ORAL CULTURE IN TRANSITION, AUTHORSHIP, AND TRADITION ECOLOGY: THE BIOGRAPHIES AND KILAMS OF EVDÊ ŞERÊ AND HESEN NAZÎ

Yıl 2025, Cilt: 17 Sayı: 2, 325 - 347, 31.12.2025

Ömer Delikaya

https://doi.org/10.26791/sarkiat.1732707

https://izlik.org/JA46PP69TM

Öz

This study examines the biographical profiles and cultural agency of two brother oral poets (dengbêjs) from the Kurd Dagh region (Afrin) in Syria, Evdê Şerê (1870–1961) and Hesen Nazî (1889–1989). It analyzes the poets’ lives, artistic corpus, and their influence on successors within the context of intergenerational transmission networks and master-apprentice lineages. Beyond performing Kurdish epics with the tanbur, both poets asserted their creative authority through original compositions (kilams). The article delineates the specific contributions of each poet while addressing complexities regarding authorship and claims of ownership. Specifically, the kilam “Xarzî Mihemed,” a collaborative lament composed for their nephew, was transcribed from an archival recording and subjected to a comparative textual analysis alongside variants from different periods. Variants emerging post-1938 reveal significant narrative metamorphoses, such as references to the Murid movement and the supplanting of positive allusions to Mustafa Kemal with Leyla Qasim (1952–1974), a symbolic figure of Kurdish resistance in Iraq. These adaptations are interpreted through Honko’s concept of tradition ecology as instances of ideological repositioning responsive to the shifting political sensitivities of the audience. Ultimately, this study positions both oral poets as dynamic agents within their cultural context, reconstructing their legacy through interviews and diverse digital recordings.

Anahtar Kelimeler

Kurdish , Afrin , Hesen Nazî , Evdê Şerê , Singer-poet

GUHERBARIYA ÇANDA DEVKÎ, XWEDÎTÎ Û EKOLOJIYA NERÎTÊ: JIYAN Û KILAMÊN EVDÊ ŞERÊ Û HESEN NAZÎ

https://izlik.org/JA46PP69TM

Öz

Ev xebat ku dide pey mîrasa Evdê Şerê (1870–1961) û Hesen Nazî (1889–1989), du birayên şair (dengbêj û destanbêj) ên ji bajarê Efrînê, dixwaze rola wan a di nav edebiyata kurdî ya devkî û veguhestina çandî de nîqaş bike. Bi vê meqsedê, jiyan, berhemên hunerî, repertuar û bandora wan a li ser şaîrên peyrewên wan, di çarçoveya girêdanên nav-malbatî yên xurt û pratîkên hînkirinê yên şagirtîtiyê de vedikole. Herdu birayên sazbend û şair, ne ku tenê destanên kurdî bi tembûrê îcra kirin, lê herwiha afirînerî û hostatiya xwe jî nîşan didan bi wan kilamên ku bi xwe çêdikirin. Di vê xebatê de nezelaliya xwedîtiya kilameke herdu şairan tê nîqaşkirin û hin kilamên aidî wan jî tên destnîşankirin. Kilama “Xarzî Mihemed”, berhema hevpar a herdu şairan ku di gewher de li ser mirina xwarziyê wan hatiye çêkirin ji dengê Hesen Nazî hate bernivîsandin û bi awayekî berawirdî ligel varyantên di serdemên cuda de hate nîqaşkirin. Di varyantên kilamê de ku ji sala 1938an û vir de derketine holê, rengvedana tevgera Murîdan û veguherînên referansên erênî yên li ser Mustafa Kemal (Atatürk) çawa cih hêlaye bo Leyla Qasimê ku kesayetiyeke sembolîk a tevgera siyasî ya kurd e li Iraqê, wekî ji nû ve bicihkirinên îdeolojîk ên li gorî hestiyariyên siyasî û serdemî yên guhdaran rûdidin, di çarçoveya têgeha ekolojiya nerîtê ya Honko de hate vekolandin. Di dawiyê de, ev xebat herdu şairan di çarçoveya wan a çandî de wekî aktorên afirîner bi cih dike û bi rêya hevpeyvînên derbarê pratîkên wan ên hunerî, muzîkî û repertuarê de, herwiha qeydên cihêreng ên dîjîtal, perspektîfeke biyografîk pêşkêş dike.

