Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı'nda Değerler Eğitimi: Erdem-Değer-Eylem Çerçevesinde Bir Analiz

Yıl 2025, Cilt: 7 Sayı: 30, 63 - 87, 29.12.2025

Süleyman Temur

https://doi.org/10.52105/temelegitim.1795161

https://izlik.org/JA26BL59PY

Öz

Değerler, bir toplumun sürekliliğini sağlayan ve bireysel eylemlere yön veren temel standartlar olarak kabul edilmektedir. Değerler eğitimi, her ne kadar tüm derslerin ortak bir misyonu olsa da sosyal bilgiler dersi, etkin ve sorumlu vatandaşlar yetiştirme hedefine sahip olması nedeniyle, bireyin ulusal karakterini ve ahlaki değerlerini şekillendirmede kritik bir rol üstlenmektedir. Bu bağlamda çalışmanın temel amacı, 2024 yılında yürürlüğe giren Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli (TYMM) kapsamında yenilenen Sosyal Bilgi-ler Dersi Öğretim Programı'nı (SBDÖP), Öğretim Programları Ortak Metni’ndeki (ÖPOM) "Erdem-Değer-Eylem" çerçevesi doğrultusunda değerler yönünden derinlemesine incelemektir. Nitel araştırma yöntemle-rinden doküman analizi ve bu kapsamda içerik analizi tekniği kullanılarak gerçekleştirilen çalışma sonu-cunda, SBDÖP'de değer sayısının ve çeşitliliğinin en fazla 4. sınıf düzeyinde olduğu, değerlerin en yoğun olarak ise "Birlikte Yaşamak" öğrenme alanında işlendiği tespit edilmiştir. Bulgular, özellikle vatansever-lik, duyarlılık ve sorumluluk gibi değerlerin tüm kademelerde yüksek frekansta yer alarak programın ulu-sal ve sosyal bilinç gelişimini önceliklendirdiğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, sabır, mütevazılık, sağlıklı yaşam, merhamet ve estetik gibi bazı temel değerlerin sınırlı alanlarda veya belirli kademelerde hiç işlenmemesi, programın değerler eğitimi potansiyelini bütüncül ve sürekli bir yaklaşımla kullanamadı-ğına işaret etmektedir. Bu bulgular neticesinde, programın gelecekteki revizyon çalışmalarında, değerlerin dağılımındaki dengesizliklerin giderilmesi ve tespit edilen bazı temel değerlerin programa eklenmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Türkiye yüzyılı maarif modeli , sosyal bilgiler dersi öğretim programı , değerler eğitimi , erdem-değer-eylem , doküman analizi.

Values Education in the Türkiye Century Education Model Social Studies Curriculum: An Analysis within the Virtue-Value-Action Framework

https://izlik.org/JA26BL59PY

Öz

Değerler, bir toplumun sürekliliğini sağlayan ve bireysel eylemlere yön veren temel standartlar olarak kabul edilmektedir. Değerler eğitimi, her ne kadar tüm derslerin ortak bir misyonu olsa da sosyal bilgiler dersi, etkin ve sorumlu vatandaşlar yetiştirme hedefine sahip olması nedeniyle, bireyin ulusal karakterini ve ahlaki değerlerini şekillendirmede kritik bir rol üstlenmektedir. Bu bağlamda çalışmanın temel amacı, 2024 yılında yürürlüğe giren Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli (TYMM) kapsamında yenilenen Sosyal Bilgi-ler Dersi Öğretim Programı'nı (SBDÖP), Öğretim Programları Ortak Metni’ndeki (ÖPOM) "Erdem-Değer-Eylem" çerçevesi doğrultusunda değerler yönünden derinlemesine incelemektir. Nitel araştırma yöntemle-rinden doküman analizi ve bu kapsamda içerik analizi tekniği kullanılarak gerçekleştirilen çalışma sonu-cunda, SBDÖP'de değer sayısının ve çeşitliliğinin en fazla 4. sınıf düzeyinde olduğu, değerlerin en yoğun olarak ise "Birlikte Yaşamak" öğrenme alanında işlendiği tespit edilmiştir. Bulgular, özellikle vatansever-lik, duyarlılık ve sorumluluk gibi değerlerin tüm kademelerde yüksek frekansta yer alarak programın ulu-sal ve sosyal bilinç gelişimini önceliklendirdiğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, sabır, mütevazılık, sağlıklı yaşam, merhamet ve estetik gibi bazı temel değerlerin sınırlı alanlarda veya belirli kademelerde hiç işlenmemesi, programın değerler eğitimi potansiyelini bütüncül ve sürekli bir yaklaşımla kullanamadı-ğına işaret etmektedir. Bu bulgular neticesinde, programın gelecekteki revizyon çalışmalarında, değerlerin dağılımındaki dengesizliklerin giderilmesi ve tespit edilen bazı temel değerlerin programa eklenmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

Türkiye yüzyılı maarif modeli , sosyal bilgiler dersi öğretim programı , değerler eğitimi , erdem-değer-eylem , doküman analizi.

Kaynakça

• Ab Hamid, N. B., Abd Wahab, N. A. B., Izza Hashim, S. N., & Ellias, M. S. (2025). The decline of modesty in social media: An aqidah based solution. International Journal of Research and Innovation in Social Science (IJRISS), 9(2), 140-147. https://doi.org/https://dx.doi.org/10.47772/IJRISS.2025.90200014
• Arslan, A. (2025). TYMM erdem-değer-eylem çerçevesi’nin incelenmesi. Temel Eğitim, 7(27), 106-121. https://doi.org/10.52105/temelegitim.1758139
• Arslan, A., & Çelikel, S. (2025). Okul öncesinden hayat bilgisi dersine erdem-değer-eylem. Asya Studies, 9(31), 89-106. https://doi.org/10.31455/asya.1609975
• Arslankara, V. B., & Arslankara, E. (2024). Türkiye yüzyılı maarif modeli’nin felsefi temelleri: Ontolojik, epistemolojik ve aksiyolojik bakış açılarından bir değerlendirme. İstanbul Eğitim Dergisi, 1(1), 121-145. https://doi.org/10.71270/istanbulegitim.istj.1557889
• Aydoğmuş, M. (2024). Çevre konularının 2018 ve 2024 sosyal bilgiler dersi öğretim programları bağlamında içerik ve öğretmen görüşleri açısından değerlendirilmesi [Yayımlanmış yüksek lisans tezi]. Sinop Üniversitesi.
• Bursa, S., & Çengelci Köse, T. (2017). Türkiye ve Kanada sosyal bilgiler öğretim programlarının değerler eğitimi bakımının karşılaştırılması. Anadolu Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi, 7(2), 338-372. https://doi.org/10.18039/ajesi.333738
• Çalışkan, H., & Kılcan, B. (2018). Sosyal bilgiler öğretimi. Lisans Yayıncılık.
• Cardona, M. A., Rodríguez, R. J., & Ishmael, K. (2023). Artificial intelligence and future of teaching and learning: Insights and recommendations. U.S. Department of Education, Office of Educational Technology. https://tech.ed.gov/
• Çelik, İ. (2023). Vatanseverlik değerinin kazandırılmasında sosyal bilgiler dersinin rolüne yönelik öğretmen görüşleri. International Journal of Progressive Studies in Education (ijopse), 1(2), 31-45. https://doi.org/10.5281/zenodo.8347021
• Çiydem, E., & Kaymakcı, S. (2021). Türkiye’de sosyal bilgiler dersinin yönelimi üzerine bir değerlendirme. İnsan ve İnsan, 8(27), 179-207. https://doi.org/10.29224/insanveinsan.818742
• Creswell, J. W. (2007). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five traditions (2. bs.). Sage. Doğan, S. & Aşlamacı, İ. (2025). Türkiye yüzyılı maarif modelinin değer eğitimi açısından analizi. Çukurova Araştırmaları, 11(1), 72-90. http://dx.doi.org/10.29228/cukar.80525
• Dwi Putri, S. J., Hotimah, U. K., Noviyanti, S., & Chan, F. (2024). The relationship between values, norms, and morals in forming national character through social studies education. Tekno - Pedagogi: Jurnal Teknologi Pendidikan, 14(2), 35-45. https://doi.org/10.22437/teknopedagogi.v14i2.33200
• Erbaş, A. A. (2023). Birlikte yaşama kültürünün sosyal bilgiler öğretim programı ve ders kitabındaki durumunun İncelenmesi. Uluslararası Temel Eğitim Çalışmaları Dergisi, 4(2), 54-61. https://doi.org/10.59062/ijpes.1341009
• Erdoğan Yapıcı, K., Utkugün, C., & Ortak, Ş. (9-10 Ağustos, 2025). Türkiye yüzyılı maarif modelinde yer alan değerlerin sosyal bilgiler dersi öğretim programı’nda dağılımı. VIII. Bilsel Uluslararası Dünya Bilim ve Araştırma Kongresi (140-149). İstanbul, Türkiye.
• Esemen, A. (2020). 2018 Sosyal bilgiler dersi öğretim programı kazanımlarında evrensel değerler. Ulusal Eğitim Akademisi Dergisi, 4(2), 89-109. https://doi.org/10.32960/uead.743762
• Esenkuş, A., & Turan, R. (2024). Sosyal bilgiler ders kitaplarında vatanseverlik değerine yer verilme durumu. Sinerji Uluslararası Alan Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 5(2), 54-82. https://doi.org/10.54971/synergy.1538785
• European Commission, Directorate-General for Education, Youth, Sport and Culture. (2022). Ethical guidelines on the use of artificial intelligence (AI) and data in teaching and learning for educators. Publications Office of the European Union. https://data.europa.eu/doi/10.2766/153756
• Filiz, H. Ş., & Şimşek, N. (2024). 7. sınıf sosyal bilgiler ders kitabı metinlerinde “duyarlılık” değeri. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 3(1), 22-33.
• Forster, N. (1994). The analysis of company documentation. In C. Cassell & G. Symon (Eds.), Qualitative methods in organizational research, a practical guide (s. 147-166). Sage.
• Fraenkel, J. R., Wallen, N. E., & Hyun, H. H. (2012). How to design and evaluate research in education (8. bs.). McGram-Hill Publishing.
• Franck, O., (2023). Powerful knowledge as a conceptual frame for teaching controversial issues in ethics and values education in social studies subjects. Social Sciences, 12(11), 1-16. https://doi.org/10.3390/socsci12110619
• Geçimli, M., & Kayahan Yüksel, D. (2024). Türkiye yüzyılı maarif modeli erdem- değer- eylem çerçevesi: Güz dönemi 5. sınıf Türkçe ders kitabı bağlamında bir inceleme. Uluslararası Toplumsal Bilimler Dergisi, 8(4), 160-174.
• Gül, O. K., & Şeker, G. (2021). 1968'den günümüze sosyal bilgiler öğretim programlarında vatandaşlık değeri. İKSAD dergisi, 7(29), 8-20. https://doi.org/10.31623/iksad072902
• Halstead, J. M., & Taylor, M. J. (2000). Learning and teaching about values: A review of recent research. Cambridge Journal of Education, 30(2), 169-202.
• International Children's Emergency Fund [UNICEF]. (2021). Policy guidance on AI for children. https://www.unicef.org/innocenti/reports/policy-guidance-ai-children
• Kafadar, T., Öztürk, C., & Katılmış, A. (2018). Farklı ülkelerin sosyal bilgiler öğretim programlarının değerler eğitimi boyutunda karşılaştırılması. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(1), 154-177.
• Kahraman, M., & Biber, A. Ç. (2025). 5. sınıf matematik ders kitabının Türkiye yüzyılı maarif modeli erdem-değer-eylem çerçevesi açısından incelenmesi. Medeniyet Eğitim Araştırmaları Dergisi, 9(1), 35-49.
• Kan, Ç. (2010). Sosyal bilgiler dersi ve değerler eğitimi. Milli Eğitim, (187), 138-145.
• Kan, Ç., & Çevik, S. (2025). Öğrenme alanları ve değerler açısından 2018 ve 2024 sosyal bilgiler öğretim programlarının karşılaştırılması. Medeniyet Eğitim Araştırmaları Dergisi, 9(1), 19-34.
• Karacan, H. (2018). Beşinci sınıf sosyal bilgiler dersi öğretim programı ve ders kitaplarında yer alan milli ve evrensel değerlerin analizi. Journal of Innovative Research in Social Studies, 1(1), 1-10.
• Karataş, M. (2024). Din kültürü ve ahlak bilgisi dersi öğretim programlarında birlikte yaşama kültürü (2010 ve 2018 DKAB programları özelinde). Mütefekkir, 11(22), 485-510. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1600714
• Kaya, A. (2025). Kitap incelemesi: Öğretim programları okuryazarlığı öğretmen kılavuz kitabı: temel eğitimden ortaöğretime örneklerle 3.modül - erdem değer eylem çerçevesi. Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, (19), 975-991. https://doi.org/10.47994/usbad.1719451
• Kop, Y., & Bulut, B. (2024). Fransa ve Türkiye sosyal bilgiler dersi öğretim programlarında yer alan değerler. Trakya Eğitim Dergisi, 14(Özel Sayı), 46-61. https://doi.org/10.24315/tred.1508874
• Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2018). Sosyal bilgiler dersi öğretim programı (ilkokul ve ortaokul 4, 5, 6 ve 7. sınıflar). TTKB. http://mufredat.meb.gov.tr/ProgramDetay.aspx?PID=354
• Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2024a). Türkiye yüzyılı maarif modeli öğretim programları ortak metni. MEB Yayınları. https://mufredat.meb.gov.tr/Programlar.aspx
• Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2024b). Sosyal bilgiler dersi öğretim program (4, 5, 6 ve 7. sınıflar). MEB Yayınları. Morrow, S. L. (2005). Quality and trustworthiness in qualitative research in counseling psychology. Journal of Counseling Psychology, 52(2), 250-260. https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/0022-0167.52.2.250
• Murray, P. E., & Cotgrave, A. J. (2007). Sustainability literacy: The future paradigm for construction education? Structural survey, 25(1), 7-23. http://dx.doi.org/10.1108/02630800710740949
• Önal, R. (2016). Avrupa’da müslümanların birlikte yaşama serüveni: Norveç örneği -çokkültürlü yaşam, sosyokültürel organizasyonlar ve dinlerarası diyalog perspektifinden bir analiz. Akademik İncelemeler Dergisi, 11(1), 167-185. https://doi.org/10.17550/aid.93346
• Onganer, Y. E. B., & Aydınözü, D. (2025). Sosyal bilgiler dersi yaşayan demokrasimiz öğrenme alanına disiplinlerarası bir bakış. Anadolu Kültürel Araştırmalar Dergisi, 9(2), 329-353. https://doi.org/10.63556/ankad.v9i2.236
• Öngören, H. (2024). Sosyal bilgiler öğretim programlarının değerler açısından karşılaştırılması. Electronic Journal of Education Sciences, 13(26), 172-190. https://doi.org/10.55605/ejedus.1562084
• Öztürk, C., & Kafadar, T. (2020). 2018 sosyal bilgiler öğretim programının değerlendirilmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 10(1), 112-126. https://doi.org/10.24315/tred.550508 Palavan, Ö., & Demirbilekli, Ş. (2025). Değer eğitimi bakımından hayat bilgisi programı (KKTC örneği). Uluslararası Eğitim Bilim ve Teknoloji Dergisi, 11(1), 21-45.
• Ramadani, A. N., Rettang, L., Fajri, N., Alam, L., Agus, A. A., & Najamuddin, N. (2025). Meeting point of values and character education in general education. Jurnal Ilmiah Mandala Education, 11(3), 556-563. http://dx.doi.org/10.58258/jime.v11i3.9090
• Seçgin, F. (2024). Sürdürülebilir kalkınma amaçları için değerlere dayalı eğitim: Sosyal bilgiler dersi sürecin neresinde? Türkiye Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 9(2), 212-228.
• Şeker, M. (2024). 2024 sosyal bilgiler öğretim programının bireysel farklılıklar yönüyle İncelenmesi. Türkiye Eğitim Dergisi, 9(2), 386-392. https://doi.org/10.54979/turkegitimdergisi.1572825
• Suluk, B., & Yıldırım, O. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’ne göre hazırlanan ders kitaplarındaki değerlerin gelişimsel dönemler açısından incelenmesi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 8(1), 157-177. https://doi.org/10.33400/kuje.1606487
• Taş, H. (2022). İlkokul 4.sınıf sosyal bilgiler ders kıtabının evrensel değerler açısından incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy University Journal of Education Faculty, (62), 455-475. https://doi.org/10.21764/maeuefd.1054065 Taşkın, S. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nde değerler eğitimi yaklaşımının analizi. İstanbul Eğitim Dergisi, (2), 160-180. https://doi.org/10.71270/istanbulegitim.istj.1640604
• Temur, S. (2024a). Sosyal bilgiler ders kitaplarında “küresel bağlantılar” öğrenme alanında yer alan değerlerin incelenmesi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 44(2), 1411-1451. https://doi.org/10.17152/gefad.1378053
• Temur, S. (2024b). Sosyal bilgiler dersi öğretim programının kapsayıcı eğitim bağlamında incelenmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 14(1), 165-191. https://doi.org/10.24315/tred.1336439
• Temur, S. (2024c). 4. sınıf sosyal bilgiler ders kitabının kapsayıcı eğitim bağlamında incelenmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 13(2), 710-734. https://doi.org/10.7884/teke.1412362
• Temur, S. (2025). Eğitimde yapay zekâ kullanımı: Etik sorunlar ve çözümler. Mehmet Akif Ersoy University Journal of Education Faculty, (74), 568-595. https://doi.org/10.21764/maeuefd.1516576
• Temur, S., & Uslu, S. (2025). Tasarruf değerine ilişkin metaforik algılar: X, Y ve Z kuşaklarının perspektifi. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 16(2), 2343-2372. https://doi.org/10.51460/baebd.1672806
• Temur, S., Uslu, S., & Yazıcı, K. (2025). Erdem-değer-eylem anlayışına yönelik sosyal sorumluluk projesi: Huzurevi ziyareti ve öğrenci görüşlerinin analizi. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 62(62), 183-205. https://doi.org/10.15285/maruaebd.1624243
• Turan, R., Gedık, H., & Kutluay, G. (2025). 2024 sosyal bilgiler dersi öğretim programı üzerine karşılaştırmalı bir analiz. Ulusal Eğitim Akademisi Dergisi, 9(1), 107-134. https://doi.org/10.32960/uead.1627065
• Turhan, Ş., & Körükcü, M. (2023). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının etkili vatandaşlık yeterliklerinin çeşitli değişkenler açısından İncelenmesi. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 10(102), 3483-3491. https://doi.org/10.5281/zenodo.10431505
• Umut, T. N. (28-30 Mayıs, 2021). Dijital dünyayı anlamak: Varlık, bilgi, değer ekseninde bir değerlendirme. VIII. Dini Yayınlar Kongresi (ss. 101-115). Dijital Yayıncılık.
• Yalçın, A., & Güleç, S. (2022). Sosyal bilgiler ders kitapları “kültür ve miras” öğrenme alanında yer alan değerlerin incelenmesi. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 35(3), 741-762. https://doi.org/10.19171/uefad.1181147
• Yalvaç Arıcı, H., Arıcan, S., & Üker, H. (2022). İlkokulda alınan değerler eğitiminin ortaokul dönemindeki tutum ve davranışlara etkisi üzerine karma bir araştırma: İstanbul örneği. Şarkiyat, 14(3), 983-1011. https://doi.org/10.26791/sarkiat.1128461
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin.
• Yıldırım, Y., & Çalışkan, A. (2024a). 2024 sosyal bilgiler dersleri öğretim programı 2005, 2015 ve 2018 programlarıyla karşılaştırılmalı analiz. Uluslararası Batı Karadeniz Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 8(1), 108-142. https://doi.org/10.46452/baksoder.1485390
• Yıldırım, Y., & Çalışkan, A. (2024b). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nin 21. yüzyıl insan profili açısından değerlendirilmesi. Elektronik Eğitim Bilimleri Dergisi, 13(26), 204-220. https://doi.org/10.55605/ejedus.1548121
• Yüksel, A., Mil, B., & Bilim, Y. (2007). Nitel araştırma: Neden, nasıl, niçin? (3. bs.). Detay Yayıncılık.
• Zarrillo, J. J. (2016). Sosyal bilgiler öğretimi ilkeler ve uygulamalar (B. Tay & S. B. Demir, Çev.). Anı Yayıncılık.