Modern Kadının Eklektik Ruh Hâli: Nezihe Meriç’in Kurumak Öyküsünde Toplumsal Uyum, Kadın Temsili ve Melankoli

Yıl 2026, Cilt: 11 Sayı: 1, 83 - 103, 26.03.2026

Emre Yolcu

https://doi.org/10.29110/soylemdergi.1853255

https://izlik.org/JA83MR55HT

Öz

Bu çalışma, Nezihe Meriç’in 1970 yılında yayımlanan Kurumak adlı öyküsünü, kadınlık deneyimi, toplumsal uyum, melankoli ve kuşaklar arası ilişkiler bağlamında çok katmanlı bir yapıda ele almayı amaçlamaktadır. Meriç; öyküsünde, bireyin iç dünyası ile toplumsal normlar arasındaki çatışmayı, Bilge adında genç, aydın ve sorgulayıcı bir kadın karakter üzerinden işlemektedir. Çalışmada, Bilge’nin “kuruma” olarak tanımladığı içsel kırılma hâli, Walter Benjamin’in melankolik entelektüel kavramı ve Jacques Lacan’ın arzu teorisiyle birlikte değerlendirilmiş; aynı zamanda Judith Butler’ın toplumsal cinsiyetin performatif doğasına ilişkin görüşlerinden hareketle, kadınlık deneyiminin değişken doğasına vurgu yapılmıştır. Salça, takunya ve ışık gibi sıradan nesnelerin semboller hâline geldiği bu anlatıda, toplumsal aidiyet, bireysel anlam arayışı ve geçici tatmin kavramları arasındaki ilişki incelenmiş; anlatının poetik yapısı Gaston Bachelard’ın mekân kuramı ile açıklanmaya çalışılmıştır.
Çalışma boyunca, Nezihe Meriç’in klasik kadın temsillerini tersyüz eden anlatı stratejileri incelenmiş olup bu bağlamda Safinaz ve Bilge, Macit ve Cemil Bey karakterleri üzerinden kurulan cinsiyet ve kuşak düaliteleri ile yapısal düzeydeki “ters köşe” hamlelerin metne kattığı anlam katmanları açığa çıkarılmıştır. Netice itibariyle Kurumak öyküsünü odağa alan bu çalışma ile modern kadın öznesinin bireysel bilinç ve toplumsal arzu arasında gidip gelen kimlik arayışı; parçalanmış benliğin ve estetik anlatının sınırlarında yeniden yorumlanmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Nezihe Meriç , Melankoli , Kadınlık Temsili , Toplumsal Uyum , Edebiyat Sosyolojisi

THE ECLECTIC STATE OF MIND OF THE MODERN WOMAN: SOCIAL CONFORMITY, FEMALE REPRESENTATION, AND MELANCHOLY IN NEZİHE MERİÇ’S SHORT STORY KURUMAK

https://izlik.org/JA83MR55HT

Öz

This study aims to examine Nezihe Meriç's short story Kurumak, published in 1970, within a multi-layered structure in the context of the female experience, social conformity, melancholy, and intergenerational relationships. Meriç's story explores the conflict between the individual's inner world and social norms through the character of Bilge, a young, enlightened, and questioning woman. The study evaluates Bilge's state of inner breakdown, which she defines as “drying up,” in conjunction with Walter Benjamin's concept of the “melancholic intellectual” and Jacques Lacan's theory of desire. At the same time, drawing on Judith Butler's views on the performative nature of gender, it emphasizes the variable nature of the female experience. In this narrative, where ordinary objects such as tomato paste, clogs, and light become symbols, the relationship between social belonging, the search for individual meaning, and the concept of temporary satisfaction is examined; the poetic structure of the narrative is explained through Gaston Bachelard's theory of space.
Throughout the study, Nezihe Meriç's narrative strategies that subvert classical representations of women are examined. In this context, the dualities of gender and generation established through the characters of Safinaz and Bilge, Macit and Cemil Bey, and the layers of meaning added to the text by the structural “twists” are revealed. Ultimately, this study, which focuses on the story of Kurumak, attempts to reinterpret the modern female subject's search for identity, oscillating between individual consciousness and social desire, within the boundaries of a fragmented self and aesthetic narrative.

Anahtar Kelimeler

Nezihe Meriç , Melancholy , Representation of Womanhood , Social Conformity , Literary Sociology

Kaynakça

• Aktaş, Gül (2013). “Feminist söylemler bağlamında kadın kimliği: Erkek egemen bir toplumda kadın olmak”. Edebiyat Fakültesi Dergisi 30(1), 53–72.
• Arıtürk, Mete Han (2017). “Platon’un toplum ideali içerisinde kadının yeri”. Düşünce Dergisi (10), 28–38.
• Bachelard, Gaston (2023). Mekânın poetikası (Çev. A. Tümertekin). İstanbul: Minotor Kitap.
• Barthes, Roland (1993). Göstergebilimsel serüven (Çev. M. Rifat ve S. Rifat). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Batuhan, Hüseyin (2002). “Entelektüel kavramı üzerine”. Entelektüeller Gerekli mi? (Cogito, 31, ss. 95–101). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Beauvoir, Simon de (2019). İkinci cinsiyet (Çev. G. Savran). İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
• Benjamin, Walter (2009). The origin of German Tragic Drama (Çev. J. Osborne). New York: Verso.
• Bıçakçı, Barış (2008). Bir süre yere paralel gittikten sonra. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Bourdieu, Pierre (2001). Masculine Domination (Çev. R. Nice). Standford: Standford University Press.
• Bourdieu, Pierre ve Loïc Wacquant (2003). Düşünümsel bir antropoloji için cevaplar (Çev. N. Ökten). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Bulut, Ayhan (2004). Nezihe Meriç’in hayatı, sanatı ve eserleri. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Muğla: Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Butler, Judith (1999). Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity. New York: Routledge.
• Caranny-Francis, A. (2002). Gender studies: Terms and debates. Londra: Palgrave Macmillan.
• Cihan, Emel Zeliha (2018). “Modernleşme ve kadın”. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 8(1), 269–280.
• Çağırkan, Barış (2019). “Çokkültürlü toplumsal yapılarda değişen aidiyet algıları: Yeni toplumlar, yeni aidiyetler”. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 12(2), 558–573.
• Çelik, Hasan ve Kemaleddin Taş (2021). “Nilüfer Göle’nin modernizm yaklaşımı”. Sosyal ve Beşerî Bilimler Dergisi 5(2), 270–279.
• Çelikörs, Sefa (2019). “Tezer Özlü’de melankoli”. Folklor Akademi Dergisi 2(2), 323–334.
• Çevik Tan, Filiz (2014). “Tennessee Williams’ın kadın karakterlerinde sosyal maske/persona”. International Journal of Human Sciences 11(1), 767–777.
• Çopur, Yusuf (2022). “Nezihe Meriç’in öykülerinde tema”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi (9), 446–456.
• Demirel, Şener (2012). “Sembol, sembolik dil ve bu bağlamda Mesnevi’nin ilk 18 beytindeki sembolik unsurlar”. Turkish Studies 7(3), 915–947.
• Dimdik, Pelin (2014). Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın romanlarında kadın-erkek ilişkisi. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Ersoy, Bahar ve Mustafa Karadeniz (2022). “Sema Kaygusuz’un öykülerinde kadın karakterler”. Söylem Filoloji Dergisi 7(3), 789–806.
• Federici, Silvia (2004). Caliban and the Witch: Women, the Body and Primitive Accumulation. New York: Autonomedia.
• Freud, Sigmund (1917). “Mourning and Melancholia”. J. Strachey (Ed.), The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud (Cilt XIV, ss. 243–258). Londra: Hogarth Press.
• Gezeroğlu, Senem (2015). Nezihe Meriç’in öykülerinde kronotrop (zaman-uzam). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Nevşehir: Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Göle, Nilüfer (1993). Modern mahrem: Medeniyet ve örtünme. İstanbul: Metis Yayınları.
• Göle, Nilüfer (2003). Nilüfer Göle ile toplumun merkezine yolculuk (Haz. Z. Özcan). İstanbul: Ufuk Kitapları.
• Gören, Esin (2012). “Ataerkil kültürel ve toplumsal düzende kadın imgesinin temsili: Dışlanmış kadın”. Mediterráneo/Mediterraneo (7), 1–22.
• Gülmez, Gülnihal (2005). “Nezihe Meriç’in ‘Suskun Ezgisi’ öyküsünde iç-söylem biçimleri”. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 22(2), 21–40.
• Gürbilek, Nurdan (2016). Kötü çocuk Türk. İstanbul: Metis Yayınları.
• Gürbilek, Nurdan (2011). Benden önce bir başkası. İstanbul: Metis Yayınları.
