BİR DİLİÇİ ÇEVİRİ ÖRNEĞİ OLARAK RABGUZİ’NİN KISASÜ’L-ENBİYÂSI (XIV. YÜZYILDAN XVIII. YÜZYILA DOĞU TÜRKÇESİNİN SÖZ VARLIĞINDAKİ DEĞİŞMELER)

Yıl 2025, Sayı: 116, 467 - 492, 18.12.2025

Yaşar Şimşek , Filiz Kaynak

https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1677437

Öz

Batı Türkistan’da Türk-İslam geleneği içinde XIV. yüzyılda yazılan çok az eser günümüze ulaşmıştır. Rabguzi tarafından yazılan Kısasü’l-Enbiyâ (Peygamber Hikâyeleri), bu nadir eserlerden biridir. Eserin hem yazıldığı dönemde hem de yüzyıllar sonra bile Türk dünyasında oldukça popüler olduğu, çok sayıda yazma ve taş baskı nüshasının günümüze ulaşmasından anlaşılmaktadır. Rabguzi; Kisâî, Sa’lebî, Nişaburî ve Taberî’nin eserleri başta olmak üzere çeşitli kaynakları kullanarak Türk dili ve kültür tarihi açısından önemli bir eser vücuda getirmiştir. Ana kaynakları Arapça ve Farsça Kısasü’l-Enbiyâlar olmasına rağmen Rabguzi’nin eseri içerik ve üslup açısından öncüllerinden ayrılmaktadır. Rabguzi tarafından esere dâhil edilen ve muhtemelen dönemin vaizleri tarafından halka okunan şiirler; hikâyelerin Kur’an’dan ayetlerle kanıtlanması ve ayetlerin Türkçeye tercümesi İslam dininin anlaşılmasında Rabguzi’nin önemli bir pay sahibi olduğunu göstermektedir. Bu önemli eserin en eski nüshaları Harezm Türkçesi ile yazılmıştır. XIV. yüzyıl dil özelliklerini gösteren bu nüshalar, XVIII. yüzyıl gibi geç bir dönemde artık okuyucu için anlaşılamaz bir hâl almış olmalıdır ki eser müstensihler tarafından dönemin ve istinsah edildiği coğrafyanın diline uygun hâle getirilerek yeniden yazılmıştır. Bu makalede XIV. yüzyıldan XX. yüzyıla kadar Türkistan coğrafyasında popülerliğini hiç kaybetmemiş olan Rabguzi’nin Kısasü’l-Enbiyâsı, diliçi çeviri bağlamında değerlendirilecektir. Değerlendirmeye esas teşkil eden nüsha, literatürde Paris nüshası olarak bilinmektedir. Mebhus nüsha, Harezm Türkçesi ile yazılan Londra ve Tahran nüshaları ile karşılaştırılacak ve XIV. yüzyıl ile XVIII. yüzyıl arasında coğrafya ve ağız özelliklerinin yazılı Türkçeye yansıması sebebiyle görülen söz varlığı farklılıkları üzerinde durulacaktır.

Anahtar Kelimeler

DİLİÇİ ÇEVİRİ , RABGUZİ , KISASÜ'L-ENBİYA , HAREZM TÜRKÇESİ , ÇAĞATAY TÜRKÇESİ

RABGUZI’S QISAS AL-ANBIYA AS AN EXAMPLE OF INTRALINGUISTIC TRANSLATION (CHANGES IN THE VOCABULARY OF EASTERN TURKISH FROM THE 14TH CENTURY TO THE 18TH CENTURY)

Öz

Within the Turkic-Islamic tradition of Western Turkestan, very few works written in the 14th century have reached the present day. Qisas al-Anbiya (Stories of Prophets) by Rabguzi is one of these rare works. The fact that the work was populer in the Turkish world not only during the period it was written but also in the following centuries is evident from the large number of manuscript and printed copies that have survived. Rabguzi, by using various sources, especially the works of Kısai, Salebi, Nishaburi, Tabari, produced an important work in terms of Turkish language and cultural history. Although the main sources are the Arabic and Persian Qisas al-Anbiya, Rabguzi’s work differs from her predecessors in terms of content and style. The inclusion of Quranic verses and couplets in the work by Rabguzi, who was likely a preacher of his time and the Turkish translation of the verses indicate Rabguzi’s significant role in conveying Islamic religion to the public and explaining it in an understandable way. The oldest known manuscripts of this important work were written in Khwarezmian Turkish. Some copies from later periods, such as the 18th century reflect linguistic changes and seem to be rewritten in line with the linguistic understanding of that time by copyists. This article will be evaluated Rabguzi’s Qisas al-Anbiya, which never lots its popularity in Turkish geography from the 14th century to 18th century, from the perspective of intralingual translation. The copy that forms the basis of the evaluation is known as the Paris copy in the literature. The mentioned copy will be compared with the London and Tahran copies written in Khwarezmian Turkish, and the differences in vocabulary that emerged between the 14th and 18th centuries due to the reflection of geography and dialect features on written Turkish will be emphasized.

