Creating Belief through Space: Shia's Perception of Sacred Space in the Specific Case of Atabat al-Muqaddese

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 2, 163 - 188, 31.12.2025

Kazım Karayiğit

https://doi.org/10.48203/siader.1794189

Öz

Space is not merely a physical entity, but a structure imbued with meaning and sanctified through that meaning. The root of the sense of continuity lies in space. Spaces are places where history's memory is preserved, identity is produced and protected, and which have also become political symbols. In every religion and in the sects that constitute the way religions are understood, there are important spaces that have become symbols. The more space sectarian structures occupy in life, the more chance they have of continuing their vitality and belief systems. Sectarian structures that have completed their formation and become institutionalised express themselves through space and construct a religious identity. Sacred places have an impact on religious life as they are places where religious feelings are intensely experienced. As these places are seen as sites where the Sacred manifests itself, they become a powerful intermediary between the Sacred entity and the members of the sect, and faith is constructed through these places. There are also important places in Shiism, which positions itself against Sunnism within Islamic thought. For the sect in question, these places serve the function of remembering and not forgetting the pain of the past, preserving identity and keeping the historical consciousness alive. Today, the tombs of the imams in cities such as Karbala, Najaf, Samarra and Kâzımeyn, which are located within the borders of Iraq, are sacred places. The fact that some of the Shiite Imams were buried in these cities led the next generation to ascribe sanctity to these cities. Shiites visit these places on certain days for worship purposes, preserve the vitality of the Shiite belief through the place and create a belief accordingly. Our study aims to identify the meaning attributed to space within the Shia tradition and to reveal the Shia perception formed around these places, the funeral culture, and the impact of these places on politics and identity. The study concluded that religious beliefs and practices, memory, identity and belonging are significantly influenced by place, which is an undeniable fact. Furthermore, this study, which focuses on the atabât-ı mukaddese within Shiism that are considered sacred and located within the borders of Iraq, aims to contribute to the study of sacred spaces from the perspective of the History of Islamic Sects.

Anahtar Kelimeler

History of Islamic Sects , Place , Shii , Atabat , Najaf , Karbala , Samarrâ , Kâzımeyn.

Etik Beyan

This article is based on the paper entitled ‘The Perception of Sacred Places in Shiism: Four Cities (Atebât-ı Mukaddese)’, which was presented orally at the 16th International Congress of Social Sciences in Anatolia in 2024 but whose full text was not published. It has been developed and partially modified.

Mekân Üzerinden İnanç İhdas Etmek: Atebât-ı Mukaddese Özelinde Şîa’nın Kutsal Mekân Algısı

Öz

Mekân, yalnızca fiziki bir varlık değil, anlam yüklenen ve bu anlam üzerinden kutsallaşan bir yapıdır. Süreklilik duygusunun kökü mekândadır. Mekânlar, tarihin hafızasının tutulduğu, kimliğin üretildiği ve korunduğu, aynı zamanda siyasi bir sembol haline gelmiş yerlerdir. Her dinde ve dinlerin anlaşılma biçimi olan mezheplerde sembol haline gelen önemli mekânlar bulunmaktadır. Mezhebî yapılar hayatın içinde ne kadar yer kaplarsa hayatiyetlerini ve inanç sistemlerini de o derece devam ettirme şansı elde eder. Teşekkülünü tamamlayan ve kurumsallaşan mezhebî yapılar kendini mekân üzerinden de ifade etmekte ve bir dinî kimlik inşa etmektedirler. Kutsal mekânlar dinî duyguların yoğun olarak yaşandığı yerler olduğundan dinî hayat üzerinde etkili olmaktadır. Bu mekânlar, kutsalın tecelli ettiği yerler olarak görüldüğünden kutsal varlık ile mezhep mensupları arasında güçlü bir araca dönüşmekte ve üzerlerinden çeşitli inanışlar inşâ edilmektedir. İslam düşüncesi içerisinde kendini Sünnilik karşısına konumlandıran Şiilik’te de önemli mekânlar bulunmaktadır. Bu mekânlar sözü edilen mezhep için geçmişin acısını hatırlama ve unutmama, kimliği koruma ve tarih bilincini canlı tutma işlevi görmektedir. Bugün Irak sınırları içinde yer alan Kerbelâ, Necef, Samerrâ ve Kâzımeyn gibi şehirlerdeki imamlara ait türbeler kutsal birer mekân özelliği taşımaktadır. Şii imamlardan bazılarının buralarda medfûn bulunması sonraki nesiller tarafından bu şehirlere kutsallık atfedilmesine yol açmıştır. Şiiler belli günlerde bu yerleri ibadet amaçlı ziyaret ederek mekân üzerinden Şii inanışın canlılığını muhafaza etmekte ve buna göre de bir ritüel ihdas etmektedirler. Çalışmamız problem olarak Şii gelenek içerisinde mekâna yüklenen anlamı tespit etmeyi ve buralar üzerinde oluşan Şii algıyı, cenaze kültürünü, buraların siyaset ve kimlik üzerindeki etkisini ortaya koymayı hedeflemektedir. Çalışma sonucunda dinî inanç ve pratiklerin, hafızanın, kimliğin ve aidiyetin oluşmasında mekânın etkili olduğu ve görmezden gelinemeyecek bir olgu olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Ayrıca Şiilik içinde kutsallık atfedilen ve Irak sınırları içinde yer alan atebât-ı mukaddeseyi konu edinen bu çalışma, kutsal mekân çalışmalarına İslam Mezhepleri Tarihi açısından katkı sağlamayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

