Yitik Kimliğin İki Yüzü: İçimizdeki Şeytan’da Gölge ve Yetim Arketipleri

Modern Türk edebiyatı, bireyin içsel dünyasını merkeze alan; psikolojik, etik ve varoluşsal bunalımlarla çevrelenmiş öznel deneyimleri odağına yerleştiren anlatı yapılarıyla öne çıkar. Bu metinler, özellikle özneleşme sürecini tamamla(ya)mayan bireyleri merkeze alarak; yönsüzlük ile kararsızlık arasında sıkışmış, içsel karanlık yönlerini anlamlandırmakta zorlanan öznelerin, sorumluluktan kaçışlarını, etik tutarlılık geliştirememelerini ve bütünleşememiş benlik yapılarını görünür kılar. Sabahattin Ali’nin İçimizdeki Şeytan adlı romanı, bu türden bireysel çözülmeleri arketipsel düzlemde ele alan nitelikli örneklerden biri olarak öne çıkar. Başkarakter Ömer’in kişilik yapısında gözlemlenen sorumluluktan uzak durma eğilimi ile dışsal yönlendirmelere bağımlılığı, anlatı düzleminde yetim ve gölge arketiplerinin belirleyici etkisiyle biçimlenmektedir. Ömer’in benliğini dışsal bağlar aracılığıyla sürdürülebilir kılma yönelimi, ait olamama diyalektiğini aşma arzusu ve duygusal korunmasızlıktan sıyrılma çabası, yetim arketipinin anlatıdaki yansımalarına işaret etmektedir. Öte yandan, öznel sorumluluklarını yerine getiremeyişini soyut bir içsel figür -şeytan- üzerinden gerekçelendirmesi ve bastırılmış karanlık yönleriyle yüzleşememesi, gölge arketipinin anlatı içindeki işleyişini somutlaştırmaktadır. Arketipsel düzeyde eksik yapılandırılmış bu iki unsur, karakterin içsel tutarlılığını zayıflatarak psikolojik çözülmeyi hızlandırmakta; söz konusu kırılma bireysel düzeyin ötesine uzanarak toplumsal bilinçte süreğen bir yıkımın metaforuna dönüşmektedir. Çalışma, anlatıdaki karakterin arketipsel yetersizlikler etrafında nasıl şekillendiğini irdelemekte; “yetim” ve “gölge” arketiplerinin, bireyin içsel tutarlılığını zayıflatarak benlik bütünlüğünü kuramamasına neden olan etkenleri açımlamayı ve bu çözülmenin, kimlik dağılmasını derinleştiren belirleyici bir unsur olarak anlatıya nasıl yansıdığını ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Modern Turkish literature distinguishes itself through narrative structures that center on the individual’s inner world, bringing to the fore subjective experiences marked by psychological, ethical, and existential turmoil. These narratives frequently explore protagonists who fail to complete the process of subjectivation individuals trapped between disorientation and indecision, struggling to interpret their inner darkness. Such texts expose the evasion of responsibility, the inability to construct ethical coherence, and the fragmentation of selfhood. Sabahattin Ali’s İçimizdeki Şeytan emerges as a paradigmatic example of these dynamics, offering fertile ground for archetypal analysis. The protagonist Ömer’s tendency to avoid responsibility and his dependency on external validation are shaped through the influence of the orphan and shadow archetypes. His efforts to sustain his identity through external attachments, his desire to overcome the dialectic of non-belonging, and his attempt to escape emotional vulnerability reflect the narrative projection of the orphan archetype. Conversely, Ömer’s attribution of failure to an abstract internal entity—the -devil within- and his inability to confront his repressed darker self bring the function of the shadow archetype to the surface of the narrative. The underdevelopment of these two archetypal structures undermines Ömer’s inner coherence, accelerating his psychological disintegration. This rupture, however, transcends the boundaries of the personal and becomes a metaphor for a persistent collapse within collective consciousness. The study examines how the character is shaped through archetypal insufficiencies and aims to reveal how the orphan and shadow archetypes destabilize the individual’s psychic integrity and manifest in the narrative as central forces that deepen identity fragmentation.