A PSYCHOANALITIK READING OF THE FOLKTALE “KÊZ XATÛN” THROUGH FREUD’S THEORY

Abstract

This article analyzes the folkloric tale “Kêz Xatûn” within the framework of Sigmund Freud’s psychoanalytic theory. The study examines the story through Freud’s core concepts: the unconscious, id, ego, superego, psychosexual development, life and death drives, and defense mechanisms. The article also examined the tale within the framework of Freud's views on mourning and melancholy. Kêz Xatûn is portrayed as a beautifull woman suffering from loneliness who embarks on a journey in search of a partner. The men she encounters fail to offer a foundation for a healthy marriage—except for Mişko. Mişko, with his gentle and sensitive demeanor, symbolizes a secure and nurturing relationship. However, the marriage is short-lived and ends in tragedy when Kêz Xatûn falls into a boiling cauldron and dies. The stick, goad and club in the tale are interpreted as phallic; the fear of water and the cauldron are interpreted as symbols of the death drive and repressed fears. Thus, the article suggests that a folkloric tale can serve as a reflection of deep psychological, sexual, and social dynamics and examines this narrative through Freud’s psychoanalytic lens.

Keywords

• Kêz Xatûn
• Psychoanalytic Theory
• Freud
• Symbolism
• Sexuality

KÊZ HATUN MASALININ FREUD’UN PSİKANALİTİK KURAMINA GÖRE ANALİZİ

Öz

Bu makale, folklorik “Kêz Hatun” masalını Sigmund Freud’un psikanalitik kuramı çerçevesinde yorumlamaktadır. Makale, Freud’un temel kavramları olan; bilinçdışı, id, ego, süperego, psikoseksüel gelişim, yaşam ve ölüm dürtüleri ile savunma mekanizmaları üzerinden masalı analiz etmektedir. Bununla beraber makale masalı Freud’un yas ve melankoli ile ilgili görüşleri çerçevesinde de ele almıştır. Kêz Hatun, yalnızlıktan mustarip çok güzel bir kız olarak betimlenmekte ve bir eş arayışıyla yola çıkmaktadır. Karşılaştığı erkekler, sağlıklı ve güvenli bir evlilik kurma potansiyeli taşımaz; yalnızca Mişko (fare) bu arayışa karşılık verir. Mişko, nazik ve duyarlı yaklaşımıyla güvenli bir ilişkiyi temsil eder. Ancak bu evlilik kısa sürer ve trajik bir şekilde sona erer. Kêz Hatun, bir kazan içine düşerek hayatını kaybeder. Masalda geçen değnek, üvendire ve sopa fallik; sudan korkma ve kazan ise ölüm dürtüsü ile bastırılmış korkuların sembolleri olarak yorumlanmaktadır. Bu yönüyle makale, folklorik bir anlatının derin bir psikolojik, cinsel ve toplumsal alan olarak ele alınabileceğini ortaya koymakta ve bunu Freud’un psikanalitik bakış açısıyla incelemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kêz Hatun
• Psikanalitik Teori
• Freud
• Sembolizm
• Cinsellik

ANALÎZA ÇÎROKA KÊZ XATÛNÊ JI ALÎYÊ TEORIYA PSÎKANALÎTÎK YA FREUD VE

Öz

Ev gotar çîroka folklorîk a “Kêz Xatûn” di çarçoveya teoriya psîkanalîtîk a Sigmund Freud de şîrove dike. Gotar, li ser bingehên sereke yên teoriya Freud; derhişî, îd, ego, superego, geşedana psîkoseksuel, nihiçka jiyanê û mirinê û mekanîzmayên berevaniyê, çîrokê analîz dike. Wekî din gotar çîrokê di çarçoveya fikren Freud ên li ser şîn û melankoliye de jî dinirxîne. Kêz Xatûn wekî keçikek pir xweşik ku ji tenêtiyê aciz bûye û bi vê daxwazê ji bo dîtina hevserekî/mêrekî dest bi gerê dike tê nîşandan. Mêrên/Nêrên ku di vê lêgerînê derdikevin pêş wê ji bo avakirina zewaceke ewledar wê tetmîn nakin ji bilî Mişko. Mişko bi nêzîkatiyeke nerm û hesas têkiliyeke ewle temsîl dike. Ev zewaca ku demekî kin berdewam dike bi rengekî trajîk bi dawî dibe. Kêz Xatûn di nava dîzikê de dimire. Mişrag, misas û şiv ku di çîrokê de derbas dibin, wekî sembolên falîk; tirsa avê û dîzik wekî sembolên nihiçka mirinê û tirsên tepisandî tên şîrovekirin.)Bi vî awayî, gotar dîyar dike ku çîrokek folklorîk dikare wekî qadeke derhişiya derûnî, zayendî û civakî bê bikaranîn û em di vê gotarê de bi nêrîna Freud a psikanalîtîk vê yekê analîz dikin.

