Erken Dönem Tefsir Tarihinde Muhammed b. Sâib el-Kelbî’nin İzleri: Taberî’nin Câmiʿu’l-beyân’ı Üzerine Bir İnceleme

Öz

Muhammed b. Sâib el-Kelbî (ö. 146/763), erken dönem tefsir tarihinin önemli şahsiyetlerinden biridir. Tefsir, tarih ve ensâb alanlarındaki şöhretine rağmen ehl-i hadis tarafından yoğun eleştiri-lere maruz kalmıştır. Ancak Kelbî’ye ait nakiller, tefsir literatüründe belli bir kabul görmüş ve müfessirler tarafından dikkate alınmıştır. Bu bağlamda İbn Cerîr et-Taberî’nin Câmiʿu’l-beyân ʿan teʾvîli âyi’l-Ḳurʾân adlı tefsirinde Kelbî’den nakilde bulunup bulunmadığı meselesi literatür-de tartışma konusu olmuştur. Güncel akademik araştırmalar neticesinde Taberî’nin tefsirinde Kelbî’ye ait nakillerin var olduğu ortaya koyulmuş olmakla birlikte bu tespitin mahiyeti bütüncül bir incelemeye konu edilmemiştir. Bu sebeple elinizdeki makale, Taberî tefsirindeki Kelbî nakil-lerini kapsamlı biçimde ele almayı amaçlamaktadır. Meselenin daha iyi anlaşılabilmesi adına ön-celikle Kelbî’nin hayatına dair bilgi verilmiş, ilmî kişiliği etrafındaki tartışmalar değerlendirilmiş ve literatürde yer alan bazı hatalı bilgiler tashih edilmiştir. Ardından makalenin ana eksenini oluş-turan Taberî tefsirindeki Kelbî nakilleri literatür taraması yoluyla tespit edilmiş ve titiz bir analize tabi tutulmuştur. Bu analiz neticesinde eserde Kelbî’ye dair 55 atfın yer aldığı, Taberî’nin Kelbî hakkında hem olumlu hem olumsuz ifadeler serd ettiği ve 22 yerde adını gizleyerek ondan nakil-de bulunduğu ortaya koyulmuştur. Ayrıca Taberî’nin, tefsirinin hacmine oranla Kelbî’den sınırlı ölçüde yararlanmasının muhtemel sebepleri ve aktardığı nakiller karşısındaki tutumu da söz ko-nusu analizin diğer çıktılarıdır. Son olarak, literatürde Taberî’nin Kelbî’den nakil yapıp yapmadı-ğına veya ondan hangi ölçüde istifade ettiğine dair ileri sürülen görüşler incelenmiştir. Taberî tefsirindeki Kelbî nakilleri üzerinden yapılan bu inceleme, söz konusu görüşlerin tutarlılığını test etmekte ve Taberî’nin Kelbî’ye yönelik tavrını belirginleştirmeye çalışmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tefsir
• Taberî
• Câmiʿu’l-beyân
• Kelbî
• Muhammed b. Sâib

آثارُ محمد بن السائب الكلبي في تاريخ التفسير المبكر :دراسةٌ في جامع البيان للطبري

Öz

يُعَدّ محمّد بن السائب الكلبي (ت 146هـ/763م) من الشخصيات البارزة في تاريخ التفسير في العصور المبكرة. وعلى الرغم من شهرته في مجالات التفسير والتاريخ والأنساب، فقد تعرّض لانتقادات شديدة من قِبَل أهل الحديث. ومع ذلك، حظيت الروايات المنسوبة إلى الكلبي بدرجة من القبول في مؤلفات التفسير، وأولاها المفسّرون عنايةً ملحوظة. وفي هذا السياق، ثار جدل في الدراسات العلمية حول مسألة اعتماد ابن جرير الطبري على روايات الكلبي في تفسيره جامع البيان عن تأويل آي القرآن. وقد كشفت الأبحاث الأكاديمية الحديثة عن وجود روايات للكلبي في تفسير الطبري، غير أنّ طبيعة هذا الوجود لم تُبحث بعدُ دراسةً شاملة. ومن هنا تهدف هذه المقالة إلى تناول روايات الكلبي في تفسير الطبري تناولًا جامعًا. ولتوضيح الإشكالية، تُقدِّم الدراسة أولًا عرضًا موجزًا لحياة الكلبي، وتناقش الجدل الدائر حول شخصيته العلمية، مع تصحيح بعض المعلومات الخاطئة الواردة في المصادر. ثم تُحدَّد روايات الكلبي في تفسير الطبري من خلال مسحٍ منهجيٍّ للمصادر، وتُخضع لتحليل دقيق. وقد أظهر هذا التحليل وجود خمسٍ وخمسين إحالةً إلى الكلبي، وتضمُّن تفسير الطبري تقييمات إيجابية وسلبية له، إضافةً إلى نقله عنه في اثنين وعشرين موضعًا دون التصريح باسمه. كما تبحث الدراسة أسباب اعتماد الطبري المحدود على الكلبي قياسًا بحجم تفسيره، وموقفه من الروايات التي نقلها عنه، فضلًا عن تقويم الآراء المطروحة في الأدبيات حول مدى استفادة الطبري من الكلبي.

Anahtar Kelimeler

• التفسير
• الطبري
• جامع البيان
• الكلبي
• محمد بن السائب

Traces of Muḥammad b. Sāʾib al-Kalbī in the Early History of Qurʾānic Exegesis: A Study of al-Ṭabarī’s Jāmiʿ al-Bayān

Abstract

Muḥammad b. Sāʾib al-Kalbī (d. 146/763) is one of the prominent figures of early Qurʾānic exegesis. Despite his reputation in tafsīr, history, and genealogy, he was subjected to severe criticism by tradi-tionist circles (ahl al-ḥadīth). Nevertheless, reports attributed to al-Kalbī gained a certain degree of acceptance in tafsīr literature and were taken into consideration by later exegetes. In this context, whether Ibn Jarīr al-Ṭabarī transmitted reports from al-Kalbī in his Jāmiʿ al-bayān ʿan taʾwīl āy al-Qurʾān has been a subject of scholarly debate. Although recent academic studies have demonst-rated the presence of al-Kalbī’s reports in al-Ṭabarī’s commentary, the nature of this presence has not yet been examined comprehensively. This article, therefore, aims to analyze al-Kalbī’s reports in al-Ṭabarī’s tafsīr in a systematic manner. To facilitate a clearer understanding, it first presents al-Kalbī’s biography, evaluates the debates surrounding his scholarly persona, and corrects certain inaccuracies in the literature. It then identifies and closely analyzes al-Kalbī-related reports in Jāmiʿ al-bayān through a comprehensive textual survey. The analysis reveals 55 references to al-Kalbī, encompassing both positive and negative assessments, and demonstrates that al-Ṭabarī transmitted from him anonymously in 22 instances. The study also discusses the potential reasons for the relati-vely limited number of transmissions from al-Kalbī—relative to the vast scale of al-Ṭabarī's tafsīr—and examines his overall attitude toward these reports. Finally, the study evaluates scholarly views on the extent of al-Ṭabarī’s reliance on al-Kalbī. By analyzing these reports, it tests the consistency of existing scholarly opinions and seeks to clarify al-Ṭabarī’s methodological stance toward al-Kalbī.

Keywords

• Tafsīr
• al-Ṭabarī
• Jāmiʿ al-Bayān
• al-Kalbī
• Muḥammad b. Sāʾib

Kaynakça

1. Abdürrezzâk b. Hemmâm es-San‘ânî. Tefsîru Abdürrezzāḳ. thk. Mahmûd Muhammed Abduh. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1419/1999.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Muhammed eş-Şeybânî. el-ʿİlel ve maʿrifeti’r-ricâl. thk. Vasi-yullah b. Muhammed Abbas. 3 Cilt. Riyâd: Dâru’l-Hânî, 1422/2001.
3. Aydar, Hidayet. “Hicrî İkinci Asırda Tebe-i Tâbiîn’in Tefsirdeki Yeri”. Hicri İkinci Asırda İslami İlimler 2. ed. Hidayet Aydar vd.. 115-178. Ankara: İksad Uluslararası Yayınevi, 2022.
4. Beyhakī, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn. Delâʾilü’n-nübüvve ve maʿrifetü aḥvâli ṣâḥibi’ş-şerîʿa. thk. Abdülmu‘tî Kal‘acî. 7 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1408/1988.
5. Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük Tefsir Tarihi ve Tabakatü’l-Müfessirin. 2 Cilt. İstanbul: Ravza Yayınları, 2015.
6. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl. et-Târîḫu’l-kebîr. thk. Muhammed b. Salih b. Mu-hammed ed-Debbâsî. 12 Cilt. Riyâd: en-Nâşiru’l-Mütemeyyiz, 1440/2019.
7. Cerrahoğlu, İsmail. “Kelbî, Muhammed b. Sâib”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedi-si. 25/205-206. Ankara: TDV Yayınları, 2022.
8. Cevâd Ali. “Mevāridü Tārîḫi’t-Ṭaberî”. Mecelletü’l-Mecma‘i’l-İlmî el-Irâkî 1 (1950), 143-231.

9. Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer b. Ahmed. el-Mü’telif ve’l-muḫtelif. thk. Muvaffak b. Ab-dullah b. Abdulkâdir. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1406/1986.
10. Dârekutnî, Ebü’l-Hasen Alî b. Ömer b. Ahmed. el-ʿİlelü’l-vâride fi’l-eḥâdîs̱i’n-nebeviyye. thk. Mahfûzürrahman Zeynüllah es-Selefî. Riyâd: Dâru Taybe, 1405/1985.
11. Dâvûdî, Şemsüddîn Muhammed b. Alî. Ṭabaḳâtü’l-müfessirîn. thk. Ali Muḥammed Ömer. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1403/1983.
12. Dinç, Ömer. Erken Dönem Tefsir Geleneğinde Nakil Anlayışı. İstanbul: İSAM Yayınları, 2022.
13. Edirnevî, Ahmed b. Muhammed. Ṭabaḳâtü’l-müfessirîn. thk. Mustafa Özel - Muammer Erbaş. İzmir: Birleşik Matbaacılık, 2005.
14. Efendioğlu, Mehmet. “Metrûk”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/415-416. Anka-ra: TDV Yayınları, 2004.
15. Emîn, Ahmed. Fecrü’l-İslâm. Kahire: Müessesetü Hindâvî, 2011.
16. Erul, Bünyamin. “Tedlîs”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/262-264. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
17. Gökgöz, Turgay. “Arap Şiirinde Nakîza Türü”. Nüsha: Şarkiyat Araştırmaları Dergisi 20/51 (2020), 31-56. https://doi.org/10.32330/nusha.682885
18. Halil, Hüseyin. Tefsîru’l-Kelbî ve Tefsîru İbn Abbâs (TİA) İlişkisi. Ankara: Nobel Bilimsel, 2024.
19. Hamevî, Şihâbüddîn Ebû Abdillâh Yâkūt b. Abdillâh er-Rûmî. Muʿcemü’l-üdebâʾ: İrşâdü’l-erîb ilâ maʿrifeti’l-edîb. thk. İhsân Abbas. 7 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Ğarbi’l-İslâmî, 1414/1993.
20. Harbî, Hüseyin Ali. Menhecü’l-İmām İbn Cerîr et-Ṭaberî fi’t-tercîḥ. Amman: Dâru’l-Cenâdriyye, 1429/2008.
21. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekr Ahmed b. Alî b. Sâbit b. Ahmed b. Mehdî. el-Câmiʿ li-aḫlâḳı’r-râvî ve âdâbi’s-sâmi‘. thk. Mahmûd Tahhân. 2 Cilt. Riyâd: Mektebetü’l-Ma‘ârif, 1403/1983.
22. İbn Adî, Ebû Ahmed Abdullāh el-Cürcânî. el-Kâmil fî ḍu‘afâ’i’r-ricâl. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd – Ali Muhammed Mu‘avviḍ. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1997/1418.
23. İbn Ebî Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahmân Muhammed b. İdrîs er-Râzî. Kitâbü’l-Cerḥ ve’t-taʿdîl. 9 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1372/1952.
24. İbn Ebî Zemenîn, Ebû Abdillah Muhammed b. Abdillah. Tefsîru’l-Ḳur’âni’l-‘Azîz li’bni Ebî Ze-menîn. thk. Ebû Abdullah Hüseyin b. Ukkâşe-Muhammed b. Mustafa el-Kenz. 5 Cilt. Kâhire: el-Fârûku’l-Hadîse li’t-Tıbâ‘ati ve’n-Neşr, 2002/1423.
25. İbn Hacer el-Askalânî, Şihâbüddîn Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî b. Muhammed. Tehẕîbü’t-Tehẕîb. 12 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kitâbi’l-İslâmî, ts.
26. İbn Hallikân, Ebü’l-Abbâs Şemsüddîn Ahmed b. Muhammed b. Ebî Bekr. Vefeyâtü’l-aʿyân ve enbâʾü ebnâʾi’z-zamân. thk. İhsân Abbâs. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sadr, 1391/1971.
