Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı'nda Değerler Eğitimi: Erdem-Değer-Eylem Çerçevesinde Bir Analiz

Öz

Değerler, bir toplumun sürekliliğini sağlayan ve bireysel eylemlere yön veren temel standartlar olarak kabul edilmektedir. Değerler eğitimi, her ne kadar tüm derslerin ortak bir misyonu olsa da sosyal bilgiler dersi, etkin ve sorumlu vatandaşlar yetiştirme hedefine sahip olması nedeniyle, bireyin ulusal karakterini ve ahlaki değerlerini şekillendirmede kritik bir rol üstlenmektedir. Bu bağlamda çalışmanın temel amacı, 2024 yılında yürürlüğe giren Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli (TYMM) kapsamında yenilenen Sosyal Bilgi-ler Dersi Öğretim Programı'nı (SBDÖP), Öğretim Programları Ortak Metni’ndeki (ÖPOM) "Erdem-Değer-Eylem" çerçevesi doğrultusunda değerler yönünden derinlemesine incelemektir. Nitel araştırma yöntemle-rinden doküman analizi ve bu kapsamda içerik analizi tekniği kullanılarak gerçekleştirilen çalışma sonu-cunda, SBDÖP'de değer sayısının ve çeşitliliğinin en fazla 4. sınıf düzeyinde olduğu, değerlerin en yoğun olarak ise "Birlikte Yaşamak" öğrenme alanında işlendiği tespit edilmiştir. Bulgular, özellikle vatansever-lik, duyarlılık ve sorumluluk gibi değerlerin tüm kademelerde yüksek frekansta yer alarak programın ulu-sal ve sosyal bilinç gelişimini önceliklendirdiğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, sabır, mütevazılık, sağlıklı yaşam, merhamet ve estetik gibi bazı temel değerlerin sınırlı alanlarda veya belirli kademelerde hiç işlenmemesi, programın değerler eğitimi potansiyelini bütüncül ve sürekli bir yaklaşımla kullanamadı-ğına işaret etmektedir. Bu bulgular neticesinde, programın gelecekteki revizyon çalışmalarında, değerlerin dağılımındaki dengesizliklerin giderilmesi ve tespit edilen bazı temel değerlerin programa eklenmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türkiye yüzyılı maarif modeli
• sosyal bilgiler dersi öğretim programı
• değerler eğitimi
• erdem-değer-eylem
• doküman analizi.

Values Education in the Türkiye Century Education Model Social Studies Curriculum: An Analysis within the Virtue-Value-Action Framework

Abstract

Değerler, bir toplumun sürekliliğini sağlayan ve bireysel eylemlere yön veren temel standartlar olarak kabul edilmektedir. Değerler eğitimi, her ne kadar tüm derslerin ortak bir misyonu olsa da sosyal bilgiler dersi, etkin ve sorumlu vatandaşlar yetiştirme hedefine sahip olması nedeniyle, bireyin ulusal karakterini ve ahlaki değerlerini şekillendirmede kritik bir rol üstlenmektedir. Bu bağlamda çalışmanın temel amacı, 2024 yılında yürürlüğe giren Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli (TYMM) kapsamında yenilenen Sosyal Bilgi-ler Dersi Öğretim Programı'nı (SBDÖP), Öğretim Programları Ortak Metni’ndeki (ÖPOM) "Erdem-Değer-Eylem" çerçevesi doğrultusunda değerler yönünden derinlemesine incelemektir. Nitel araştırma yöntemle-rinden doküman analizi ve bu kapsamda içerik analizi tekniği kullanılarak gerçekleştirilen çalışma sonu-cunda, SBDÖP'de değer sayısının ve çeşitliliğinin en fazla 4. sınıf düzeyinde olduğu, değerlerin en yoğun olarak ise "Birlikte Yaşamak" öğrenme alanında işlendiği tespit edilmiştir. Bulgular, özellikle vatansever-lik, duyarlılık ve sorumluluk gibi değerlerin tüm kademelerde yüksek frekansta yer alarak programın ulu-sal ve sosyal bilinç gelişimini önceliklendirdiğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, sabır, mütevazılık, sağlıklı yaşam, merhamet ve estetik gibi bazı temel değerlerin sınırlı alanlarda veya belirli kademelerde hiç işlenmemesi, programın değerler eğitimi potansiyelini bütüncül ve sürekli bir yaklaşımla kullanamadı-ğına işaret etmektedir. Bu bulgular neticesinde, programın gelecekteki revizyon çalışmalarında, değerlerin dağılımındaki dengesizliklerin giderilmesi ve tespit edilen bazı temel değerlerin programa eklenmesi önerilmektedir.

