Ortaöğretim Felsefe Dersi Öğretim Programının Eleştirel Düşünme Becerisi Açısından İncelenmesi

Öz

Bu araştırmanın amacı ortaöğretim felsefe dersi öğretim programında eleştirel düşünme becerilerinin yer alma durumunu belirlemektir. Araştırma nitel araştırma desenlerinden doküman analizi ile gerçekleştirilmiştir. Araştırmada doküman olarak Milli Eğitim Bakanlığı tarafından 2024 yılında hazırlanan ve 2025-2026 eğitim- öğretim yılında uygulanmaya konulan ortaöğretim felsefe dersi öğretim programı kullanılmıştır. Araştırmada veriler betimsel analiz tekniği ile analiz edilmiştir. Araştırmanın sonucunda öğretim programı incelendiğinde; felsefe dersinin temel yaklaşımları ve özel amaçlarında, öğrenme çıktılarında, alan becerilerinde, eğilimlerde, beceriler arası ilişkilerde, anahtar kavramlarda, öğrenme-öğretme uygulamalarında ve zenginleştirme bölümlerinde eleştirel düşünme becerilerine sıklıkla yer verildiği belirlenmiştir. Felsefe dersi öğretim programında eleştirel düşünme becerileriyle ilişkili sıklıkla kullanılan anahtar kelimeler; değerlendirme, çıkarım, sorgulama, yorum, karşılaştırma, eleştirel, akıl yürütme, tutarlılık, kara verme, analiz şeklindedir.10. sınıf öğretim programında yer alan 10 kazanımın tamamının eleştirel düşünme ile ilişkili olduğu belirlenmiştir. 11. sınıf öğretim programında yer alan 12 kazanımın 6’sının eleştirel düşünme ile ilişkili olduğu belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Felsefe
• düşünme
• eleştirel düşünme
• öğretim programı
• felsefe dersi öğretim programı

Kaynakça

1. Akarsu, B. (1984). Felsefi terimler sözlüğü. Savaş Yayınları.
2. Alsancak, E., & Aybek, B. (2023). Ortaokul öğrencilerinin eleştirel düşünme eğilimleri ile akademik başarıları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Scientific Educational Studies, 7(1), 57-78. https://doi.org/10.31798/ses.1289101
3. Arslan, A. (2012). Felsefeye giriş. Adres Yayınları.
4. Arslan, A., ve Polat, M. S. (2025). İlkokul öğrencilerinin okuma alışkanlıkları ile eleştirel düşünme eğilimleri arasındaki ilişki. Millî Eğitim, 54(245), 321-354. Doi: 10.37669/milliegitim.1506770
5. Aslan, G. (2023). Eleştirel düşünme kazanmada felsefe dersinin önemi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 43(3), 1785–1803.
6. Bahadır, S., & Berkant, H. G. (2021). Evaluation of the 11th grade philosophy curriculum in terms of its suitabilityto critical thinking. Journal of Educational Reflections, 5(2), 58-72.
7. Basmaz, I. (2017). Eleştirel düşünme eğilimlerinin okuduğunu anlama, öğrenci, aile ve ev ortamı değişkenleri bağlamında incelenmesi. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
8. Başerer, D. (2021). Düşünme eğitimi. Pegem Akademi.

