Tüketici seviyesinde ortaya çıkan atık ve karbon emisyonu miktarını etkileyen faktörler: Yaş meyve ve sebze örneği
Öz
Amaç: Araştırmada, nihai tüketicilerin sahip olduğu tüketim anlayışı ve alışkanlıklarıyla hane halkı düzeyinde ortaya çıkardığı yaş meyve ve sebze atık miktarı (GA) ile karbon emisyonu (KE) miktarını etkileyen faktörleri ortaya çıkarmak amaçlanmıştır.
Tasarım/Metodoloji /Yaklaşım: Araştırma verileri, Samsun ili kent merkezinde yaşayan tüketiciler arasından sistematik örnekleme yöntemiyle belirlenmiş 225 tüketiciden anket yoluyla elde edilmiştir. Sorumlu tüketim anlayışı, sorumlu tüketim ölçeği (STÖ) kullanılarak ortaya konulmuştur. Yaş meyve ve sebze tüketiminde ortaya çıkan KE miktarı, yaşam döngüsü analizi (YDA) çerçevesinde emisyon faktörleri kullanılarak ölçülmüştür. Tüketici seviyesinde ortaya çıkan GA ve KE miktarlarını etkileyen faktörler regresyon analizi yardımıyla belirlenmiştir.
Bulgular: Samsun ili merkezinde yaşayan tüketiciler yılda 16.63 kg meyve ve 60.08 kg sebze atığı oluşturmaktadırlar. En fazla atık oluşan meyvenin üzüm, en fazla atık oluşan sebzenin ise kabak olduğu tespit edilmiştir. En fazla KE oluşturan sebze serada yetiştirilen domates ve hıyar iken, en fazla KE üreten meyveler çilek ve turunçgillerdir. Araştırmada ayrıca, sorumlu tüketicilerin düşük sorumluluk sahibi tüketicilere kıyasla daha az GA ve KE ürettiğini göstermiştir. Pratik Uygulamalar: Tüketicilerin sorumlu tüketim davranışlarını benimsemesini teşvik eden kampanyalar ve eğitim programlarının geliştirilmesi ve tüketicilerin çevresel etkilerini azaltan uygulamalara yönelmesi için etiketleme, ödüllendirme veya teşvik mekanizmalarının geliştirilip uygulamaya konulması GA ve KE’yi azaltabilecektir. Yerel yönetimlerin, atık yönetimi ile ilgili yasa ve düzenlemeleri tüketicilerin davranışlarını teşvik edecek şekilde gözden geçirmesi GA ve KE’nin azalmasına olumlu katkı sağlayabilecektir.
Özgünlük/Değer: Dünyada ve Türkiye’de henüz tam olarak ortaya konulmamış olan sorumlu tüketim anlayışı ile GA ve KE miktarları arasındaki ilişkiyi hane halkı düzeyinde ampirik olarak ortaya koyması bu araştırmanın özgün yönüdür.
Anahtar Kelimeler
Etik Beyan
Kaynakça
- Abeliotis, K., Lasaridi, K. and Chroni, C. (2014), Attitudes and behavior of greek households regarding food waste prevention, Waste Management & Research, 32(3), pp.237-240.
- Alridge, T.L., Aldrich, L.K. and Bowman, E.V. (1994), “CO2 Pellet Decontamination Technology at Westinghouse Hanford”, Presented at Third International Workshop on Implementation of ALARA, May 8-11, New York, available at: https://inis.iaea.org/records/w7p9p-bje69/files/25070005.pdf?download=1 (accessed 29 September 2025).
- Ares, G. and Gámbaro, A. (2007), Influence of gender, age and motives underlying food choice on perceived healthiness and willingness to try functional foods, Appetite, 49(1), s.148–158.
- Aschemann-Witzel, j., de Hooge, I., Amani, P., Bech-Larsen, T. and Oostindjer, M. (2015), Consumer-related food waste: causes and potential for action, Sustainability, 7(6), pp.6457-6477.
- Avşar, Y. (2024), Atık yönetimi stratejisi olarak “sıfır atık projesi” ve Türkiye’deki uygulama örnekleri, Türk Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 5(2), pp.82-93.
- Ay, U ve Özmen, M. (2023), Bir Tüketim Pratiği Olarak Hanehalkının İsraf Davranışlarının Sosyolojik Analizi, Nobel Bilimsel Eserler, ISBN: 978-625-398-875-3, 186 pp.
- Berger J. (2017), Are luxury brand labels and “green” labels costly signals of social status? an extended replication”, PLoS ONE, 12(2): pp.e0170216.
- Bianchi, C. and Mortimer, G. (2015), Drivers of local food consumption: a comparative study, British Food Journal, 117(9), pp.2282-2299.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Sürdürülebilir Tarımsal Kalkınma
Bölüm
Araştırma Makalesi
Erken Görünüm Tarihi
18 Haziran 2026
Yayımlanma Tarihi
26 Haziran 2026
Gönderilme Tarihi
30 Eylül 2025
Kabul Tarihi
14 Ocak 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Cilt: 32 Sayı: 1