PABUÇ AS A SACRED OBJECT IN ALEVI BELIEF

Öz

The Alevism belief, which has a special place in Anatolian culture with its historical origin, hierarchical structure and rituals, has a deep area of meaning with its thought system and teachings. This study focuses on a clothing item called a pabuç, which is seen as a reflection of these deep areas of meaning shaped around the Alevism belief and has become a sacred symbol in the Alevism belief. It is known that the pabuç, which is formed from the Persian words “pâ” and “pûş” meaning foot and wear, and given as the equivalent of the word shoe in the Turkish dictionary, has some deep symbolic meanings under the influence of the Alevism belief and is described as a sacred trust with the concept of Shah Pabucu. The “Shah Pabucu”, which is considered especially sacred, is also used as a healing tool in some folk medicine practices by people in the dedelik rank, which is at the top of the hierarchical structure of Alevism. The use of the pabuç as a healing tool in folk medicine practices in the Alevi belief brings to mind the “Being Tûrab” maqam, which is the first maqam of the gate of Truth in the four gates and forty maqams doctrine that forms the basis of Alevism. Soil has been seen as sacred in Turkish culture in the pre-Islamic and post-Islamic periods. In the Tûrab, or “Tûrab Being” maqam in Alevism, soil has been seen as a symbol of staying away from arrogance, not looking down on anyone, staying away from ostentation, being a servant, being modest, and giving up worldly desires brought by the soul. As a result of the deep meanings that soil has, it is understood that the pabuç that touches the soil during its use also has deep symbolic meanings. It is also seen that the pabuç symbolizes worldly goods, the worldly desires of the soul, and tolerance in response to the arrogance and contempt of mankind in the Alevi belief and various narrations narrated around the Alevi belief. In this study, the sanctity of the pabuç, which is seen as sacred in the Alevi belief and developed around the hearth, which is one of the basic institutions of Aleviism, its symbolic meanings shaped in different parts of Anatolia as a result of the understanding of “ Being Tûrab” in Alevism, its healing power in folk medicine and its features as a method of treatment are emphasized. The meanings of the shoe around the understanding of the education of the soul in the Alevi belief and its place in various narratives and practices are interpreted and explained with a descriptive research method.

Anahtar Kelimeler

• Pabuç
• Alevism
• Hazrat Ali
• Becoming Tûrab
• Sacred

ALEVİLİKTE KUTSAL BİR NESNE OLARAK “PABUÇ”UN ANLAMLARINA YÖNELİK SEMBOLİK BİR OKUMA

Öz

Tarihî kökeni, hiyerarşik yapısı ve ritüelleri ile Anadolu kültüründe ayrı bir yere sahip Alevilik inancı; sahip olduğu düşünce sistemi ve öğretileri ile derin bir anlam alanına sahiptir. Bu çalışmada Alevilik inancı etrafında şekillenmiş bu derin anlam alanlarının bir yansıması olarak görülen ve Alevilik inancında kutsal bir sembol hâline gelmiş bir giyim eşyası olan pabuç üzerinde durulmuştur. Farsça ayak ve giymek anlamlarındaki “pâ” ve “pûş” sözcüklerinden oluşan, Türkçe sözlükte ayakkabı sözcüğünün karşılığı olarak verilen pabucun, Alevilik inancı etkisiyle bazı derin sembolik anlamlara sahip olduğu ve Şah Pabucu kavramı ile kutsal emanet olarak nitelendirildiği bilinmektedir. Özellikle kutsal görülen “Şah Pabucu” Aleviliğin hiyerarşik yapısında en üstte bulunan dedelik makamındaki kişiler tarafından bazı halk hekimliği uygulamalarında bir sağaltma aracı olarak da kullanılmaktadır. Pabucun Alevilik inancında halk hekimliği uygulamalarında bir sağaltma aracı olarak kullanılması akla Aleviliğin temelini teşkil eden dört kapı kırk makam öğretisindeki Hakikat kapısının ilk makamı olan “Tûrab (Toprak) Olma” makamını getirmektedir. Toprak, Türk kültüründe; İslamiyet öncesi dönemde ve İslamiyet sonrası dönemde kutsal görülmüştür. Alevilik’teki Tûrab yani “Toprak Olma” makamında ise toprak; kibirden uzaklaşmanın, kimseyi küçük görmemenin, gösterişten uzak olmanın, kul olmanın, mütevazılığın, nefsin getirdiği dünyevi isteklerden vazgeçmenin bir sembolü olarak görülmüştür. Toprağın sahip olduğu derin anlamlar neticesinde kullanımı sırasında toprağa temas eden pabucun da derin sembolik anlamlara sahip olduğu anlaşılmaktadır. Pabucun ayrıca Alevilik inancındaki nefsin eğitimi anlayışı ile Alevilik inancı etrafında anlatılmış çeşitli rivayetlerde dünya malını, nefsin dünyevi isteklerini, insanoğlunun kibir ve hor görmesine karşılık hoşgörüyü sembolize ettiği de görülmektedir. Bu çalışmada Alevilik inancında kutsal olarak görülen ve Aleviliğin temel kurumlarından olan ocak etrafında gelişmiş kutsallığı, Alevililik’teki “Toprak Olma” anlayışı neticesinde Anadolu’nun farklı yerlerinde şekillenmiş sembolik anlamları, halk hekimliğinde şifa vericiliği ile bir sağaltma yöntemi olma gibi özellikleri ile pabuç eşyası üzerinde durulmuş, pabucun Alevilik inancındaki nefsin eğitimi anlayışı çevresinde kazandığı anlamları ile çeşitli anlatılar ve uygulamalardaki yeri, betimsel bir araştırma yöntemi ile yorumlanmış ve açıklanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Pabuç
• Alevilik
• Hz. Ali
• Tûrab Olma
• Kutsal