Keywords

• Türkiye yüzyılı maarif modeli
• sosyal bilgiler dersi öğretim programı
• değerler eğitimi
• erdem-değer-eylem
• doküman analizi.

Kaynakça

1. Ab Hamid, N. B., Abd Wahab, N. A. B., Izza Hashim, S. N., & Ellias, M. S. (2025). The decline of modesty in social media: An aqidah based solution. International Journal of Research and Innovation in Social Science (IJRISS), 9(2), 140-147. https://doi.org/https://dx.doi.org/10.47772/IJRISS.2025.90200014
2. Arslan, A. (2025). TYMM erdem-değer-eylem çerçevesi’nin incelenmesi. Temel Eğitim, 7(27), 106-121. https://doi.org/10.52105/temelegitim.1758139
3. Arslan, A., & Çelikel, S. (2025). Okul öncesinden hayat bilgisi dersine erdem-değer-eylem. Asya Studies, 9(31), 89-106. https://doi.org/10.31455/asya.1609975
4. Arslankara, V. B., & Arslankara, E. (2024). Türkiye yüzyılı maarif modeli’nin felsefi temelleri: Ontolojik, epistemolojik ve aksiyolojik bakış açılarından bir değerlendirme. İstanbul Eğitim Dergisi, 1(1), 121-145. https://doi.org/10.71270/istanbulegitim.istj.1557889
5. Aydoğmuş, M. (2024). Çevre konularının 2018 ve 2024 sosyal bilgiler dersi öğretim programları bağlamında içerik ve öğretmen görüşleri açısından değerlendirilmesi [Yayımlanmış yüksek lisans tezi]. Sinop Üniversitesi.
6. Bursa, S., & Çengelci Köse, T. (2017). Türkiye ve Kanada sosyal bilgiler öğretim programlarının değerler eğitimi bakımının karşılaştırılması. Anadolu Uluslararası Eğitim Bilimleri Dergisi, 7(2), 338-372. https://doi.org/10.18039/ajesi.333738
7. Çalışkan, H., & Kılcan, B. (2018). Sosyal bilgiler öğretimi. Lisans Yayıncılık.
8. Cardona, M. A., Rodríguez, R. J., & Ishmael, K. (2023). Artificial intelligence and future of teaching and learning: Insights and recommendations. U.S. Department of Education, Office of Educational Technology. https://tech.ed.gov/

9. Çelik, İ. (2023). Vatanseverlik değerinin kazandırılmasında sosyal bilgiler dersinin rolüne yönelik öğretmen görüşleri. International Journal of Progressive Studies in Education (ijopse), 1(2), 31-45. https://doi.org/10.5281/zenodo.8347021
10. Çiydem, E., & Kaymakcı, S. (2021). Türkiye’de sosyal bilgiler dersinin yönelimi üzerine bir değerlendirme. İnsan ve İnsan, 8(27), 179-207. https://doi.org/10.29224/insanveinsan.818742
11. Creswell, J. W. (2007). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five traditions (2. bs.). Sage. Doğan, S. & Aşlamacı, İ. (2025). Türkiye yüzyılı maarif modelinin değer eğitimi açısından analizi. Çukurova Araştırmaları, 11(1), 72-90. http://dx.doi.org/10.29228/cukar.80525
12. Dwi Putri, S. J., Hotimah, U. K., Noviyanti, S., & Chan, F. (2024). The relationship between values, norms, and morals in forming national character through social studies education. Tekno - Pedagogi: Jurnal Teknologi Pendidikan, 14(2), 35-45. https://doi.org/10.22437/teknopedagogi.v14i2.33200
13. Erbaş, A. A. (2023). Birlikte yaşama kültürünün sosyal bilgiler öğretim programı ve ders kitabındaki durumunun İncelenmesi. Uluslararası Temel Eğitim Çalışmaları Dergisi, 4(2), 54-61. https://doi.org/10.59062/ijpes.1341009
14. Erdoğan Yapıcı, K., Utkugün, C., & Ortak, Ş. (9-10 Ağustos, 2025). Türkiye yüzyılı maarif modelinde yer alan değerlerin sosyal bilgiler dersi öğretim programı’nda dağılımı. VIII. Bilsel Uluslararası Dünya Bilim ve Araştırma Kongresi (140-149). İstanbul, Türkiye.
15. Esemen, A. (2020). 2018 Sosyal bilgiler dersi öğretim programı kazanımlarında evrensel değerler. Ulusal Eğitim Akademisi Dergisi, 4(2), 89-109. https://doi.org/10.32960/uead.743762
16. Esenkuş, A., & Turan, R. (2024). Sosyal bilgiler ders kitaplarında vatanseverlik değerine yer verilme durumu. Sinerji Uluslararası Alan Eğitimi Araştırmaları Dergisi, 5(2), 54-82. https://doi.org/10.54971/synergy.1538785
17. European Commission, Directorate-General for Education, Youth, Sport and Culture. (2022). Ethical guidelines on the use of artificial intelligence (AI) and data in teaching and learning for educators. Publications Office of the European Union. https://data.europa.eu/doi/10.2766/153756
18. Filiz, H. Ş., & Şimşek, N. (2024). 7. sınıf sosyal bilgiler ders kitabı metinlerinde “duyarlılık” değeri. Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 3(1), 22-33.
19. Forster, N. (1994). The analysis of company documentation. In C. Cassell & G. Symon (Eds.), Qualitative methods in organizational research, a practical guide (s. 147-166). Sage.
20. Fraenkel, J. R., Wallen, N. E., & Hyun, H. H. (2012). How to design and evaluate research in education (8. bs.). McGram-Hill Publishing.
21. Franck, O., (2023). Powerful knowledge as a conceptual frame for teaching controversial issues in ethics and values education in social studies subjects. Social Sciences, 12(11), 1-16. https://doi.org/10.3390/socsci12110619
22. Geçimli, M., & Kayahan Yüksel, D. (2024). Türkiye yüzyılı maarif modeli erdem- değer- eylem çerçevesi: Güz dönemi 5. sınıf Türkçe ders kitabı bağlamında bir inceleme. Uluslararası Toplumsal Bilimler Dergisi, 8(4), 160-174.
23. Gül, O. K., & Şeker, G. (2021). 1968'den günümüze sosyal bilgiler öğretim programlarında vatandaşlık değeri. İKSAD dergisi, 7(29), 8-20. https://doi.org/10.31623/iksad072902
24. Halstead, J. M., & Taylor, M. J. (2000). Learning and teaching about values: A review of recent research. Cambridge Journal of Education, 30(2), 169-202.
25. International Children's Emergency Fund [UNICEF]. (2021). Policy guidance on AI for children. https://www.unicef.org/innocenti/reports/policy-guidance-ai-children
26. Kafadar, T., Öztürk, C., & Katılmış, A. (2018). Farklı ülkelerin sosyal bilgiler öğretim programlarının değerler eğitimi boyutunda karşılaştırılması. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 19(1), 154-177.
27. Kahraman, M., & Biber, A. Ç. (2025). 5. sınıf matematik ders kitabının Türkiye yüzyılı maarif modeli erdem-değer-eylem çerçevesi açısından incelenmesi. Medeniyet Eğitim Araştırmaları Dergisi, 9(1), 35-49.
28. Kan, Ç. (2010). Sosyal bilgiler dersi ve değerler eğitimi. Milli Eğitim, (187), 138-145.
29. Kan, Ç., & Çevik, S. (2025). Öğrenme alanları ve değerler açısından 2018 ve 2024 sosyal bilgiler öğretim programlarının karşılaştırılması. Medeniyet Eğitim Araştırmaları Dergisi, 9(1), 19-34.
30. Karacan, H. (2018). Beşinci sınıf sosyal bilgiler dersi öğretim programı ve ders kitaplarında yer alan milli ve evrensel değerlerin analizi. Journal of Innovative Research in Social Studies, 1(1), 1-10.
31. Karataş, M. (2024). Din kültürü ve ahlak bilgisi dersi öğretim programlarında birlikte yaşama kültürü (2010 ve 2018 DKAB programları özelinde). Mütefekkir, 11(22), 485-510. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1600714
32. Kaya, A. (2025). Kitap incelemesi: Öğretim programları okuryazarlığı öğretmen kılavuz kitabı: temel eğitimden ortaöğretime örneklerle 3.modül - erdem değer eylem çerçevesi. Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, (19), 975-991. https://doi.org/10.47994/usbad.1719451
33. Kop, Y., & Bulut, B. (2024). Fransa ve Türkiye sosyal bilgiler dersi öğretim programlarında yer alan değerler. Trakya Eğitim Dergisi, 14(Özel Sayı), 46-61. https://doi.org/10.24315/tred.1508874
34. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2018). Sosyal bilgiler dersi öğretim programı (ilkokul ve ortaokul 4, 5, 6 ve 7. sınıflar). TTKB. http://mufredat.meb.gov.tr/ProgramDetay.aspx?PID=354
35. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2024a). Türkiye yüzyılı maarif modeli öğretim programları ortak metni. MEB Yayınları. https://mufredat.meb.gov.tr/Programlar.aspx
36. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2024b). Sosyal bilgiler dersi öğretim program (4, 5, 6 ve 7. sınıflar). MEB Yayınları. Morrow, S. L. (2005). Quality and trustworthiness in qualitative research in counseling psychology. Journal of Counseling Psychology, 52(2), 250-260. https://psycnet.apa.org/doi/10.1037/0022-0167.52.2.250
37. Murray, P. E., & Cotgrave, A. J. (2007). Sustainability literacy: The future paradigm for construction education? Structural survey, 25(1), 7-23. http://dx.doi.org/10.1108/02630800710740949
38. Önal, R. (2016). Avrupa’da müslümanların birlikte yaşama serüveni: Norveç örneği -çokkültürlü yaşam, sosyokültürel organizasyonlar ve dinlerarası diyalog perspektifinden bir analiz. Akademik İncelemeler Dergisi, 11(1), 167-185. https://doi.org/10.17550/aid.93346
39. Onganer, Y. E. B., & Aydınözü, D. (2025). Sosyal bilgiler dersi yaşayan demokrasimiz öğrenme alanına disiplinlerarası bir bakış. Anadolu Kültürel Araştırmalar Dergisi, 9(2), 329-353. https://doi.org/10.63556/ankad.v9i2.236
40. Öngören, H. (2024). Sosyal bilgiler öğretim programlarının değerler açısından karşılaştırılması. Electronic Journal of Education Sciences, 13(26), 172-190. https://doi.org/10.55605/ejedus.1562084
41. Öztürk, C., & Kafadar, T. (2020). 2018 sosyal bilgiler öğretim programının değerlendirilmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 10(1), 112-126. https://doi.org/10.24315/tred.550508 Palavan, Ö., & Demirbilekli, Ş. (2025). Değer eğitimi bakımından hayat bilgisi programı (KKTC örneği). Uluslararası Eğitim Bilim ve Teknoloji Dergisi, 11(1), 21-45.
42. Ramadani, A. N., Rettang, L., Fajri, N., Alam, L., Agus, A. A., & Najamuddin, N. (2025). Meeting point of values and character education in general education. Jurnal Ilmiah Mandala Education, 11(3), 556-563. http://dx.doi.org/10.58258/jime.v11i3.9090
43. Seçgin, F. (2024). Sürdürülebilir kalkınma amaçları için değerlere dayalı eğitim: Sosyal bilgiler dersi sürecin neresinde? Türkiye Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 9(2), 212-228.
44. Şeker, M. (2024). 2024 sosyal bilgiler öğretim programının bireysel farklılıklar yönüyle İncelenmesi. Türkiye Eğitim Dergisi, 9(2), 386-392. https://doi.org/10.54979/turkegitimdergisi.1572825
45. Suluk, B., & Yıldırım, O. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’ne göre hazırlanan ders kitaplarındaki değerlerin gelişimsel dönemler açısından incelenmesi. Kocaeli Üniversitesi Eğitim Dergisi, 8(1), 157-177. https://doi.org/10.33400/kuje.1606487
46. Taş, H. (2022). İlkokul 4.sınıf sosyal bilgiler ders kıtabının evrensel değerler açısından incelenmesi. Mehmet Akif Ersoy University Journal of Education Faculty, (62), 455-475. https://doi.org/10.21764/maeuefd.1054065 Taşkın, S. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nde değerler eğitimi yaklaşımının analizi. İstanbul Eğitim Dergisi, (2), 160-180. https://doi.org/10.71270/istanbulegitim.istj.1640604
47. Temur, S. (2024a). Sosyal bilgiler ders kitaplarında “küresel bağlantılar” öğrenme alanında yer alan değerlerin incelenmesi. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 44(2), 1411-1451. https://doi.org/10.17152/gefad.1378053
48. Temur, S. (2024b). Sosyal bilgiler dersi öğretim programının kapsayıcı eğitim bağlamında incelenmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 14(1), 165-191. https://doi.org/10.24315/tred.1336439
49. Temur, S. (2024c). 4. sınıf sosyal bilgiler ders kitabının kapsayıcı eğitim bağlamında incelenmesi. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 13(2), 710-734. https://doi.org/10.7884/teke.1412362
50. Temur, S. (2025). Eğitimde yapay zekâ kullanımı: Etik sorunlar ve çözümler. Mehmet Akif Ersoy University Journal of Education Faculty, (74), 568-595. https://doi.org/10.21764/maeuefd.1516576
51. Temur, S., & Uslu, S. (2025). Tasarruf değerine ilişkin metaforik algılar: X, Y ve Z kuşaklarının perspektifi. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 16(2), 2343-2372. https://doi.org/10.51460/baebd.1672806
52. Temur, S., Uslu, S., & Yazıcı, K. (2025). Erdem-değer-eylem anlayışına yönelik sosyal sorumluluk projesi: Huzurevi ziyareti ve öğrenci görüşlerinin analizi. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 62(62), 183-205. https://doi.org/10.15285/maruaebd.1624243
53. Turan, R., Gedık, H., & Kutluay, G. (2025). 2024 sosyal bilgiler dersi öğretim programı üzerine karşılaştırmalı bir analiz. Ulusal Eğitim Akademisi Dergisi, 9(1), 107-134. https://doi.org/10.32960/uead.1627065
54. Turhan, Ş., & Körükcü, M. (2023). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının etkili vatandaşlık yeterliklerinin çeşitli değişkenler açısından İncelenmesi. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR), 10(102), 3483-3491. https://doi.org/10.5281/zenodo.10431505
55. Umut, T. N. (28-30 Mayıs, 2021). Dijital dünyayı anlamak: Varlık, bilgi, değer ekseninde bir değerlendirme. VIII. Dini Yayınlar Kongresi (ss. 101-115). Dijital Yayıncılık.
56. Yalçın, A., & Güleç, S. (2022). Sosyal bilgiler ders kitapları “kültür ve miras” öğrenme alanında yer alan değerlerin incelenmesi. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 35(3), 741-762. https://doi.org/10.19171/uefad.1181147
57. Yalvaç Arıcı, H., Arıcan, S., & Üker, H. (2022). İlkokulda alınan değerler eğitiminin ortaokul dönemindeki tutum ve davranışlara etkisi üzerine karma bir araştırma: İstanbul örneği. Şarkiyat, 14(3), 983-1011. https://doi.org/10.26791/sarkiat.1128461
58. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin.
59. Yıldırım, Y., & Çalışkan, A. (2024a). 2024 sosyal bilgiler dersleri öğretim programı 2005, 2015 ve 2018 programlarıyla karşılaştırılmalı analiz. Uluslararası Batı Karadeniz Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 8(1), 108-142. https://doi.org/10.46452/baksoder.1485390
60. Yıldırım, Y., & Çalışkan, A. (2024b). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli’nin 21. yüzyıl insan profili açısından değerlendirilmesi. Elektronik Eğitim Bilimleri Dergisi, 13(26), 204-220. https://doi.org/10.55605/ejedus.1548121
61. Yüksel, A., Mil, B., & Bilim, Y. (2007). Nitel araştırma: Neden, nasıl, niçin? (3. bs.). Detay Yayıncılık.
62. Zarrillo, J. J. (2016). Sosyal bilgiler öğretimi ilkeler ve uygulamalar (B. Tay & S. B. Demir, Çev.). Anı Yayıncılık.