ORAL CULTURE IN TRANSITION, AUTHORSHIP, AND TRADITION ECOLOGY: THE BIOGRAPHIES AND KILAMS OF EVDÊ ŞERÊ AND HESEN NAZÎ
Abstract
This study examines the biographical profiles and cultural agency of two brother oral poets (dengbêjs) from the Kurd Dagh region (Afrin) in Syria, Evdê Şerê (1870–1961) and Hesen Nazî (1889–1989). It analyzes the poets’ lives, artistic corpus, and their influence on successors within the context of intergenerational transmission networks and master-apprentice lineages. Beyond performing Kurdish epics with the tanbur, both poets asserted their creative authority through original compositions (kilams). The article delineates the specific contributions of each poet while addressing complexities regarding authorship and claims of ownership. Specifically, the kilam “Xarzî Mihemed,” a collaborative lament composed for their nephew, was transcribed from an archival recording and subjected to a comparative textual analysis alongside variants from different periods. Variants emerging post-1938 reveal significant narrative metamorphoses, such as references to the Murid movement and the supplanting of positive allusions to Mustafa Kemal with Leyla Qasim (1952–1974), a symbolic figure of Kurdish resistance in Iraq. These adaptations are interpreted through Honko’s concept of tradition ecology as instances of ideological repositioning responsive to the shifting political sensitivities of the audience. Ultimately, this study positions both oral poets as dynamic agents within their cultural context, reconstructing their legacy through interviews and diverse digital recordings.
Keywords
GUHERBARIYA ÇANDA DEVKÎ, XWEDÎTÎ Û EKOLOJIYA NERÎTÊ: JIYAN Û KILAMÊN EVDÊ ŞERÊ Û HESEN NAZÎ
Öz
Ev xebat ku dide pey mîrasa Evdê Şerê (1870–1961) û Hesen Nazî (1889–1989), du birayên şair (dengbêj û destanbêj) ên ji bajarê Efrînê, dixwaze rola wan a di nav edebiyata kurdî ya devkî û veguhestina çandî de nîqaş bike. Bi vê meqsedê, jiyan, berhemên hunerî, repertuar û bandora wan a li ser şaîrên peyrewên wan, di çarçoveya girêdanên nav-malbatî yên xurt û pratîkên hînkirinê yên şagirtîtiyê de vedikole. Herdu birayên sazbend û şair, ne ku tenê destanên kurdî bi tembûrê îcra kirin, lê herwiha afirînerî û hostatiya xwe jî nîşan didan bi wan kilamên ku bi xwe çêdikirin. Di vê xebatê de nezelaliya xwedîtiya kilameke herdu şairan tê nîqaşkirin û hin kilamên aidî wan jî tên destnîşankirin. Kilama “Xarzî Mihemed”, berhema hevpar a herdu şairan ku di gewher de li ser mirina xwarziyê wan hatiye çêkirin ji dengê Hesen Nazî hate bernivîsandin û bi awayekî berawirdî ligel varyantên di serdemên cuda de hate nîqaşkirin. Di varyantên kilamê de ku ji sala 1938an û vir de derketine holê, rengvedana tevgera Murîdan û veguherînên referansên erênî yên li ser Mustafa Kemal (Atatürk) çawa cih hêlaye bo Leyla Qasimê ku kesayetiyeke sembolîk a tevgera siyasî ya kurd e li Iraqê, wekî ji nû ve bicihkirinên îdeolojîk ên li gorî hestiyariyên siyasî û serdemî yên guhdaran rûdidin, di çarçoveya têgeha ekolojiya nerîtê ya Honko de hate vekolandin. Di dawiyê de, ev xebat herdu şairan di çarçoveya wan a çandî de wekî aktorên afirîner bi cih dike û bi rêya hevpeyvînên derbarê pratîkên wan ên hunerî, muzîkî û repertuarê de, herwiha qeydên cihêreng ên dîjîtal, perspektîfeke biyografîk pêşkêş dike.
Anahtar Kelimeler
DÖNÜŞEN SÖZLÜ KÜLTÜR, MÜLKİYET VE GELENEK EKOLOJİSİ: EVDÊ ŞERÊ VE HESEN NAZÎ’NİN BİYOGRAFİLERİ VE KILAMLARI
Öz
Bu çalışma, Suriye’nin Afrin kentinde (Kürt Dağı) halk şairi iki kardeş (dengbêj ve destanbêj) Evdê Şerê (1870-1961) ve Hesen Nazî’nin (1889-1989) sözlü edebiyat geleneğindeki biyografik profillerini ve kültürel miraslarını irdelemektedir. Çalışma, şairlerin yaşamlarını, sanatsal külliyatlarını ve ardılları üzerindeki etkilerini nesiller arası aktarım ağları ve ustadan çırağa geçen öğretim pratikleri bağlamında incelemektedir. Söz konusu ozanlar sadece tanbur ile Kürt destanlarını icra etmekle kalmamış, aynı zamanda telif ettikleri çok sayıda kılam ile yaratıcı otoritelerini ortaya koymuşlardır. Makalede her iki şaire atfedilen kılamlar tespit edilmekte ve kılamların aidiyet meselelerine dair belirsizlikler tartışılmaktadır. Her iki şairin ortak yaratımı olarak ele alınabilecek ve özünde yeğenlerine yaktıkları bir ağıta dayanan “Xarzî Mihemed” adlı kılam, arşiv niteliğindeki eski bir ses kaydından deşifre edilmiş ve farklı dönemlerde icra edilen varyantlarıyla karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Kılamın 1938’den bu yana ortaya çıkan varyantlarında, Mürid hareketinin yansımaları ve Mustafa Kemal’e yönelik olumlu referansların yerini Irak’taki Kürt siyasi hareketinin sembol isimlerinden Leyla Kasım’ın (1952-1974) alması gibi anlatısal başkalaşımlar; dinleyicinin siyasi ve dönemsel hassasiyetlerine göre gerçekleşen ideolojik yeniden-konumlandırmalar olarak, Honko’nun gelenek ekolojisi kavramı çerçevesinde yorumlanmıştır. Sonuç olarak bu çalışma, her iki Kürt halk şairini kültürel bağlamda yaratıcı birer özne olarak konumlandırmakta; sanatsal, müzikal ve repertuarlarına ilişkin yapılan görüşmeler ve çeşitli dijital kayıtlar üzerinden biyografik bir perspektif sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler
