KATHARSİS FENOMENİNİN ALEVİ CEM RİTÜELLERİNDE MÜZİK ÜZERİNDEN İNŞASI MERSİYE ÖRNEĞİ

Yıl 2025, Sayı: 116, 119 - 134, 18.12.2025

Volkan Kaptan

https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1601835

Öz

Aristoteles, Poetika adlı eserinde yer alan trajedide katharsis fenomenini sanat üzerinden bir arınma olarak açıklar. Aristoteles’te bu durum korku ve acılardan arınma şeklindedir. Dolayısıyla korku ve acılardan arınma durumu Aristoteles perspektifinden psikolojik bir temellendirmeyi içerir. Aristoteles’in trajedide psikolojik bir temellendirmeye dayandırdığı katharsis fenomeni daha sonraki süreçte özellikle sosyal bilimler başta olmak üzere farklı disiplinler tarafından da yaygın bir şekilde kullanılır. Türk kültürü özelinde ele alındığında katharsis fenomeni birçok sahada vücut bulur. Bu bağlamda katharsis fenomeninin ortaya çıktığı sahalardan birini Alevi cem ritüelleridir. Alevi cem ritüellerinde Hz. Hüseyin’in Kerbela’da öldürülüşüne binaen yazılan mersiyeler bu manada ritüele katılan eyleyicilerde katharsisin oluşmasını sağlayan tür olarak dikkat çeker. Alevi cem ritüelleri çerçevesinde mersiye özelinde ortaya çıkan katartik durum, Aristoteles’in Tragedyadaki katarsis durumundan farklılık arz eder. Tragedyada meydana gelen katarsis durumu korku ve acılardan sıyrılma şeklinde iken; Alevilikte mersiyeler özelinde ele alındığında meydana gelen trajedide yer alan acı ve korkunun dışında seküler manada duyguların Husserl’ci bir tabirle askıya alınması (epoke) şeklindedir. Bu bağlamda katartik durumunun ortaya çıkmasını sağlayan temel unsurlar ise, söz, ezgi, ritim ve makamsal yapı olarak karşımıza çıkar. Bu çalışma gerek literatür gerekse etnografik çalışmalar neticesinde cem ritüellerinde bilhassa “Bugün Matem Günü Geldi Ah Hüseyin’im Vah Hüseyin’im” adlı mersiye ekseninde ortaya çıkan katharsis fenomeninin müzik üzerinden nasıl inşa edildiğine odaklanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Müzik , Alevilik , Katharsis , Mersiye , Cem Ritüelleri

CONSTRUCTION OF THE PHENOMENA OF CATHARSIS THROUGH MUSIC IN ALEVI CEM RITUALS: AN EXAMPLE OF ELEMENT

Öz

In the tragedy in his work Poetics, Aristotle explains the phenomenon of catharsis as a purification through art. In Aristotle, this situation is in the form of purification from fear and pain. Therefore, the state of being free from fear and pain includes a psychological justification from the Aristotelian perspective. The phenomenon of catharsis, which Aristotle based on a psychological basis in tragedy, was later widely used by different disciplines, especially social sciences. When considered specifically in Turkish culture, the phenomenon of catharsis occurs in many areas. In this context, one of the fields where the phenomenon of catharsis emerges is Alevi cem rituals. In Alevi cem rituals, Hz. In this sense, the elegies written after the murder of Hussein in Karbala draw attention as a genre that creates catharsis in the actors participating in the ritual. The cathartic state that occurs specifically in the elegy within the framework of Alevi cem rituals differs from the catharsis state in Aristotle's Tragedy. While the state of catharsis that occurs in tragedy is in the form of getting rid of fear and pain; When elegies are considered specifically in Alevism, apart from the pain and fear in the tragedy that occurs, in the secular sense, it is the suspension of emotions (epoke) in a Husserlian term. In this context, the basic elements that enable the cathartic state to emerge are words, melody, rhythm and modal structure. As a result of both literature and ethnographic studies, this study focuses on how the phenomenon of catharsis, which emerges in cem rituals, especially around the elegy called "Today is the Day of Mourning, Ah Hüseyin'im, Vah Hüseyin'im", is constructed through music.