• Kandiyoti, Deniz (1988). “Bargaining with Patriarchy”. Gender & Society 2(3), 274–290.
• Karaca, Ebrar (2019). Sosyolojik kuramda yalnızlık: Modern toplum ve mesafe kültürü. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Karapehlivan Şenel, Funda (2012). “Tarihsel ve toplumsal süreçte kadın”. Toplum ve Hekim 27(4), 246–255.
• Kaygusuz, Sema (1998). Ortasından Yarısından. İstanbul: Can Yayınları.
• Kepekçi, Egemen (2014). J. M. Coetzee’nin Düşman ve Utanç adlı romanlarında sessizlik, aidiyet eksikliği ve toplumsal cinsiyet. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
• Korkmaz, Ayla ve Mürüvvet Başer (2019). “Toplumsal cinsiyet rolleri bağlamında ataerkillik ve iktidar ilişkileri”. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi 28(1), 71–76.
• Kristeva, Julia (2024). Black Sun: Depression and Melancholia. New York: Columbia University Press.
• Lacan, Jacques (2001). Écrits: A Selection (Çev. A. Sheridan). Londra: Routledge.
• Leader, Darian (2009). The New Black: Mourning, Melancholia, and Depression. Minneapolis: Graywolf Press.
• Mardin, Şerif (1991). “Aydınlar konusunda Ülgener ve bir izah denemesi”. Toplum ve Bilim 24, 9–15.
• Meriç, Cemil (1996). Umrandan Uygarlığa. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Meriç, Nezihe (2023). Toplu Öyküleri I. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Okay, Orhan (1991). Batı Medeniyeti Karşısında Ahmed Midhat Efendi. Ankara: MEB Yayınları.
• Ong, Walter J. (1982). Orality and Literacy: The Technologizing of the Word. (Reprint 2002). New York: Routledge.
• Önder, Alev (2006). Nezihe Meriç’in öykücülüğü. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Adana: Çukurova Üniversitesi.
• Özel, İsmet (1983). “Tanzimat’ın getirdiği aydın”. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, Cilt I, ss. 61–66. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Özgürbüz, Merve Esra (2024). “Güzide Sabri’nin ilk dönem romanlarında melankolinin psikanalitik incelemesi”. Journal of Turkish Language and Literature 64(3), 611–636.
• Özkan, Aylin ve Sinem Baltacı (2020). “Freud ve Lacan’ın psikanalitik kuramlarında yastan ayrışan melankolik özne”. Psikoloji Çalışmaları 40(2), 317–333.
• Özkan, Doğu (2024). Türk romanında ‘yaşlılık’ olgusu (Tanzimat’tan Cumhuriyet’e). Yayımlanmamış Doktora Tezi. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Öztimur, Neşe (2007). “Feminist teoride Pierre Bourdieu tartışmaları”. G. Çeğin vd. (Ed.), Ocak ve Zanaat: Pierre Bourdieu Derlemesi (ss. 589–604). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Parla, Jale (2010). Babalar ve Oğullar. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Sağıroğlu, Birsel (2022). “Nevrotik öznenin kayıp nesnesi: ‘Vapur’”. Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları 14(28), 175–200.
• Sancar, Serpil (2020). Türk modernleşmesinin cinsiyeti: erkekler devlet, kadınlar aile kurar. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Tire, Olcay (2017). Cinsiyet rollerinin toplumsal işlevlerinin, kadının konumu üzerine etkileri (Gündelikçi kadınlar örneğinde). Yayımlanmamış Doktora Tezi. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi.
• Türk, H. Bahadır (2008). “Eril tahakkümü yeniden düşünmek: Erkeklik çalışmaları için bir imkân olarak Pierre Bourdieu”. Toplum ve Bilim 112, 119–147.
• Vergin, Nur (2006). “Entelektüel olmak ya da olmamanın sosyolojik belirlemeleri üzerine bir deneme”. Doğu-Batı 37, 9–35.
• Yalçınkaya, Ayhan (2015). “Yunan uygarlığı içinde polis ve siyaset”. M. A. Ağaoğulları (Ed.), Sokrates’ten Jakobenlere Batı’da Siyasal Düşünceler (ss. 19–90). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Yıldırım, Ergün (2012). Hayali modernlik: Türk modernliğinin icadı. İstanbul: Doğu Kitabevi.
• Yıldırım, Nilüfer (2009). “Sembolik bir dil hazinesi: Halk anlatıları”. Turkish Studies 4(8), 2383–2403.
• Yivli, Oktay (2011). “Sevdican Oyununda Kadın Tipleri”. Erdem (60), 227–236.
• Zaptiye, Duygu (2023). Nezihe Meriç öykülerinde kadın başkaldırısı. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi.