Battalgazi ilçesinin (Malatya) 6 Şubat Depremleri sonrası afet dirençliliğinin coğrafi analizi

Öz

T6 Şubat 2023 Kahramanmaraş merkezli depremler, Doğu Anadolu Fay Zonu üzerindeki yerleşmelerin kırılganlığını acı bir şekilde ortaya koymuştur. Bu çalışma, depremlerin Malatya’nın Battalgazi ilçesindeki çok boyutlu etkilerini coğrafi bir perspektifle analiz etmeyi ve ilçenin afet sonrası kentsel dirençliliğini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Karma yöntem deseninin benimsendiği araştırmada; saha gözlemleri, 110 afetzede ile yapılan anketler ve kurum verileri bütüncül olarak değerlendirilmiştir. Ayrıca, ilçenin deprem tehlike haritası, 10 farklı parametre kullanılarak çok kriterli karar verme yöntemlerinden Fuzzy Analitik Hiyerarşi Süreci (FAHS) ile üretilmiş ve 6 Şubat depremlerindeki hasar verileriyle doğrulanmıştır. Analizler, afetin demografik yapıyı, yerleşim tercihlerini ve ekonomik faaliyetleri kökten değiştirdiğini; afet sonrasında ilçe nüfusunun %12,5 oranında azaldığını ve fiziksel ve ekonomik dirençliliğin sosyal dirençliliğe kıyasla daha zayıf kaldığını göstermektedir. Üretilen tehlike haritası, hasarlı binaların dağılımıyla %80’e varan bir tutarlılık göstermiştir. “Çok yüksek tehlikeli” sınıf, ilçe alanının yalnızca %6,5’ini kaplamasına rağmen yapı stokunun yaklaşık %46’sını ve toplam nüfusun %40’ını barındırmakta; yüksek risk özellikle alüvyon zeminli ilçe merkezi ile batı ve kuzeybatı kesimlerinde yoğunlaşmaktadır. Çalışma, Battalgazi’nin gelecekteki afetlere karşı daha dirençli hale getirilmesi için risk azaltma stratejileri, toplumsal katılım ve “daha iyisini inşa etme” ilkesine dayalı bütüncül planlama önerileri sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Afet Sonrası Dirençlilik
• 6 Şubat 2023 Depremleri
• Battalgazi
• Malatya
• Deprem Tehlike ve Risk Analizi

Geographical analysis of disaster resilience in Battalgazi district (Malatya) after the February 6 earthquakes

Öz

The earthquakes on February 6, 2023, centered in Kahramanmaraş, starkly exposed the vulnerability of settlements along the East Anatolian Fault Zone. This study aims to analyze the multi-dimensional impacts of these earthquakes on Battalgazi (Malatya) from a geographical perspective and to evaluate the district’s post-disaster urban resilience. Adopting a mixed-methods research design, the study integrates field observations, a survey of 110 earthquake survivors, and secondary (institutional) data. Additionally, an earthquake hazard map of the district was generated using the Fuzzy Analytic Hierarchy Process (FAHP)—a multi-criteria decision-making method—based on ten parameters and validated with damage data from the February 6 earthquakes. Findings indicate that the disaster radically altered the demographic structure, settlement patterns, and economic activities, revealing that physical and economic resilience remain more fragile than social resilience. The hazard map demonstrated a prediction accuracy of approximately 80% when compared with damaged buildings, confirming that high-risk areas are concentrated in the central, western, and northwestern parts, which are characterized by alluvial soils. The study offers policy recommendations based on risk reduction strategies, community engagement, and the "build back better" principle to enhance Battalgazi's resilience against future disasters.

Anahtar Kelimeler

• Post-Disaster Resilience
• February 6
• 2023 Earthquakes
• Battalgazi
• Malatya
• Earthquake Hazard and Risk Analysis

Kaynakça

1. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı-AFAD. (2023a). 06 Şubat 2023 Pazarcık (Kahramanmaraş) Mw 7.7 ve Elbistan (Kahramanmaraş) Mw 7.6 depremlerine ilişkin ön değerlendirme raporu. https://deprem.afad.gov.tr/assets/pdf/Arazi_Onrapor_28 022023_surum1_revize.pdf
2. Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı-AFAD. (2023b). Malatya il afet risk azaltma planı (İRAP). T.C. Malatya Valiliği. http://www.malatya.gov.tr/kurumlar/malatya.gov.tr/Dos yalar/IRAP/Il-Afet-Risk-Azatma-Plani.pdf
3. Akdur, R. (2000). Afetler ve afetlerde sağlık hizmetleri. İçinde Türkiye sorunlarına çözüm konferansı-3: 21. yüzyılda Türkiye (ss. 1–16). Ankara Üniversitesi Basımevi. https://acikbilim.ankara.edu.tr/handle/20.500.12575/419 81
4. Anadolu Ajansı. (2023a, 3 Mart). Depremlerden etkilenen çiftçilerin borç ertelemesi yeniden düzenlendi. https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/depremlerden- etkilenen-ciftcilerin-borc-ertelemesi-yeniden- duzenlendi/2841888
5. Anadolu Ajansı. (2023b, 11 Mayıs). Malatya’daki konteyner kentin çarşısı faaliyete geçiyor. https://www.aa.com.tr/tr/asrin-felaketi/malatyadaki- konteyner-kentin-carsisi-faaliyete-geciyor/2894665
6. Anwar, G. A., & Dong, Y. (2020). Seismic resilience of retrofitted RC buildings. Earthquake Engineering and Engineering Vibration, 19(3), 561–571. https://doi.org/10.1007/s11803-020-0580-z Arslan, Ö., & Hayli, S. (2007). Battalgazi ilçesinin nüfus coğrafyası. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 17(2), 1–30.
7. Askar, R., Bragança, L., & Gervásio, H. (2021). Adaptability of buildings: A critical review on the concept evolution. Applied Sciences, 11(10), 4483. https://doi.org/10.3390/app11104483
8. Ateş, A. (2020). Zeminlerinin sıvılaşma potansiyelinin arazi ve laboratuvar deneyleri ile araştırılması. İKSAD Yayınevi.