Anahtar Kelimeler

Music , Alevism , Catharsis , Elegy , Cem Rituals

Kaynakça

• Akar, Metin. “Şeyyad Hamza Hakkında Yeni Bilgiler I-II”, Marmara Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türklük Araştırmaları Dergisi, 2 (1987), 1-14.
• Akdoğan, Bayram. Türk Din Mûsikisi Dersleri. Ankara: Bilge Ajans, 2010.
• Akpınar, Nurtaç. Elçi. Sanat Yapıtları ve Katarsis. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017.
• Aktaş, Ali. Anadolu’da Aleviliğin Dünü ve Bugünü. Sakarya: Sakarya Üniversitesi Yayınları, 2010.
• Aristoteles. Poetika. çev. İsmail Tunalı. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1993.
• Aristoteles. Retoritk. çev. Mehmet H. Doğan, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1995.
• Arslan, Fazlı. “Kerbelâ Türküleri”. Çeşitli Yönleriyle Kerbela (Din Bilimleri), ed. Alim Yıldız. 3/307-322. Sivas: Asistan Yayıncılık, 2010.
• Arslan, Mehmet - Erdoğan, Mehtap. Kerbelâ Mersiyeleri. Tunceli: Grafiker Yayınlar, 2009. Ateş, Erdoğan. Türk Din Mûsikisi. İstanbul: Rağbet Yayınları, 2015.
• Bağır, Mehmet. Arı̇stoteles’ı̇n Mı̇mesı̇s ve Katharsı̇s Kavramları Üzerı̇nden Bı̇r Fı̇l İncelemesı̇: Dogvı̇lle. Ege Üniversitesi İletişim Fakültesi Medya ve İletişim Araştırmaları Hakemli E-Dergisi. 2, (2018), 36-55.
• Can, Hülya. “Aristoteles’te Katharsis Kavramı”. FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi, 2 (2006), 63-70.
• Coşkun, Nilgün. Çıblak). Alevi Cemlerinde Nefesler. Nefeslerin Performans Teori Bağlamında İncelenmesi: Alevi Kültür Dernekleri Mersin Şubesi (Cemevi) Örneği. İstanbul: Otorite Yayınları, 2014.
• Çakmak, Songül. Van Yöresi Ninnilerinin Toplumsal Cinsiyet Açısından İncelenmesi: Durum Çalışması, Türk Müziği, 3/2 (2023), 301-322.
• Çavuş, M. Zeliha. Stebler. Türk Edebiyatında Mersiyeler. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 38 (2008), 131-138.
• Dönmez, Banu. Mustan. Katharsis Fenomeninin Arabesk Özelindeki Görünümü, Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 8/2 (2011), 228-249.
• Dönmez, Banu. Mustan. Psiko-Etik Bir Fenomen Olarak Katarsisin Müzik’teki Görünümü, İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2003.
• Duman, Mehmet. Akif. Katharsis Kavramının Modern ve Klasik Anlamda Mukayesesi, İç Çelişkileri ve Kathartik Genişletme, Türk Dili, 69/817 (2020), 70-91.
• Düzgüner, Sevde. Mevlevi Âyin Mûsikîsi ve Mevlevî Semâ Ayinlerinin Psikolojik Etkileri, Uluslararası Mevlâna ve Mevlevilik Sempozyumu, Bildiriler II, 26/28 Ekim (2007), ed. Abdurrahman Elmalı, Ali Bakkal. 2/203-213. Şanlıurfa: Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 2007.
• Ergin, Muharrem. Orhun Âbideleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları, 2011.
• Ersanlı, Ercümend. Bireyin İç Huzur Kazanmasında Cem Törenlerinin Etkisi, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 18/58 (2011), 105-110.
• Florea, Maria. Media violence and the cathartic effect. Procedia-Social and Behavioral Sciences. 92 (2013), 349 – 353.
• Fuhrmann, Manfred. Einführung in die antike Dichtungstheorie. Wıssenschaftlıche buchgesellschaft: Darmstadt, 1973.
• Gölpınarlı, Abdülbaki. Alevi-Bektaşi Nefesleri. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1963.
• İsen, Mustafa. Acıyı Bal Eylemek (Türk Edebiyatında Mersiye). Ankara: Akçağ Yayınları, 1994.
• Köybaşı, Gülperi. Putgül. Histeriden Oedipus’a Freud Teorisinde Kadınlık ve Cinsellik, Madde, Diyalektik ve Toplum, 3/3 (2020), 203-212.
• Lear, Jonathan. Phronesis, 33/1-3 (1988), 297-326. http://www.jstor.org/stable/4182312. Massicard, Elise. Türkiye’den Avrupa’ya Alevi Hareketinin Siyasallaşması. çev. Ali Berkay. İstanbul: İletişim Yayınları, 2007.
• Ocak, Ahmet Yaşar. Tarihi ve Kültürel Boyutlarıyla Türkiye’de Alevîler Bektaşîler Nusayrîler. “Aleviliğin Tarihsel, Sosyal Tabanı ile Teolojisi Arasındaki İlişki Problemine Dair”, ed. İsmail Kurt, Ali Tüz/385-398, Ensar Neşriyat, İstanbul,1999.
• Ross, William David. Aristoteles. Çev. Ahmet Arslan. İstanbul: Kabalcı Yayıncılık, 2011.
• Süzen, Rana. İğneci. Dı̇jı̇tal Evrende Mı̇mesı̇sı̇ Yenı̇den Düşünmek; Avatar Fı̇lmı̇. The Turkish Online Journal of Design Art and Communication, 2/2 (2012), 22-31.
• Toprak, Mehmet. Faruk. “Mersiye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/215-217. İstanbul: TDV Yayınları, 2004.
• Toprak, Mehmet. Faruk. Endülüs Şiirinde Mersiye. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1990.
• Turgut, Kadir. Türk Edebiyatında Farsça Kerbela Mersiyeleri, “Çeşitli Yönleriyle Kerbela”, ed. Hakan Yekbaş/509-520, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Sivas, 2010.
• Yalom, Irvin. D. Grup Psikoterapisinin Teori ve Pratiği. Çev. Ataman Tangör ve Özgür Karaçam. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2012.
• Yazıcı, Tahsin. “Mersiye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/217-218. İstanbul: TDV Yayınları, 2004.
• Yıldırım, Rıza. Geleneksel Alevilik İnanç, İbadet, Kurumlar, Toplumsal Yapı, Kolektif Bellek. İstanbul: İletişim Yayınları, 2021.
• Yıldırım, Rıza. Geleneksel Alevilikten Modern Aleviliğe: Tarihsel Bir Dönüşümün Ana Eksenleri, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 62 (2012), 135-162