9. Beyer, B. K. (1987). Practical strategies for the teaching of thinking. Allyn and Bacon.
10. Bhuttah, T. M., Xusheng, Q., Abid, M. N., & Sharma, S. (2024). Enhancing student critical thinking and learning outcomes through innovative pedagogical approaches in higher education: The mediating role of inclusive leadership. Scientific Reports, 14(1), 24362. Doi: 10.1038/s41598-024-75379-0.
11. Bochenski, J. M. (1996). Felsefece düşünmenin yolları (K. Dinçer, Çev.). Bilim ve Sanat Yayınları. (Orijinal çalışma 1995'te yayımlandı)
12. Bowers, H. H., Pecora, P. J., Fohnson, K., Brooks, S., &Schindell, M. (2015). Evaluating training to promote critical thinking skills for determining children's safety. Journal of Social Work Education, 51(2), 298–314.
13. Bulut, A., & Dursun, F. (2019). Aktif öğrenme modelinin eleştirel düşünme eğilimleri üzerindeki etkisinin belirlenmesine yönelik öğrenci ve öğretmen görüşleri. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(3), 610–626.
14. Cevizci, A. (2014). Eğitim felsefesi. Say Yayınları.
15. Cin, A., & Yanpar-Yelken, T. (2020). Ortaokul öğrencileri düşünme becerileri dersinde eleştirel düşünme becerileri gelişim sürecini nasıl deneyimler? Uluslararası Sosyal Bilimler Eğitimi Dergisi, 6(1), 63–82.
16. Cotton, K. (1991). Teaching thinking skills (Close-Up No. 11). Northwest Regional Educational Laboratory.
17. De Bono, E. (1993). Teach your child how to think. Penguin.
18. Dewey, J. (1933). How we think: A restatement of therelation of reflectivethinking to the educative process. Boston, MA: D.C., Heathand Company.
19. Demirel, Ö. (2005). Eğitimde program geliştirme: Kuramdan uygulamaya (8. bs.). Pegem A Yayıncılık.
20. Doğanay, A. (2008). Çağdaş sosyal bilgiler anlayışı ışığında yeni sosyal bilgiler programının değerlendirilmesi. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 17(2), 77–96.
21. Doğanay, A., & Ünal, F. (2006). Eleştirel düşünmenin öğretimi. A. Şimşek (Ed.), İçerik türlerine dayalı öğretim içinde (ss. 207–264). Nobel Yayınları.
22. Dombaycı, M. A. (2008). Türkiye'de ortaöğretimde felsefe öğretiminin değerlendirilmesi. Yayımlanmamış doktora tezi. Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
23. Ennis, R. H. (1985). A logical basis for measuring critical thinking skills. Educational Leadership, 43(2), 44–48.
24. Facione, P. (1990). Critical thinking: A statement of expert consensus for purposes of educational assessment and instruction (The Delphi Report).
25. Fisher, R. (1999). Thinking skills to thinking schools: Ways to develop children's thinking and learning. Early Child Development and Care, 153(1), 51–63.
26. Forster, N. (1994). Theanalysis of company documentation. C. Cassell, & G. Symon (Ed.), Qualitative methods in organizational research, a practical guide içinde (ss. 147–166). SAGE Publications.
27. Gül, M., & Çetin, A. (2024). Ortaöğretim felsefe dersi öğretim programı ve ders kitaplarının kök değerler açısından incelenmesi. 3. Bilsel International Efes Scientific Researches and Innovation Congress. ISBN: 978-625-6501-69-0
28. Güneş, G. (2019). Eleştirel düşünme temelli dinleme/izleme eğitiminin eleştirel dinleme/izlemeye etkisi. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
29. Hibben, J. G. (2000). Hegel'slogic: An essay in interpretation. Batoche.
30. Jimenez, M. M. D., Tan, D. M. O., & Baluyos, G. R. (2024). Enhancing Students’ Critical Thinking Skills Through the Application of Debate Technique. International Journal of Research and Innovation in Social Science, 8(11), 384-395.
31. Karakaş, M. E. (2021). Altı şapkalı düşünme etkinliklerinin öğrencilerin eleştirel düşünme becerilerine ve akademik başarılarına etkisi: Doğal kaynaklar. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
32. Karakuş, İ. (2024). University students’ cognitive flexibility and critical thinking dispositions. Frontiers in psychology, 15, 1420272. doi: 10.3389/fpsyg.2024.1420272
33. Karasar, N. (2007). Bilimsel araştırma yöntemi: Kavramlar, ilkeler, teknikler. Nobel Yayın Dağıtım.
34. Kasap, B., & Say, S. (2023). Fen öğretiminde dijital öykü kullanımının öğrencilerin fen dersine yönelik tutumlarına, dijital okuryazarlık seviyelerine ve eleştirel düşünme becerilerine etkisi. International Journal of New Approaches in Social Studies, 7(1), 84-96.