9. Bard, P. Y. (1995). Effects of surface geology on ground motion: Recent results and remaining issues. İçinde G.
10. Duma (Ed.), Proceedings of the 10th European Conference on Earthquake Engineering (ss. 305–323). Balkema.
11. Bard, P. Y., & Riepl-Thomas, J. (2000). Wave propagation in complex geological structures and their effects on strong ground motion. İçinde Wave motion in earthquake engineering (ss. 37–95). WIT Press.
12. Battalgazi Belediyesi. (2024, 21 Kasım). Kanalboyu’nda geçici çarşıya kalıcı çözümler. https://www.battalgazi.bel.tr/2024/11/21/kanalboyunda -gecici-carsiya-kalici-cozumler/
13. Birkmann, J. (2006). Measuring vulnerability to promote disaster-resilient societies: Conceptual frameworks and definitions. İçinde J. Birkmann (Ed.), Measuring vulnerability to natural hazards: Towards disaster resilient societies (ss. 9–54). United Nations University Press.
14. Blaikie, P., Cannon, T., Davis, I., & Wisner, B. (2014). At risk: Natural hazards, people’s vulnerability and disasters. Routledge.
15. Boore, D. M., Stewart, J. P., Seyhan, E., & Atkinson, G. M. (2014). NGA-West2 equations for predicting PGA, PGV, and 5% damped PSA for shallow crustal earthquakes. Earthquake Spectra, 30(3), 1057–1085. https://doi.org/10.1193/070113EQS184M
16. Borcherdt, R. D. (1994). Estimates of site-dependent response spectra for design (methodology and justification). Earthquake Spectra, 10(4), 617–653. https://doi.org/10.1193/1.1585791
17. Bruneau, M., Chang, S. E., Reinhorn, A. M., Lee, G. C., Comer, M. C., Chakraborti, T., & McAllister, R. (2003). Framework to quantitatively assess and enhance the seismic resilience of communities. Earthquake Spectra, 19(4), 733–752.
18. Büyüközkan, G., Ilıcak, Ö., & Feyzioğlu, O. (2022). A review of urban resilience literature. Sustainable Cities and Society, 77, Article 103579. https://doi.org/10.1016/j.scs.2021.103579 Celep, Z., & Kumbasar, N. (2001). Yapı dinamiği (3. bs.). İstanbul Teknik Üniversitesi.
19. Chang, D. Y. (1996). Applications of the extent analysis method on fuzzy AHP. European Journal of Operational Research, 95(3), 649–655. https://doi.org/10.1016/0377- 2217(95)00300-2
20. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2023). 2023 Kahramanmaraş ve Hatay depremleri raporu. https://www.sbb.gov.tr/wp- content/uploads/2023/03/2023-Kahramanmaras-ve- Hatay-Depremleri-Raporu.pdf
21. Cutter, S. L., Barnes, L., Berry, M., Burton, C., Evans, E., Tate, E., & Webb, J. (2008). A place-based model for understanding community resilience to natural disasters. Global Environmental Change, 18(4), 598–606. https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2008.07.013
22. Demir, M., & Altaş, N. T. (2024). Kars kentinde deprem hasar risk potansiyeli taşıyan alanların CBS tabanlı AHP analizlerine dayalı olarak belirlenmesi. Geomatik, 9(1), 1–12. https://doi.org/10.29228/geomatik.1375650
23. ESRI. (2024). Sentinel-2 10m land use/land cover time series. Environmental Systems Research Institute. https://lulctimeseries.blob.core.windows.net/lulctimeseri esv003/lc2024/lulc2024.zip
24. Ge, Y., Xing, X., & Cheng, Q. (2010). Simulation and analysis of infrastructure interdependencies using a Petri net simulator in a geographical information system. International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation, 12(6), 419–430. https://doi.org/10.1016/j.jag.2010.05.003
25. Geli, L., Bard, P. Y., & Jullien, B. (1988). The effect of topography on earthquake ground motion: A review and new results. Bulletin of the Seismological Society of America, 78(1), 42– 63.
26. Gelir İdaresi Başkanlığı. (2023). Mücbir sebep halinin uzatılması. https://gib.gov.tr
27. Göktaş, L. S. (2023). Kahramanmaraş merkezli depremlerin turizm sektörüne etkisi ve deprem sonrası atılması gereken adımlar hakkında öneriler. Journal of Gastronomy, Hospitality and Travel, 6(2), 624–635.
28. Holling, C. S. (1973). Resilience and stability of ecological systems. Annual Review of Ecology and Systematics, 4(1), 1–23.
29. Jennings, P. C. (2003). An introduction to the earthquake response of structures. International Geophysics, 81, 1097–1125. https://doi.org/10.1016/S0074- 6142(03)80181-X
30. Karadoğan, S. (2007, 30 Ekim). Malatya kenti ve yakın çevresi için olası doğal riskler ve afet yönetimi (GIS ortamında örnek bir uygulama) [Bildiri sunumu]. TMMOB Harita ve Kadastro Mühendisleri Odası Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemleri Kongresi, Ankara, Türkiye.
