh. el-Kâmil fî Duʿafâʾi’r-Ricâl. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd, Ali Muhammed Muʿavvaz. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
11. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed. el-Cerh ve’t-taʿdîl. thk. Abdurrahmân b. Yahya el-Muallimî. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1952.
12. İbn Ebî Şeybe, Abdullah b. Muhammed Ebû Bekr. el-Kitâbu’l-Musannef fi’l-Ahâdîs ve’l-Asâr. thk. Kemâl Yusuf el-Hût. 7 Cilt. Beyrût: Dâru’t-Tâc, 1409.
13. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Lisânü’l-Mîzân. thk. Abdülfettâh Ebû Gudde. 10 Cilt. Beyrût: Mektebü’l-Matbuâtü’l-İslâmiyye, ts.
14. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed el-Askalânî. Tehzîbu’t-Tehzîb. 12 Cilt. Hindistan: Matba‘atu Daireti’l-Ma’ârif en-Nizamiyye, 1325/1907.
15. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed. el-Mecrûhîn Mine’l-Muhaddisîn ve’d-Duʿafâʾ ve’l-Metrûkîn. thk. Mahmûd İbrâhim Zâyed. 3 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, 1992.
16. İbn Kes̱îr, Ebû’l-Fidâʾ İsmâîl b. ʿOmer b. Kesîr ed-Dimeşkî. Tefsîru’l-Kur’âni’l-ʿAzîm. thk. Mustafâ es-Seyyid Muhammed. Kahire: Müessesetü Kurtuba, 2000.
17. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.  
18. İbn Teymiyye, Takıyuddîn Ebu’l-Abbas Ahmed. Mukaddime fî Usûli’t-Tefsîr. thk. Fevvâz Ahmed. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1994.  
19. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahmân b. Ali. el-ʿİlelü’l-mütenâhiye fi’l-ehâdîsi’l-vâhiye. thk. Halîl el-Mîs. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.  
20. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahmân b. Ali. Fedâilu Beyti’l-Makdis. thk. Ebü’l-Münzir el-Huveynî Amr b. Abdi’l-Azîm. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2013.
21. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahmân b. Ali. Kitâbü’l-Mevzûʿât. thk. Abdurrahmân Muhammed Osmân. 3 Cilt. Medine: el-Mektebetü’s-Selefiyye, 1966.
22. Kalaç, Rıdvan. “Hadis İlminde Fezâilu Beyti’l-Makdis Literatürü”. ed. Mehmet Kubat. İslam ve Yorum VIII: Dinî, Siyasî ve Kültürel Boyutlarıyla Kudüs I (2024), 213-252.
23. Kandemir, M. Yaşar. “Kâ‘b El-Ahbâr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/1-3. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2001.
24. Mizzî, Ebû’l-Haccâc Abdurrahman b. Yûsuf. Tehzîbü’l-Kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf. 35 Cilt. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1400/1980.
25. Müslim, Ebü’l-Hüseyin Müslim b. el-Haccâc. Sahîhu Müslim. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâki. 5 Cilt. Kahire: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1991.
26. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb. ed-Duʿafâ ve’l-Metrûkîn. thk. Bûrân ed-Dannâvî, Kemâl Yûsuf el-Hût. Beyrut: Müessesetü’l-Kütübi’s-Sekâfiyye, 1985.
27. Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb. es-Sünenü’l-kübrâ. thk. Hasan Abdülmünʿim Şelebî. 12 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
28. Nîsâbûrî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed el-Hâkim. el-Müstedrek Ala’s-Sahihayn. 4 Cilt. Dımaşk: Darul Minhac, 2018.
29. Pekel, Musa. İbnu’l-Cevzî’nin Eleştirdiği et-Tirmizî’de Yer Alan Rivâyetler. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2018.
30. Sıbt İbnü’l-Cevzî, Yûsuf b. Kızoğlu. Mirʾâtü’z-Zamân fî Târîhi’l-Aʿyân. thk. Muhammed Berekât, Kâmil Muhammed el-Harrât vd. 23 Cilt. Dımaşk: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2013.
31. Tahâvî, Ebû Caʿfer Ahmed b. Muhammed et-. Şerhu Müşkili’l-âsâr. thk. Şuayb el-Arnaût. 16 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1994.
32. Tirmiẕî, Ebû ʿÎsâ Muḥammed b. ʿÎsâ. es-Sunen. thk. Beşşâr ʿAvvâd Maʿrûf. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1998.
33. Turan, Mehmet. Sahabe Mürseli. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
34. Ukaylî, Ebû Caʿfer Muhammed b. Amr. ed-Duʿafâʾü’l-kebîr. thk. Abdülmuʿtî Emîn Kalʿacî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1984.
35. Velid b. Hammad er-Remlî, Ebu’l-Abbas. Fezâiilu’l-Kudüs - Dirâseten tahliliyyeten maa tecmîi li nassi kitabi “Fezâilu Beyti’l-Makdis”. ed. Süleyman Ali Murad. Beyrut: el-Mektebetü’l-Hâlidiyye, 2019.
36. Yavuz, Yusuf Şevki - Avcı, Casim. “İbnü’l-Cevzî, Ebu’l-Ferec”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/543-549. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1999.
37. Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. el-Muğnî fi’d-Duʿafâʾ. thk. Nûreddîn Itr. 2 Cilt. Halep: Dâru’l-Meʿârif, 1971.
38. Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. Mîzânü’l-Iʿtidâl fî Nakdi’r-Ricâl. thk. Muhammed Rıdvan Arkasûsî vd. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
39. Zehebî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ahmed. Siyeru Aʿlâmi’n-Nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaût, Hüseyin el-Esed vd. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1988.