İslam Mezhepleri Tarihi , Mekân , Şii , Atebât , Necef , Kerbelâ , Samerrâ , Kâzımeyn.

Etik Beyan

Bu makale, 2024 yılında gerçekleştirilen Anadolu 16. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi’nde sözlü olarak sunulan ancak tam metni yayımlanmayan “Şiilikte Kutsal Mekan Algısı: Dört Şehir (Atebât-ı Mukaddese)” adlı tebliğin içeriği geliştirilerek ve kısmen değiştirilerek üretilmiş hâlidir.

Kaynakça

• Abbas, Ziya. Irak’ta Şiî Merciliği’nin Siyasi Rolü. İstanbul: Önsöz Yayıncılık, 2013.
• Abdulmün’im Uryân, Muhammet. Rıhleti İbn Batûta. Beyrut: Daru İhyâi’l-ulûm, 1987.
• Adam, Baki. “Kutsal Mekan”. Dinler Tarihi. ed. Ahmet Hikmet Eroğlu. 175-207. Ankara: Ankara Üniversitesi Uzaktan Eğitim Yayınları, 2013.
• Akoğlu, Muharrem. “Irak’ta Şiî-İmamîliğin Yayılmasında Safevî-İran Etkisi”. Bilimname 2/36 (2018), 109-134.
• Assmann, Jan. Kültürel Bellek. çev. Ayşe Tekin. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 3. Basım, 2018.
• Bozan, Metin. “Kutsal Mekanların Tahribinin Toplumsal Hafıza Üzerine Etkisi”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 10/4 (2018), 1228-1237.
• Bozan, Metin. “Tarihi Hadiselerin Konjonktürel İnşası (Şia’da Kerbela Örneği)”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 9/2 (2017), 802-822.
• Bulut, Halil İbrahim - Yıldız, Alim. “Siyasî ve Dinî Otoritelerin Necef ve Kerbela’ya Kutsiyet Kazandırmadaki Rolü, Kitâbü’l-Mezâr Örneği”. Çeşitli Yönleriyle Kerbela (Tarih Bilimleri). 1/409-426. Sivas: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2010.
• Casey, Edward S. Mekâna Geri Dönüş. çev. Kadir Daniş. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2025.
• Cevad, Mustafa. “Kısmü’s-Semerrâ”. Mevsûatü’l-atebâti’l-mukaddese. Beyrut: Müessesetü’l-ilmî, 1987.
• Cole, Juan. Sacred Space And Holy War. London: I.B.Tauris Publishers, 2002.
• Demir, Habip. “Günümüz İran Şiiliğinde Kutsal Gün ve Geceler”. e-Makâlât Mezhep Araştırmaları Dergisi 10/2 (2017), 315-351.
• Demir, Habip. “Modern Dönem Şii Düşüncesinde Bir Kimlik İnşası Olarak Erbain Yürüyüşü”. e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi 13/1 (2021), 169-186.
• Demirci, Mustafa. “Samerrâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 36/70-71. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Duceyli, Cafer. Mevsûatü’n-Necefi’l-eşref. Beyrut: Darû’l-edvâ, 2. Basım, 2008.
• Eliade, Mircea. Kutsal ve Kutsal-Dışı. çev. Ali Berktay. İstanbul: Alfa Yayınları, 2. Basım, 2019.
• Erkan, Ümit. “II. Abdülhamid Dönemi Irak’ında Şiîliğin Yayılma Dinamikleri”. Trabzon İlahiyat Dergisi 1/11 (2024), 121-145.
• Güner, Ahmet. “Büveyhıler Devrinde Bagdat’ta Kerbela/ Aşure, Gadir Humm Ve Benzeri Şii Uygulamaları”. Çeşitli Yönleriyle Kerbela (Tarih Bilimleri). ed. Alim Yıldız. 1/325-339. Sivas: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2010.
• Hakyemez, Cemil. Osmanlı-İran İlişkileri ve Sünni-Şii İttifakı. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2014.
• Halebî, Takıyüddîn Ebî Salâh. el-Kâfi fi’l-fıkh. Kum: Müessesetü Bustan-ı Kitap, 2013.
• Halilî, Cafer. “Kısmu’n-Necef”. Mevsûatü’l-atebâti’l-mukaddese. ed. Cafer Halilî. Beyrut: Müessesetü’l-ilmî, 1987.
• Halilî, Cafer. “Kısmü’l-Kazımeyn”. Mevsûatü’l-atebâti’l-mukaddese. ed. Cafer Halilî. Beyrut: Müessesetü’l-ilmî, 1987.