31. Kayar, İ., & Kutlu, S. Z. (2022). Kentsel dirençlilik ve çevresel sürdürülebilirlik ilişkisi üzerine bir değerlendirme. Troyacademy, 7(2), 178–204.
32. Koks, E. E., Rozenberg, J., Zorn, C., Tariverdi, M., Vousdoukas, M., & Fraser, S. A. (2019). A global multi-hazard risk analysis of road and railway infrastructure assets. Nature Communications, 10(1), 1–11. https://doi.org/10.5281/zenodo.2583746
33. Kramer, S. L. (1996). Geotechnical earthquake engineering. Prentice Hall. Lfarakh, R. (2021). Dirençli bir şehre doğru: Dirençlilik ve kentsel sistemler arasındaki bağın araştırılması [Yüksek lisans tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi]. İstanbul.
34. Marconcini, M., Metz-Marconcini, A., Üreyen, S., Palacios- Lopez, D., Hanke, W., & Bachofer, F. (2020). World Settlement Footprint (WSF) 2015. Figshare. https://doi.org/10.6084/m9.figshare.10048412.v1
35. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü-MTA. (2002). Malatya jeoloji haritası. https://eticaret.mta.gov.tr
36. Meerow, S., Newell, J. P., & Stults, M. (2016). Defining urban resilience: A review. Landscape and Urban Planning, 147, 38–49. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2015.11.011
37. Meyer, N., & Auriacombe, C. (2019). Good urban governance and city resilience: An afrocentric approach to sustainable development. Sustainability, 11(19), 5514. https://doi.org/10.3390/su11195514
38. Nyimbili, P. H., Erden, T., & Karaman, H. (2018). Integration of GIS, AHP and TOPSIS for earthquake hazard analysis. Natural Hazards, 92(3), 1523–1546. https://doi.org/10.1007/s11069-018-3262-7
39. Ocak, F., & Bahadir, M. (2024). CBS teknikleri kullanılarak deprem duyarlılık analizi için analitik hiyerarşi prosesi: Samsun Ladik Gölü havzası örneği, Türkiye. Kesit Akademi, 8(33), 45–62. https://doi.org/10.29228/kesit.64705
40. Okay, H. B., & Özacar, A. A. (2024). A novel VS30 prediction strategy taking fluid saturation into account and a new VS30 model of Türkiye. Bulletin of the Seismological Society of America, 114(2), 1048–1065. https://doi.org/10.1785/0120230032
41. Olğun, T. N. (2022). Malatya/Battalgazi yerleşiminde koruma- turizm ilişkisinin incelenmesi. Karesi Journal of Architecture, 1(1), 44–63.
42. Olshansky, R. B., & Johnson, L. A. (2014). The evolution of the federal role in supporting community recovery after U.S. disasters. Journal of the American Planning Association, 80(4), 293–304. https://doi.org/10.1080/01944363.2014.967710
43. Ouyang, M. (2014). Review on modeling and simulation of interdependent critical infrastructure systems. Reliability
44. Research Centre. http://data.europa.eu/89h/85005901- 3a49-48dd-9d19-6261354f56fe Pickett, S. T., Cadenasso, M. L., & Grove, J. M. (2004). Resilient cities: Meaning, models, and metaphor for integrating the ecological, socio-economic, and planning realms. Landscape and Urban Planning, 69(4), 369–384.
45. Rehman, A., Sajjad, M., Song, J., Riaz, M. T., Mehmood, M. S., & Ahamad, M. I. (2025). Integrated frequency ratio- analytical hierarchy and geospatial techniques-based earthquake risk assessment in mountainous cities: A case from the Northwestern Himalayas. Georisk: Assessment and Management of Risk for Engineered Systems and Geohazards, 19(2), 389–409.
46. Reilinger, R. E., McClusky, S., Vernant, P., Lawrence, S., Ergintav, S., Cakmak, R., & Toksöz, M. N. (2006). GPS constraints on continental deformation in the Africa‐Arabia‐Eurasia continental collision zone and implications for the dynamics of plate interactions. Journal of Geophysical Research: Solid Earth, 111(B5), Article B05411. https://doi.org/10.1029/2005JB004051
47. Reiter, L. (1990). Earthquake hazard analysis: Issues and insights. Columbia University Press.
48. Saaty, T. L. (1980). The analytic hierarchy process: Planning, priority setting, resource allocation. McGraw-Hill International.
49. Saaty, T. L. (2008). Decision making with the analytic hierarchy process. International Journal of Services Sciences, 1(1), 83–98.
50. Sarıcı, T., & Özcan, R. T. (2025). Interpretation of geotechnical risk maps for Malatya province in terms of earthquake sequence on February 6, 2023. Environmental Earth Sciences, 84, Article 91. https://doi.org/10.1007/s12665- 025-12099-2
51. Savaş Yavuzçehre, P., & Akgül, A. (2024). Yerel yönetim stratejik planlarında kentsel dirençliliğin eksikliği: 6 Şubat Kahramanmaraş depreminden etkilenen kentler üzerinden bir inceleme. Kamu Yönetimi ve Politikaları Dergisi, 5(3), 330–348. https://doi.org/10.58658/kaypod.1501170
52. Simmie, J., & Martin, R. (2010). The economic resilience of regions: Towards an evolutionary approach. Cambridge Journal of Regions, Economy and Society, 3(1), 27–43.
53. Simonovic, S. P. (2020). Systems approach to management of water resources—Toward performance based water resources engineering. Water, 12(4), 1208. https://doi.org/10.3390/w12041208
54. Siyahi, B., Çetin, K. Ö., & Bilge, H. T. (2013, 21-23 Kasım). Geoteknik deprem mühendisliği açısından zemin-temel- yapı etkileşimine kritik bakış [Bildiri sunumu]. 5. Geoteknik Sempozyumu, Adana, Türkiye. https://hdl.handle.net/11511/92603
55. Smith, K. (2013). Environmental hazards: Assessing risk and reducing disaster (6. bs.). Routledge. Engineering & System Safety, 121, https://doi.org/10.1016/j.ress.2013.06.040
56. Özaydın, K. (2005). Zemin mekaniği. Birsen Yayınevi. 43–60.
57. Özmen, A., Taş, Ö. F., İnce, O., Atar, M., & Sayın, E. (2024). 2023 Kahramanmaraş depremleri sonrası Malatya ilinde yer alan yığma binaların hasar mekanizmasının incelenmesi. Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Mühendislik Bilimleri Dergisi, 13(2), 697–703.
58. Öztürk, S., & Alkan, H. (2024). Hakkari ve civarının (Güneydoğu Anadolu, Türkiye) güncel deprem potansiyeli: Bölge- zaman-magnitüd analizleri. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 29(2), 648–664.
59. Pesaresi, M., & Politis, P. (2023). GHS-BUILT-H R2023A - GHS building height, derived from AW3D30, SRTM30, and Sentinel2 composite. European Commission, Joint Şelenbaş, S. (2017). Kaya ve alüvyon ortamlarda zeminin bina yüksekliğine etkisi. Uygulamalı Yerbilimleri Dergisi, 16(1), 1–15. https://doi.org/10.30706/uybd.307247
60. Tapan, İ. (2023). Kahramanmaraş merkezli depremlerin tarihi ve kültürel miras yapılarına etkisi: Malatya örneği. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(2), 436–449.
61. Tapan, İ. (2024). Kahramanmaraş merkezli depremlerin (6 Şubat 2023) Malatya Ovası’ndaki yerleşmelere etkisi. Turkish Studies, 19(3), 455–472.
62. T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. (2018). Türkiye bina deprem yönetmeliği: Deprem etkisi altında binaların tasarımı için esaslar. T.C. Resmî Gazete. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2018/03/201803 18M1-2-1.pdf
63. T.C. Malatya Valiliği. (2025). İlimizde deprem sonrası tarımsal ve hayvansal destekler. https://www.malatya.gov.tr/ilimizde-deprem-sonrasi- tarimsal-ve-hayvansal-destekler
64. United Nations International Strategy for Disaster Reduction- UNISDR. (2010). United Nations International Strategy for Disaster Reduction secretariat evaluation. https://www.unisdr.org/files/12659_UNISDRevaluation2 009finalreport.pdf
65. United Nations International Strategy for Disaster Reduction- UNISDR. (2017). Build back better: In recovery, rehabilitation and reconstruction. https://www.unisdr.org/we/inform/publications/53213
66. United Nations Office for Disaster Risk Reduction-UNDRR. (2009). Global assessment report on disaster risk reduction 2009: Risk and poverty in a changing climate. https://www.undrr.org/publication/global-assessment- report-disaster-risk-reduction-2009
67. Vale, L. J., & Campanella, T. J. (2005). The resilient city: How modern cities recover from disaster. Oxford University Press.
68. Varol, N., & Derin, L. (2024). Afete karşı dirençli kentler oluşturma stratejileri. İçinde M. Tün (Ed.), Tehlikeler ve afet dirençli kentler II (ss. 112–135). Özgür Yayınları. https://doi.org/10.58830/ozgur.pub456
69. Vaughan, E. J. (1997). Risk management. John Wiley & Sons.
70. Wald, D. J., & Allen, T. I. (2007). Topographic slope as a proxy for seismic site conditions and amplification. Bulletin of the Seismological Society of America, 97(5), 1379–1395.
71. Walker, B. H., & Salt, D. (2006). Resilience thinking: Sustaining ecosystems and people in a changing world. Island Press.
72. Yariyan, P., Avand, M., Soltani, F., Ghorbanzadeh, O., & Blaschke, T. (2020). Earthquake vulnerability mapping using different hybrid models. Symmetry, 12(3), 405. https://doi.org/10.3390/sym12030405