Anahtar Kelimeler

Kurdî , Efrîn , Hesen Nazî , Evdê Şerê , şairê gelêrî

DÖNÜŞEN SÖZLÜ KÜLTÜR, MÜLKİYET VE GELENEK EKOLOJİSİ: EVDÊ ŞERÊ VE HESEN NAZÎ’NİN BİYOGRAFİLERİ VE KILAMLARI

https://izlik.org/JA46PP69TM

Öz

Bu çalışma, Suriye’nin Afrin kentinde (Kürt Dağı) halk şairi iki kardeş (dengbêj ve destanbêj) Evdê Şerê (1870-1961) ve Hesen Nazî’nin (1889-1989) sözlü edebiyat geleneğindeki biyografik profillerini ve kültürel miraslarını irdelemektedir. Çalışma, şairlerin yaşamlarını, sanatsal külliyatlarını ve ardılları üzerindeki etkilerini nesiller arası aktarım ağları ve ustadan çırağa geçen öğretim pratikleri bağlamında incelemektedir. Söz konusu ozanlar sadece tanbur ile Kürt destanlarını icra etmekle kalmamış, aynı zamanda telif ettikleri çok sayıda kılam ile yaratıcı otoritelerini ortaya koymuşlardır. Makalede her iki şaire atfedilen kılamlar tespit edilmekte ve kılamların aidiyet meselelerine dair belirsizlikler tartışılmaktadır. Her iki şairin ortak yaratımı olarak ele alınabilecek ve özünde yeğenlerine yaktıkları bir ağıta dayanan “Xarzî Mihemed” adlı kılam, arşiv niteliğindeki eski bir ses kaydından deşifre edilmiş ve farklı dönemlerde icra edilen varyantlarıyla karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Kılamın 1938’den bu yana ortaya çıkan varyantlarında, Mürid hareketinin yansımaları ve Mustafa Kemal’e yönelik olumlu referansların yerini Irak’taki Kürt siyasi hareketinin sembol isimlerinden Leyla Kasım’ın (1952-1974) alması gibi anlatısal başkalaşımlar; dinleyicinin siyasi ve dönemsel hassasiyetlerine göre gerçekleşen ideolojik yeniden-konumlandırmalar olarak, Honko’nun gelenek ekolojisi kavramı çerçevesinde yorumlanmıştır. Sonuç olarak bu çalışma, her iki Kürt halk şairini kültürel bağlamda yaratıcı birer özne olarak konumlandırmakta; sanatsal, müzikal ve repertuarlarına ilişkin yapılan görüşmeler ve çeşitli dijital kayıtlar üzerinden biyografik bir perspektif sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kürtçe , Afrin , Hesen Nazî , Evdê Şerê , Halk Şairi