• Halilî, Cafer. “Medhal”. Mevsûatü’l-atebâti’l-mukaddese. ed. Cafer Halilî. Beyrut: Müessesetü’l-ilmî, 1987.
• İbn Kuleveyh, Ebi’l-Kâsım. Kâmilü’z-Ziyâre. Kum: Neşru’l-fekâhe, ts.
• İbn Tâvûs, Seyyid Ali b. Musâ. Misbâhu’z-zâir. Kum: Müessesetü âli’l-beyt, 1996.
• İlhan, Avni. “Atebât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 4/49-50. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
• Kaya, Dilek. 19. Yüzyılda Osmanlı İdaresinde Kerbelâ Sancağı. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2004.
• Litvak, Meir. “The Fınances Of The Ulama Communıtıes Of Najaf And Karbala, 1796-1904”. Die Welt des Islams 40/1 (2000), 41-66.
• Mahbûbe, Ca‘fer Bâkır Şeyh Âl-i. Mâzi en-Necef ve hâdıruhe. Beyrut: Daru’l-Edvâ, 1986.
• Nakash, Yıtzhak. Irak’ta Pandora’nın Kutusu:Şiiler. Ankara: Elips Yayınları, 2005.
• Nakash, Yıtzhak. “The Visitation of the Shrines of the Imams and the Shi’i Mujtahids in the Early Twentieth Century”. Studia Islamica 1/81 (1995), 153-164.
• Nora, Pierre. Hafıza Mekanları. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2. Baskı., 2022.
• Öz, Mustafa. “Kâzımeyn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 25/152-153. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
• Öz, Mustafa. “Kerbelâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 25/271-272. TDV Yayınları, 2022.
• Öz, Mustafa. “Tûsî, Ebû Ca’fer”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 41/433-435. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
• Şahin, Hanifi. Şiîlerin Gözüyle Sünnîler. İstanbul: Mana Yayınları, 2. Basım, 2016.
• Şecerî, Ebî Abdillah. Fadlü ziyaret’il-Hüseyn. Kum: Mektebetü Ayetullahi’l-Maraşî, 1982.
• Tatar, Burhanettin. “Tarihsel Mekân Fenomenolojisi- Bir Giriş Denemesi-”. Milel ve Nihal 4/3 (2007), 19-29.
• Tûsî, Ebû Ca‘fer. Misbâhu’l-mütecehhid. Beyrut: Müessisetü fakru’ş-Şîa, 1991.
• Uludağ, Süleyman. “Selefiyye ve Tasavvuf”. Tarihte ve Günümüzde Selefîlik. 343-356. İstanbul: Ensar Yayınları, 2014.
• Uyar, Mazlum. Şiî Ulemânın Otoritesinin Temelleri. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2004.
• Üstün, İsmail Safa. “19. Yüzyılda Hindistan’dan Atebat’a Gönderilen Teberrular: ‘Vesika-yı Hindiyye Hayır İçin Mi Siyaset İçin Mi?’” Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 16 (2007), 79-120.
• Üstün, İsmail Safa. “Bağdat Eyaletindeki Atebat’a Şiî Cenaze Nakli ve Karantina (XIX. Yüzyıl-XX. Yüzyıl Başları)”. M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Dergisi 2/31 (2006), 101-118.
• Üstün, İsmail Safa. “İran ve Irak Coğrafyalarının Tarihi Bağları ve Amerika’nın İstilası Sonrası Durum”. Tarih Bilinci (Ortadoğu Özel Sayısı) 13-14 (ts.), 207-211.
• Üstün, İsmail Sefa. “Bağdat Eyaletindeki Atebâtlara Gelen Şii Ziyaretçiler (19. Yüzyıl -20. Yüzyıl Başları)”. Türk Dünyası Araştırmaları 163 (2006), 169-190.
• Verdi, Ali. Dirâse fî tabiati’l-müctemai’l-Irâkî. Bağdat: yy., 1965.
• Verdi, Ali. el-Ahlâm beyne’l-ilmi ve’l-akide. Londra: Daru’l-Kûfân, 2. Basım, 1994.
• Tesnim Haber Ajansı. “Irak’ın Kazımeyn Kentine Ziyaretçi Akını” (26 Ocak 2025). https://www.tasnimnews.com/tr/news/2025/01/26/3245638/
• BBC New Türkçe. “IŞİD Irak’ta Şii hacılara saldırdı: 77 ölü” (24 Kasım 2016). https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-38090219.