Kaynakça

1. Akalın, Şükrü Halûk. “Ebü’l-Hayr-i Rûmî’nin Saltuk-Nâme’si.” Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 40, (1992), 37-59.
2. Akın, Bülent. “Kutsal Soyun Mekân ve Eşyadaki Zuhuru: Ziyaret ve Emanetleriyle Diyarbakır Ağuiçen Ocağı.” Ritüelleri ve Anlatılarıyla Kutsal Mekânlar(Güneydoğu Anadolu Bölgesi). ed. Hatice Kübra Uygur, Erdem Akın.11-38. Çanakkale: Paradigma Yayınları, 2023.
3. Arslanoğlu, İbrahim. “Çubuk Yöresi Alevî Ocakları Ve Kurucuları.” Türk Kültürü Ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. 99/10, (2013), 61-72.
4. Atay, Yasemin. “Geleneksel Tedavi Yöntemleri Bağlamında Hamzalı Köyü Bapuç Türbesi Üzerine Halk Bilimsel Bir İnceleme.” Edep Erkan, 3, (2023), 173-186.
5. Bolay, Süleyman. Hayri. “Âdem” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Erişim 1 Aralık 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/adem--peygamber
6. Cebecioğlu, Ethem. “Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü.” Ankara: Rehber Yayınları, 1. Baskı,1997.
7. Coşkun, Hasan. “Kangal ve Çevresindeki Alevi Ocakları.” Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 75, (2015), 97-118.
8. Çıblak Coşkun, Nilgün. “Alevi-Bektaşi İnancında Kerametler.” Journal of Alevism-Bektashism Studies, 22, (2020), 25-58.

9. Çakmak, Yalçın. Tunceli-Hozat Bölgesinde Sarı Saltık Ocağı ve Bektaşilik (Tarih-İnanç- Doktrin-Ritüel). Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
10. Demirelöz, Senem. “Ocağın Külü Bitmez” Diyarbakır Yöresi Alevi Ocaklarından Güzelşah Ocağı, Türbe ve Emanetleri. Journal of Alevism-Bektashism Studies, (26), (2022), 188-228.
11. Ersal, Mehmet. Alevi Bektaşi İnanç Sisteminde Hiyerarşik Yapı: Çubuk Havzası Aleviliği Örneği. İzmir: Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Doktora Tezi, 2013.
12. Gül, İbrahim. “Alevi Toplumunda Gönül Eğitimi.” Akademik Bakış Dergisi, 72, (2019), 33-46.
13. Türk Dil Kurumu Türkçe Sözlük. Erişim 27.11.2024. https://sozluk.gov.tr/ Kandemir, Mehmet. Yaşar. “Ebû Türâb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 28 Kasım 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/ebu-turab Kaya, Doğan. Âşık Veysel. Sivas: Sivas Valiliği Yayınları, 2004.
14. Kumartaşlıoğlu, Satı., - Duymaz, Ali. “Hamza Baba Ocağı’na Bağlı Bir Sağaltma Ocağı: Bektaş Dede.” Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 63, (2012), 311-320.
15. Ocak, Ahmet. Yaşar. “Alevi.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 25 Kasım 2024. https://islamansiklopedisi.org.tr/alevi Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi (Kaynakları ve açıklamaları ile destanlar).1. Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 2010.
16. Şen, Cafer. “Yûnus Emre ve Hacı Bektaş Veli Arasında Geçen Menkıbeye Psikanalitik Bir Yaklaşım.”DEUİFD Türk Kültürünü Mayalayanlar Özel Sayısı, (2021), 131-147.
17. Tek, Recep. “Kul Himmet’in Şiirlerinde Alevî-Bektaşî İnanç Sisteminin Temellerine Dair Bazı Yansımalar.” Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 77, (2016), 271-290.
18. Tezokur, Muhammed Hadi. “Yahudi Mitolojisinde Ayakkabı Sembolü.” Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 20/1, (2019), 1-23.
19. Tiktemir, Hakan. “ Âşık Veysel’in Şiirlerinde Dinî-Tasavvufi Bir Unsur Olarak Toprak.” Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 12, (2023), 349-362.
20. Töret, Aslı. Büyükokutan. “Mansur Baba Soyundan Gelen Bir Şifa Ocağı: Şah Pabucu.” Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 92, (2019), 127-142.
21. Yaman, Ali. “Alevilikte Ocak Kavramı: Anlam ve Tarihsel Arka Plan.” Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 60, (2011), 43-64.