27. İbn Hibbân. Kitâbü’l-Mecrûḥîn mine’l-muḥaddis̱în. thk. Hamdî Abdülmecîd es-Selefî. 2 Cilt. Riyâd: Dârü’s-Sumay‘î, 1420/2000.
28. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim ed-Dîneverî. el-Maʿârif. thk. Servet Ukkâşe. Kahire: Dârü’l-Ma‘ârif, 1992.
29. İbn Sa‘d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Menî‘ ez-Zührî. Kitâbü’ṭ-Ṭabaḳāti’l-kebîr. thk. Ali Mu-hammed Ömer. 11 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1421/2001.
30. İbn Teymiyye, Takıyyüddin. Mecmû‘u’l-Fetavâ. thk. Amir Cezzar ve Enver Baz. 39 Cilt. b.y.: Dâru’l-Vefâ, 1426/2005.
31. Karataş, Ali. “Kelbî ve Yorumları”. Kur’ân ve Yorumu -İlk Üç Yüz Yıl- 2. ed. Halil Rahman Açar. 1-15. Ankara: İlim Dallarının Düşünce Temellerini Araştırma Enstitüsü Yayını, 2019.
32. Karataş, Ali. Tefsir Geleneğinde Rivâyet. Ankara: Fecr Yayınları, 2021.
33. Kaya, Mesut. Taberî Tefsiri’nin Kaynakları. İstanbul: İFAV Yayınları, 2022.
34. Koç, Mehmet Akif. İsnad Verileri Çerçevesinde Erken Dönem Tefsir Faaliyetleri -İbn Ebî Hâtim (ö. 327/939) Tefsiri Örneğinde Bir Literatür İncelemesi-. Ankara: Kitâbiyât, 2003.
35. Koç, Mehmet Akif. “Taberî Tefsirini Anlamak Üzerine”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 51/1 (2010), 79-92. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001015
36. Koç, Mehmet Akif. Tefsirde Bir Kaynak İncelemesi: es̱-S̱a‘lebî Tefsirinde Muḳātil b. Suleymān (150/767) Rivayetleri. Ankara: Kitâbiyât, 2005.
37. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. çev. Hayreddin Karaman vd.. Ankara: DİB Yayınları, 2017.
38. Küçük, Raşit. “İsnad”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/154-159. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
39. Mizzî, Cemâlüddîn Ebü’l-Haccâc Yûsuf. Tehẕîbü’l-Kemâl fî esmâʾi’r-ricâl. thk. Beşâr ‘Avvâd Ma‘rûf. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1413/1992.
40. Mustafa, Şâkir. et-Târîḫu’l-ʿArabî ve’l-müʾerriḫûn. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-‘İlm li’l-Melâyîn, 1983.
41. Nedîm, Ebü’l-Ferec Muhammed b. İshak. el-Fihrist. çev. Ramazan Şeşen. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
42. Nilsaz, Nosrat. “The al-Wāḍiḥ Tafsīr: Further Evidence for Author Identification, Relationship with Tafsīr al-Kalbī, and Literary Analysis”. Der Islam 95 (2018), 401-428.
43. Özmen, Kerim. “Mâturîdî’nin Te’vîlâtü’l-Kur’ân’ında Muhammed b. Sâib el-Kelbî’ye Atfedilen Tefsir Verileri Üzerine Bir İnceleme”. Vakıf İnsan Sabri ÖZPALA’ya Armağan. ed. Bedreddin Çetiner. 341-377. İstanbul: Seçil Ofset, 2024.
44. Rippin, Andrew. “Tafsīr Ibn ‘Abbās and Criteria for Dating early Tafsīr Texts”. Jerusalem Stud-ies in Arabic and Islam 19 (1994), 38-83.
45. Sa‘lebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm. el-Keşf ve’l-beyân ʿan tefsîri’l-Ḳurʾân. thk. Ebû Muhammed b. Âşûr. 10 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-ʿArabî, 1422.
46. Schöller, Marco. “Sīra and Tafsīr: Muḥammad al-Kalbī on the Jews of Medina”. The Biography of Muhammad. ed. Harald Motzki. 18-48. Leiden: Brill, 2000.
47. Sezgin, Fuat. Arap-İslam Bilimleri Tarihi. çev. Heyet. 17 Cilt. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayıncılık, 2015.
48. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Ḳur’ân. thk. Mahmûd Muhammed Şâkir – Ahmed Muhammed Şâkir. 24 Cilt. Mekke: Dâru’t-Terbiye ve’t-Türâs, ts.
49. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmi‘u’l-beyân ‘an te’vîli âyi’l-Ḳur’ân. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 24 Cilt. Kahire: Dâru Hecer, 1422/2001.
50. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Tārîḫu’t-Ṭaberî. thk. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrahim. 11 Cilt. Mısır: Dârü’l-Me‘ârif, 1387/1967.
51. Taberî, İbn Cerîr. Taberî Tefsiri: Câmiu’l-Beyân an Te’vîli Âyi’l-Kur’ân. çev. Mesut Kaya vd., ed. Mesut Kaya – Süleyman Narol. İstanbul: Beka Yayınları, 2023.
52. Tayyâr, Müsâ‘id b. Süleymân (ed.). Mevsûatü’t-Tefsîri’l-Me’s̱ūr. 23 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1439/2017.
53. Tayyâr, Müsâ‘id b. Süleymân. “Mukaddimetü Tefsîri’t-Taberî-45”. YouTube. Yayın Tarihi 28 Temmuz 2020. https://www.youtube.com/watch?v=2VyLgoR1FH4&t=1447s
54. Türcan, Saliha. Rivayet Tefsiri Geleneğinin Dönüşümü. Ankara: TDV Yayınları, 2021.
55. Uğur, Mücteba. “A‘meş”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/54. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
56. Vâsıl, Fâtıma Yûsuf ‘Ömer. Akvālü Muḥammed b. es-Sāib el-Kelbî el-mütevaffā ‘ām 146 h. fi’t-tefsîr – cem‘an ve dirāseten min evveli sūrati’l-Fātiḥa ilā āḫiri sūrati’l-Kehf. Medine, Câmi‘tü’l-Medîne el-‘Âlemiyye, Doktora Tezi, 1438/2018.
57. Vâsıl, Hâlid b. Yûsuf b. ‘Ömer. “Tefsîru Etbā‘i’t-Tābi‘în: ‘Alāmuhū ve Me‘ālimuhū”. Mecelletü Ma‘hedi’l-İmâmi’ş-Şâtıbî 13 (Cemâziyelâhir 1433), 109-206.
58. Vâsıl, Hâlid b. Yûsuf. Tefsîru Etbā‘i’t-Tābi‘în: Arż ve Dirāse. Riyâd, Merkezü Tefsîr li’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, 1437.
59. Yahyâ b. Sellâm, Ebî Sa‘lebe et-Teymî el-Baṣrî el-İfrîḳî el-Ḳayrevânî. Tefsîru Yahyâ b. Sellâm. thk. Hind Şelebî. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1425.
60. Yaşar, Naif. İlk Üç Asır Kelam Tartışmaları ve Taberî. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2016.
61. Yazıcı, Burhan. Muhammed b. Sâib el-Kelbî’nin Tefsirciliği. Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
62. Zehebî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Mîzânü’l-i‘tidâl fî naḳdi’r-ricâl. thk. Ali Muhammed el-Becâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Ma‘rife, 1382/1963.
63. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ’. thk. Şu‘ayb el-Arnaût vd.. 23 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1402/1982.
64. Zehebî, Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Târîḫu’l-İslâm ve vefeyâtü’l-meşâhîr ve’l-aʿlâm. thk. Ömer Abdüsselam Tedmürî. 52 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-‘Arabî, 1411/1991.