Kaynakça

• Abdulrahman Ebdê Şaerê. “رَةً خاصَْةٌ مَعَ الفَنَّان عَبْدُ الرَحْمَن عَبْدِي شَاعِرَه و وَعَازِف البُزُق أَكْرَم نَازِي || Ebdulrehman Ebdê Şearê”. YouTube. 25 Aralık 2020. https://www.youtube.com/watch?v=zz7DnoW6GGA
• Alano Rewan. “Mişo Bekebûr”. YouTube. 3 Mart 2012. https://www.youtube.com/watch?v=popjAlopB5o
• Blum, Stephen - Hassanpour, Amir. “The Morning of Freedom Rose up: Kurdish Popular Song and the Exigencies of Cultural Survival”. Popular Music, 15(3), 1996, 325–343.
• Celîl, Celîlê. Zargotina Kurdên Sûrîyeyê. Ankara: Wardoz, 2021.
• Celîl, Ordîxanê - Celîl, Celîlê. Zargotina Kurda 1: Êpîk, Dastan. Wien: Înstîtûta Kurdzanîyê, 2014a.
• Celîl, Ordîxanê - Celîl, Celîlê. Zargotina Kurda 2: Êpîk, Dastan. Wien: Înstîtûta Kurdzanîyê, 2014b.
• Çiyayê Kurmênc Official Mihemed Dîlber. “ناحِيَة شْرَان المَرَكُز وَقُرْيَة نَازَا Efrîn navçeya Şera û gundê Naza”. YouTube. 12 Şubat 2020. https://www.youtube.com/watch?v=wIZ8P8QOdL0
• Delikaya, Ömer. “Aşiqê Eşqê: Dengbêj û Sazbend Xalidê Xendeqa”. In Cumhuriyetin 100. Yılında Ergani: Din-Eğitim-Kültür. Bursa: Ekin Yayınevi, 2023.
• Delikaya, Ömer. “Şair, Dengbêj, Sazbend û Aşiq: Nêrînek li Termînolojiya Îcrakarên Edebiyata Kurdî ya Devkî.” Mukaddime, (16), 2025, 231–261.
• Elî, Muhammed Ebdo. Cebel el-Kurd (Efrîn). Efrîn: Nediyar, 2003.
• Finnegan, Ruth. Oral Poetry: Its Nature, Significance and Social Context. Cambridge: Cambridge University Press, 1977.
• Gültekin, Mehmet. Zargotina Kurdên Serhedê: Kilam û Destanên Epîk ên Dîrokî, Mêrxasî û Serhildanan. Stenbol: Avesta, 2013.
• Hamelink, Wendelmoet - Barış, Hanifi. “Dengbêjs on borderlands: Borders and the state as seen through the eyes of Kurdish singer-poets”. Kurdish Studies, 2(1), 2014, 34–60.
• Hassan Nazzi. “فَيْدِيُو قَدِيم لِلْفَنَّان القَدِير الرَّاحِل حَنَان نَازِي بْرِفْقَة الفَنَّان الرَّاحِل نُورِي شَيْخُو /كولِي ياري/عَفْرِين”. YouTube. 19 Eylül 2017. https://www.youtube.com/watch?v=3lRt7kmQIT8
• Hatun Sürücü, Sevim. “Di Navbera Nerît û Teknolojiyê da: Jiyan û Hunera Kilamcî Elî Dore”. Kurdiname, (11), 2024b, 75–95.
• Hatun Sürücü, Sevim. “Mecîdê Hemgulî: Jiyan, dengbêjî û bernivîsandina destana Mihemed Emîn (Leyla û Mecrûn)”. Kurdiyat, (10), 2024a, 41-65.
• Hemkoçer, Mihemedê Cezawir. Bêrîvana Cindî: Çend Destan û Serhatiyên devera Efrînê (Rojavayê Kurdistanê). Silêmanî: Enstîtuya Kelepûrê Kurdî, 2013.
• Honko, Lauri. “Preface”. In L. Honko (Ed.), Textualization of Oral Epics (pp. vii–viii). Berlin - New York: Mouton de Gruyter, 2000a.
• Honko, Lauri. “Text as Process and Practice: The Textualization of Oral Epics”. In L. Honko (Ed.), Textualization of Oral Epics (pp. 3–56). New York: De Gruyter Mouton, 2000b.
• Honko, Lauri. “Four Forms of Adaptation of Tradition”. In Theoretical Milestones: Selected Writings of Lauri Honko, ed. Pekka Hakamies and Anneli Honko, Helsinki: Suomalainen Tiedeakatemia, 2013.
• Jinderes. “Adîk Efrîn 1979 طَمْبُور أَدِيك عَفْرِين ,عَزْف نَادِر”. Youtube. 2021. https://www.youtube.com/watch?v=Q730EDv-16I
• Jindires. “Gureşê Mêrzo, Hesnazî, حَنَان نَازِي: كوره شي ميرزو”. YouTube. 16 Ocak 2019b. https://www.youtube.com/watch?v=ca9WBtkt4bU
• Jindires. “Hesnazî Efrîn Kurdsat 1-حَنَان نَازِي عَفْرِين فِي كورديسات”. YouTube. 13 Mayıs 2009. https://www.youtube.com/watch?v=GOpVAmTsyxw
• Jindires. “Hesnazî: Xwerzî Mihemed خَورزي مَحَمَّد بصَوْت حَنَان نَازِي”. YouTube. 16 Şubat 2017. https://www.youtube.com/watch?v=Mu9RE-9abHPc
• Jindires. “Xwerzih Mihemed (Îbram sal): 1970-1950”. YouTube. 4 Ocak 2021. https://www.youtube.com/watch?v=e-u2nztUYTc
• Kamppinen, Matti. “The Role of Theory in Folkloristics and Comparative Religion”. Approaching Religion, 4(1), 3-12, 2014.
• Kevirbirî, Salihê. Filîtê Quto. Stenbol: Do, 2000.
• Kritzeck, James - von Le Coq, Elinor. “Albert von Le Coq”. The Princeton University Library Chronicle, 23(3), 115-120, 1962.
• Kock, Lars-Christian û yd. “The Berlin Phonogramm-Archiv: A Treasury of Sound Recordings”. Acoustical Science and Technology, 25, no. 4, 2004, 227–231.
• Le Coq, Albert von. Kurdische Texte. Berlin: Reichsdruckerei, 1903.
• Lescot, Roger. “Le Kurd Dagh et le mouvement Mouroud”. Studia Kurdica, 1–5: 101–26, 1940/1988.
• Lescot, Roger. Çiyayê Kurmênc û Tevgera Murûdan. (wer. Amed) Stockholm: Weşanên Komela Jinên Kurdistanê li Swêdê, 1993.
• Lescot, Roger. Enquête sur les Yézidis de Syrie et du Djebel Sindjar. Beyrouth: Institut Français de Damas, 1938.
• Lescot, Roger. Lawê Pîrê: Textên Kurdî. Stenbol: Avesta, 2013a.
• Lescot, Roger. Memê Alan. Stenbol: Avesta, 2013b.
• Lescot, Roger. Textes Kurdes. Paris: Librairie orientaliste Paul Geuthner, 1940.
• Mahmoud & Dunia. “أَكْرَم نَازِي عَبْد القَادِر فِي بَرْنَامَج هَرْمُود تَقْدِيم مَحْمُود مَحَمَّد عَلي أَرْشِيف رَقْم 90”. YouTube. 5 Temmuz 2020. https://www.youtube.com/watch?v=xkNLMx2aKZY
• Nadim Ado. “حَلْقَة مِن تُرَاث عَفْرِين العَازِف أَكْرَم نَازِي”. YouTube. 24 Aralık 2023. https://www.youtube.com/watch?v=FK10IiW6aCM
• Orak Reşitoğlu, Sevda - Keskin, Necat. “Rola Entelektuelên Fransî di Pêşketina Xebatên Kurdî û Rewşenbîriya Kurdî de”. International Journal of Kurdish Studies, 10 (2), 2024, 391–410.
• Pinto, Paulo. “Kurdish Sufi spaces of rural-urban connection in northern Syria”. Études rurales, 186, 149-168, 2010.
• Schäfers, Marlene. “Tracing Connections: Kurdish Women Singers and the Ambiguities of Owning Oral Tradition”. In U. Özdemir, W. Hamelink - Martin Greve (Eds.), Diversity and Contact among Singer-Poet Traditions in Eastern Anatolia (pp. 77–93). Baden-Baden: Eregon Verlag, 2019.
• Small, Christopher. Musicking: The meanings of performing and listening. Hanover and London: Wesleyan University Press, 1998.
• Sträuli, Barbara. “Our Steppe is Vast ...”: Kurdish Epics and Tribal Stories from Urfa, 1906 Collected by Oskar Mann. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2021.
• Tejel, Jordi. “Scholarship on the Kurds in Syria: A History and State of the Art Assessment”. Syrian Studies Association Newsletter, 16(1), 18-29, 2011.
• Tirej Afrin. “Henanî evdê şerê لَاو بْرَاو law birawo”. YouTube. 12 Ocak 2019a. https://www.youtube.com/watch?v=lu3KJBhIJsg
• Tirej Afrin. “Sitrana Xwarzi Mihemed - Elî Tico أَغْنِيَة خَارْزَه مَحَمَّد \ بصَوْت الفَنَّان الرَّاحِل عَلي تِيجُو”. YouTube. 3 Mart 2019b. https://www.youtube.com/watch?v=06M0Hx3LU0Q
• Tirej Afrin. “Hevaxiftinek û stranên - Reşîtê Mem Çûçanê”. YouTube. 27 Ocak 2019c. https://www.youtube.com/watch?v=1zXP8E-vb2k
• Wikander, Stig. Recueil de textes kourmandji. Uppsala: Almqvist & Wiksell, 1959.
• Yaş, Zeynep. “Elî Tico (Mihemed ‘Elî Tico)”. Folklora Kurdan, (7), 2016, 46-49.
• Yaş, Zeynep. Şakarên Muzîka Kurdî-2. İstanbul: Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê, 2016.
• Yorğun, Tarık. “Karwan, Eşîr û Bazinbelek: Nêrînek li Varyantên Filîtê Quto”. Kurdiyat, (9), 2024, 39–76.
• Yüksel, Metin. Dengbêj, Mullah, Intelligentsia: The Survival and Revival of the Kurdish-Kurmanji Language in the Middle East, 1925–1960. Chicago: University of Chicago, Doktora Tezi, 2011.
• Zeyno, Muhamed. Dastana Şêx Seîdê Pîran: Lo Welato. Almanya: SerSera, 2023.