Anahtar Kelimeler

• Kêz Xatûn
• Teoriya Psîkanalîtîk
• Freud
• Sembolîzm
• Zayendî

Kaynakça

1. Anlı, İrem. Psikanaliz Temel Alanları ve Kuramcıları. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri, 2017.
2. Bettelheim, Bruno. Masalların Büyüsü: Masalların İşlenişi, Önemi ve Psikanalitik Anlamları. (Çev. S. G. Elibal). İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 2. Baskı, 2019.
3. Bozarslan, Mehmed E. Kêz Xatûn, Meselokên Lawiran III. Stenbol: Weşanên Deng, 2002.
4. Burger, Jerry M. Kişilik: Psikoloji Biliminin İnsan Doğasına Dair Söyledikleri. (Çev. İ. D. E. Sarıoğlu). İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2016.
5. Cindî, Heciyê. Hikyatêd Cimeata Kurda 6. Stenbol: Weşanxaneya Rûpelê, 2015.
6. Demir, Rugeş. “Üvey Anne ile Fatma Masalının Psikanalitik Yöntemle İncelenmesi”. Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 4/2 (Temmuz-Aralık 2020), 499-512.
7. Dorson, Richard M. Folklor û Teoriyên Folklorê yên Îroyîn. (Çev. N. Keskin). İstanbul: Avesta, 2017.
8. Freud, Sigmund. Psikanaliz Üzerine. (Çev. K. Şipal). İstanbul: Cem Yayınevi, 2000.

9. Freud, Sigmund. Haz İlkesinin Ötesinde, Ben ve İd. (Çev. A. Babaoğlu). İstanbul: Metis Yayınları, 3. Baskı, 2011.
10. Freud, Sigmund. Yas ve Melankoli. (Çev. A. Emirsoy). İstanbul: Telos Yayınevi, 2014.
11. Geçtan, Engin. Psikanaliz ve Sonrası. İstanbul: Remzi Kitapevi, 6. Baskı, 1995.
12. Gülerer, Salih. “Bir Genç Kız Masalının Psikanalitik Yöntemle İncelenmesi”. Turkish Studies - International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 8/13 (Sonbahar 2013), 935-942.
13. Hîkmet, Bedran. Teorîyên Folklorê. Diyarbakır: Weşanên Lîs, 2016.
14. Hîkmet, Bedran. Danberheva Memê Alan û Mem û Zînê. Ankara: Weşanên Lîs, 2023.
15. Jones, Ernest. Psikanaliz ve Folklor, Halkbiliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar 3. (Çev. B. Yılmaz). Haz.: M. Öcal Oğuz, Selcan Gürçayır, Sunay Çalı. Ankara: Geleneksel Yayıncılık, 2009.
16. Karabulut, Merve. “Freud ve Jung Işığında Masal ve Psikanaliz”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 26 (Şubat 2022), 756-764.
17. Keskin, Necat. Folklor û Edebîyata Gelêrî. İstanbul: Weşanên Avesta, 2019.
18. Odağ, Celal. Nevrozlar-1. İzmir: Ege Üniversitesi Basım Evi, 1999.
19. Sarı, Ahmet – Akyıldız Ercan, Cemile. Masalların Psikanalizi. Erzurum: Salkımsöğüt Yayınları, 2008.
20. Temo, Selîm. Serê Şevê Çîrokek. Amed: Weşanên Dara, 5. Baskı, 2023.
21. Xamo, Z. Hebû Tune Bû: Antolojiya Çîrokên Zarokan. Diyarbakır: Weşanên Dara, 2024.
22. Volkan, Vamık D. - Zintl, Elizabeth. Kayıptan Sonra Yaşam: Komplike Yas ve Tedavisi. Ankara: Pusula Yayınevi, 5. Baskı, 2020.
23. Yayla, Elçin. “Nardaniye Hanım Masalı’nı Psikanalitik Halk Bilimi Kuramı Çerçevesinde İnceleme Denemesi”. Uluslararası Çocuk Edebiyatı ve Eğitim Araştırmaları Dergisi, 3/2 (2019), 57-66.
24. Yazgan İnanç, Banu - Yerlikaya, Esef E. Kişilik Kuramları. 6. Baskı. Ankara: Pegem Akademi, 2012.