35. Kıral, B. (2020). Nitel bir veri analizi yöntemi olarak doküman analizi. Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15), 170–189.
36. Kuhn, D. (1999). A Developmental Model of Critical Thinking. Educational Researcher, 28(2), 16-46. Doi: 10.3102/0013189X028002016
37. Külekçi, G., & Kumlu, E. (2015). İngilizcenin yabancı dil olarak öğretildiği dil sınıflarında roman inceleme yoluyla eleştirel düşünce becerilerinin geliştirilmesi. International Journal of Language Academy, 3(7), 76-90. Doi: 10.18033/ijla.222.
38. Lincoln, Y. S., & Guba, E. G. (1985). Naturalistic inquiry. SAGE Publications.
39. Lipman, M. (2003). Thinking in education. Cambridge UniversityPress.
40. Marzano, R. J. (2001). Designing a new taxonomy of educational objectives. Corwin Press.
41. Mengüşoğlu, T. (1958). Felsefeye giriş. İstanbul Matbaası.
42. Millî Eğitim Bakanlığı. (2018). Ortaöğretim felsefe dersi öğretim programı (10. ve 11. sınıflar). https://mufredat.meb.gov.tr
43. Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Ortaöğretim felsefe dersi öğretim programı (10. ve 11. sınıflar). https://mufredat.meb.gov.tr
44. Mrayed, S. M. (2020). Using Edmodo online application as a supplement to enhance student level of performance and critical thinking in the learning process of Thermodynamic course. *2020 Sixth International Conference on e-Learning (econf)* (ss. 390–394). IEEE.
45. Nosich, G. M. (2012). Eleştirel düşünme ve disiplinlerarası eleştirel düşünme rehberi (B. Aybek, Çev.). Anı Yayınları.
46. Özdemir, L., & Zafer Hsseine, S. (2025). Eleştirel düşünme. Uluslararası akademik birikim dergisi, 8(5), 1292-1303.
47. Patel, N. S., Puah, S., & Kok, X. F. K. (2024, June). Shaping future-ready graduates with mindset shifts: studying the impact of integrating critical and design thinking in design innovation education. In Frontiers in Education (Vol. 9, p. 1358431). Frontiers Media SA.
48. Patton, M. Q. (2014). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri. (Çev. M. Bütün ve S. B. Demir). Pegem Akademi.
49. Paul, R., & Elder, L. (2019). The miniature guide to critical thinking: Concepts and tools (8th ed.). Bloomsbury Publishing.
50. Prakong, S. (2024). The role of critical thinking in enhancing students’ problem-solving abilities in higher education. Journal of Education, Humanities, and Social Research, 1(1), 10-16.
51. Rozakis, L. (1998). 101 fresh and fun critical thinking activities. Scholastic Professional Books.
52. Rudd, R. D. (2007). Defining critical thinking techniques. Connecting Education and Careers, 82(7), 46–49.
53. Serinci, D., & Hastürk, G. (2025). Kavram öğretimi tekniklerinin ortaokul öğrencilerinin eleştirel düşünme becerilerine etkisi, Anadolu Öğretmen Dergisi, 9(1), 36-58. Doi: 10.35346/aod.1645970
54. Sığrı, Ü. (2021). Nitel araştırma yöntemleri. Beta Yayınları.
55. Sönmez, V. (2014). Eğitim felsefesi. Anı Yayıncılık.
56. Stanton, A. D., & Stanton, W. W. (2017). Using journaling to enhance learning and critical thinking in a retailing course. Journal forAdvancement of Marketing Education, 25, 32–36.
57. Sumer, S. ve Mola, H., (2022), Karar verme eğilimlerinde eleştirel düşünme becerisinin etkisi. Turkish Business Journal, 3(6), 87-102.
58. Şenşekerci, E., & Bilgin, A. (2008). Eleştirel düşünme ve öğretimi. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(14), 15–43.
59. Taşdelen, V. (2012). Düşünme eğitimi ve iyi hayat kavramı. Bilim ve Aklın Aydınlığında Eğitim, 146, 20–28.
60. Türk Dil Kurumu. (2025). Güncel Türkçe sözlük. https://sozluk.gov.tr
61. Ülken, H. Z. (2008). Felsefeye giriş-1. Türkiye İş Bankası Yayınları.
62. Ünsal, S., & Korkmaz, F. (2017). Felsefe dersi öğretim programındaki kazanımların farklı taksonomiler bağlamında incelenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 17(2), 948–967. Doi: 10.17240/aibuefd.2017.17.30227-326609
63. Wach, E., & Ward, R. (2013). Learning about qualitative document analysis. Institute of Development Studies.
64. Xu, E., Wang, W., & Wang, Q. (2023). The effectiveness of collaborative problem solving in promoting students’ critical thinking: A meta-analysis based on empirical literature. Humanities and Social Sciences Communications, 10, 16. Doi: 10.1057/s41599-023-01508-1