XVIII-XIX. YÜZYIL RUS KAYNAKLARINA GÖRE BUHARA EMİRLİĞİ VE HİVE HANLIĞI’NDAKİ Şİİ KÖLELER

Yıl 2025, Sayı: 116, 33 - 50, 18.12.2025

Emre Keser

https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1528737

https://izlik.org/JA75PE84TJ

Öz

Maveraünnehir bölgesi uzun müddet Türkistan’daki köleliğin merkezi olmuştur. Bu durumun vuku bulmasında siyasi, dini ve ekonomik nedenler etkilidir. Timurlu İmparatorluğu’nun yıkılmasıyla bölgede bir otorite boşluğu meydana gelmiştir. Maveraünnehir’deki Sünni ulemanın halk ve asker üzerinde büyük bir etkisi vardır. Bu nedenle Timur bakiyesi üzerine kurulan devletler din adamlarıyla iyi anlaşmak mecburiyetindedir. Buhara ve Hive Hanlığı’ndaki yöneticiler bu durumun farkındadır. Her iki hanlık Sünni inançla iyi geçinmiştir. 16. yüzyılın başlarında Şiilik İran coğrafyasında siyasi olarak yükselişe geçmiştir. Bu dönemden itibaren Horasan coğrafyası Sünni-Şii inancına sahip devletlerin mücadele alanı olmuştur. Sünni din adamlarının etkin olduğu Buhara ve Hive Hanlıklarında Şiilerin köleleştirilmesi için fetvalar verilmiştir. Birçok Şii esir edilerek Maveraünnehir bölgesine getirilmiştir. Türkmen boylarının Horasan’daki Şiilere karşı yaptığı akınlar köle sayısını istikrarlı bir şekilde arttırmıştır. 18. yüzyılın ikinci yarısında Buhara Hanlığı’nda kültürel bir dönüşüm olmuştur. Hanlıkta Cengizli âdetleri yerini İslami geleneklere bırakmıştır. Buhara Hanlığı emirlik olarak adlandırılmıştır. Bölgede İslami hassasiyetlerin artmasıyla Şii kölelik uygulamaları radikalleşmiştir. Bu dönemde Buhara Emirliği ve Hive Hanlığı’nı ziyaret eden Rus seyyah, diplomat ve askerlerin verdiği bilgiler hayli mühimdir. Rus kaynaklarının Şii kölelik hususundaki malumatları köle yaşamı ve hukuku konularına dair net bilgiler içermektedir. Bu çalışmada Buhara ve Hive’deki Şii kölelerin sosyal ve ekonomik durumu incelenmiş, onların hukuki hakları araştırılmıştır. Şii kölelerin benzer ve farklı özellikleri ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Şii Köle , Buhara Emirliği , Hive Hanlığı , Din , Sosyal Yaşam

SHIITE SLAVES IN BUHARA EMIRATE AND KHANATE OF KHIVA ACCORDING TO XVIII-XIX CENTURY RUSSIAN SOURCES

https://izlik.org/JA75PE84TJ

Öz

The Maveraunnehir region has long been the center of slavery in Turkestan. Political, religious and economic reasons were effective in this situation. The collapse of the Timurid Empire created a vacuum of authority in the region. The Sunni ulema in Maveraunnehir had a great influence on the people and the military. For this reason the states established on the Timurid legacy had to get along well with the clergy. The rulers in Bukhara and Khiva Khanates were aware of this situation. Both khanates got along well with the Sunni faith. In the early 16 the century Shiism began to rise politically in Iran. From this period onwards the Khorasan geography became a battleground for Sunni-Shiite states. Fatwas were issued for the enslavement of Shiites in Bukhara and Khiva Khanates where Sunni clergymen were active. Many Shiites were captured and brought to the Maveraunnehir region. The Turkmen tribes raids against the Shiites in Khorasan steadily increased the number of slaves. In the second half of the 18 the century a cultural transformation took place in the Bukhara Khanate. Genghis customs were replaced by Islamic traditions in the Khanate. The Khanate of Bukhara was renamed as an emirate. With the rise of Islamic sensitivities in the region Shiite slavery practices were radicalized. The information provided by Russian travelers, diplomats and soldiers who visited the Emirate of Bukhara and the Khanate of Khiva during this period is very important. Russian sources information on Shiite slavery contains clear information on slave life and law. In this study the social and economic situation of Shiite slaves in Bukhara and Khiva is analyzed and their legal rights are investigated. Similar and different characteristics of Shiite slaves were tried to be revealed.

Anahtar Kelimeler

Shia Slave , Emirate of Bukhara , Khanate of Khiva , Religion , Social Life

Kaynakça

• Alekseyeviç, Tatarinov Aleksandr. Semimesyaçnıy Plen v Buharii. Moskova: M.O. Volfa, 1867.
• Allworth, Edward. The Modern Uzbeks From the Fourteenth Century to the Present A Cultural History. Stanford: Hoover İnstitution Press, 1990.
• Danilevskiy, G. Opisanie Hivinskago Hanstva. St. Petersburg: Zapiski İmperatorskago Geografiçeskago Obşçestva, 1851.
• Dimitriy Gladışev-Muravin-Hanıkov Yakov Vladimiroviç. Poezdka iz Orska v Hivu i Obratno, Soverşennaya v 1740-1741 Godah Gladışevım i Muravinım. St. Petersburg: Tipografii Ministerstva Vnutrennih Del, 1851.
• Doğan, Orhan – Erdoğan, Aysel. “XIX. Yüzyılda Türkistan (Orta Asya) TürkTopluluklarında Kölelik ve Köle Ticareti”. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 15(3), (2016), 971-986.
• Eden, Jeff. “Beyond the Bazaars: Geographies of the slave trade in Central Asia”. Modern Asian Studies, 51(4), (2017), 919-955.
• Eden, Jeffrey Eric. Slavery and Empire in Central Asia. Cambridge: Harvard University Inner Asian and Altaic Studies, 2008.
• Efremov, Filipp. Stranstvovanie Filippa Efremova v Kırgızskoy Stepi, Buharii, Hive, Persii, Tibete i İndii i Vozvraşçenie ego Ottuda Çerez Angliyu i Russiyu. Kazan: Universitetskoy Tipografii, 1811.
• Fayziev, Turgun. Buhoro Honligida Kul Savdosi. Taşkent: Uzbekiston Naşrieti, 1970.
• Grigoriev, V.V. Zameçaniya Maıora Blankennageıya Vposldstvıe Poezdki ego iz Orenburga v Hivu v 1793-94 Godah. St. Petersburg: Morskago Ministerstva, 1858.
• Hanikov, N. Opisanie Buharskago Hanstva. St. Petersburg: İmperatorskoy Akademii Nauk, 1843.
• Horoşin, A.P. Sbornik Statey Kasayuşihsya do Turkestanskogo Kraya. St. Petersburg: Tipografiya i Hromolitografıya A. Tranşelya, 1876.
• İsmailova, S.K. “Dokumentı o Rabstve v Buharskom Hanstve v XIX- Naçale XX v.”, İzvestiya Akademii Nauk Tacikskoy SSR. Otdelenie Obşestvennıh Nauk. 72(2), Duşanbe, (1973), 20- 26.
• İvanov, P. P. Oçerki po İstorii Sredney Azii (XVI- Seredina- XIX v). Moskova: Vostoçnoy Literaturı, 1958.
• Karakulak, Mesut. Türkistan’da Efendiler ve Köleler. İstanbul: Kronik, 2020
• Kuropatkin, A.N. Türkmeniya i Turkmenı. St. Petersburg: Tipografiya V.A. Poletiki, 1879.
• Malcolm, John. The History of Persia, from the Most Early Period to the Present Time Volume. II. Londra: John Murray Almerabe Street, 1829.
• Meyendorf, E.K. Puteşestvie iz Orenburga v Buharu. Moskova: Nauka, 1975.
• Muravyev, Puteşestvie v Turkmeniyu i Hivu v 1819 i 1820 Godah Gvardeyskogo Generalnogo Ştaba Kapitana Nikolaya Muravyeva, Poslannogo v Sii Stranı dlya Peregovorov I-II. Moskova: Tipografiya Avgusta Semen, 1822.
• Nebolsin, Pavel İvanoviç. Rasskazı Proezjego. St. Petersburg: Ştaba Voenno Uçkenıh Zavedeliy, 1854.
• Neopatrasskiy, Hrisanf. “Obyasneniya Greçeskogo Mitropolita Hrisanfa Neopatrasskogo Bıvşego v Turtsii, Persii, Armenii, Buharin, Hive i v İndii Predstavlennıe v 1795 godu
• General-Feldtseyhmeysteru Knyazyu Platonu Aleksandroviç Zubuvu: O Plodorodii, Bogatstve, Narodonaselenii Tamoşnih Stran i o Vozmojnosti Pokoreniya ih, Pri Uspehah
• Rossiyskih v Persii Voysk Pod Predvoditelsvom Generala Grafa Valeriana Aleksandroviça Zubova”. Puteşestviya po Vostoku v Epohu Ekaterinı II. Ed. A.A. Vigasin- S.G. Karpyuk, Moskova: Vostoçnaya Literatura Ran, (1995), 261-299.
• Özkan, Murat. Hive Hanlığı. İstanbul: Selenge Yayınları, 2022. Demezon P.İ-Vitkeviç İ. V. Zapiski o Buharskom Hanstve. Moskova: Glavnaya Redaktsiya Vostoçnoy Literaturı, 1983.
• Peretyatko, Artyom Yu. “Plenniki, Rabı, Svobodnıe: Nekotorıe Osobennosti Pokazaniy Bıvşih Russkih Rabov v Sredney Azii XIX v. kak İstoriçeskogo İstoçnika”. Bylye Gody. 18(2), (2023), 619-632.
• Russov, Stepan Vasilyeviç-Rukavkin, Daniil. Puteşestvie iz Orenburga v Hivu Samarskogo Rukavkina v 1753 godu s Priobşeniem Raznıh İzvestiy o Hive s Otdalennıh Vremen Donıne. St. Petersburg: Tipografiya Ministerstva Vnutrennih, 1840.
• Spasski, Grigori İvanoviç. “Kratkoe Opisanie Buharii i Hivı”. Sibirskiy Vestnik. St. Petersburg: Tipografi Deparamenta Narodnago Prosveşeniya, 1823.
• Vurgun, Seda Yılmaz. “XIX. Yüzyılda Türkistan’da Kölelik, Çapul ve Yağma”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, XIV/1, (2014), 179-196.
• Yulianoviç, Poçekaev Roman. “Gosudarstvennost i Pravo Sredneaziatskih Hanstv v Zapiskah Rossiyskih Puteşestvennikov XVIII v.”. Vestnik Tomskogo Gosudarstvennogo Universiteta, Sayı 414, Tomsk: Federalnoe Gosudarstvennoe Byudjetnoe Obrazovatelnoe Uçrejdenie Bısşego Professionalnogo Obrazovaniya Natsionalnıy İssledovatelskiy Tomskiy Gosudarstvenniy Universitet, (2017), 108-113.
• Yulianoviç, Poçekaev Roman. “Zapiski Puteşestvennikov kak İstoçnik po İstorii Gosudarstva i Prava Tsentralnoy Azii XVII- Naçala XX Veka”. Vestnik Baltiyskogo Federalnogo Universiteta, Sayı 2, Kaliningrad: Federalnoe Gosudarstvennoe Avtonomnoe Obrazovatelnoe Uçrejdenie Vısşego Obrazovaniya Baltiyskiy Federalnıy Universitet İmeni İmmanula Kanta, (2018), 21-31.
• Zaharin, İ.V. “Posolstvo v Hivu v 1842 Godu”. İstoriçeskiy Vestnik. Sayı 11, St. Petersburg: A.S. Suvorin, (1894), 427-447.
• Zalesov, Nikolay. “Posolstvo v Hivu Kapitana Nikiforova v 1841 g.”. Voennıy Sbornik. Ed. Petr Kononoviç Menkov, Cilt 22, St. Petersburg: Ştaba Otdelnago Korpusa Vnutrenney Straji, (1861), 41-80.