Anahtar Kelimeler

INTRALINGUISTIC , RABGUZI , QISAS AL-ANBIYA , KHWAREZMIAN TURKISH , CHAGATAI TURKISH

Kaynakça

• Akar, Ali. “Bir Dil-içi Aktarma Metni Olarak Mirkatü’l-Cihad”. Gelibolulu Mustafa Âlî Çalıştayı Bildirileri (28-29 Nisan 2011). Yayıma Hazırlayan: İ. Hakkı Aksoyak. 75-83. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2014.
• Ata, Aysu. Nāsırü’d-din bin Burhānü’d-din Rabgūzi Kısasü’l-Enbiyā (Peygamber Kıssaları). I-II. Giriş - Metin - Tıpkıbasım - Dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1997.
• Ata, Aysu. Rabgūzi Kısasü’l-Enbiyā (Peygamber Kıssaları). I-II. Giriş - Metin - Dizin - Tıpkıbasım. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019.
• Berk Albachten, Özlem. “Intralingual Translation as ‘Modernization’of the Language: The Turkish Case”. Translation Studies. (2014), 573-585.
• Berk, Özlem. “Diliçi Çeviriler ve Mai ve Siyah”. Dilbilim. 2005, IV, 139-149. Blochet, Edgard. Catalogue des Manuscripts Turcs. B. II. Paris, 1933.
• Boeschoten, Hendrick. “The Leningrad Manuscripts of Rabghuzi’s Qisas”. Türk Dilleri Araştırmaları. (1991), 1, 47-79.
• Boeschoten, Hendrick. “News on manuscripts of Rabghuzi’s Qısasu l-Anbiya”. Central Asian Sources and Central Asian Research. (2016), 39, 65-72.
• Boeschoten, Hendrick. - O’kane, Jhon. Al-Rabghuzi The Stories of the Prophets “Qisas al- AnbiyāꜤ: An Eastern Turkish Version (Second Edition). Leiden - Boston: Brill, 2015.
• Boeschoten, Hendrick. Qadi Nasiruddin Rabghuzi, “Qisasu’l-Anbiya. I. Text Edition (with Semih Tezcan). Introduction, Turkic Text based on the MS. British Museum with collation of two St. Petersburg mss. Appendix with apocryphal material and Glossary. II. Translation (with J. O’Kane). Translation of the text as given in vol. I Indices. Leiden: Brill, 1995.
• Buhari, Süleyman. Lugat-i Çağatayi ve Türkî-i ʿOsmânî. İstanbul: Zaman Kitaphanesi, 1880. Cin, Ali. “Rabguzi’nin Kısasü’l-Enbiyasının Tahran Nüshası.” Turkish Studies. (2010), 5/1, 237-245.
• Clauson, Sir Gerard. An Etimological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish. Oxford, 1972.
• Clauson, Sir Gerard. Senglax, A Persian Guide to the Turkish Language by Muhammad Mahdi Xan. London: E.J. W.Gibb Memorial Series, 1960.
• Doerfer, Gerhard. Türkishce und Mongolische Elemente im Neupersischen I-IV. Wiesbaden, 1963, 1965, 1967, 1975.
• Erbay, Fatih. W. Radloff’un “Opıt Slovarya Tyurkskih Nareçiy” Adlı Eseri ve Eserde Geçen Çağatay Türkçesine Ait Kelimelerin İncelenmesi. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı, Doktora Tezi, 2008.
• Erbil, Esma. “Diliçi Çeviri Kavramı ve Teorik ve Uygulamalı Olarak Diliçi Çeviri Üzerine Yapılan Araştırmaların Tanımı”. Teoriden Pratiğe Türk Edebiyatında Diliçi Çeviri. ed. Prof. Dr. Sadık Yazar - Prof. Dr. Mücahit Kaçar, 21-36. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2022.
• Gözütok, Avni. “Rabguzi, Kısasü’l-Enbiyâ: XIX. Yüzyıla Ait Bir Kazan Yazması.” Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. (2008), 37, 1-19.
• Hacıeminoğlu, Necmettin. Kutb’un Husrev ü Şirin’i ve Dil Hususiyetleri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2000.
• Hacıyeva, Naile. “Rabguzi’nin Kısasü’l-Enbiya Eserinin Bakü Yazması.” Türk Dili. (1994), 514, 292-296.
• Kabadayı, Osman. “Yetmiş Yıl Önce Yayımlanan “Rabgūzı ̇̄ Sentaksı” Adlı Eser Üzerine Düşünceler ve El-Rabgūzı ̇̄ ’nin Kısasü’l-Enbiyâsı Üzerine Bir Bibliyografya Denemesi.” Journal of Old Turkic Studies. (2017), 1/1, 76-97.
• Kaçalin, Mustafa Sinan. Niyāzi Nevâyî’nin Sözleri ve Çağatayca Tanıklar. el-Luġatu’n- Nevā’iyye ve’l-İstişhādātu’l-Caġatā’iyye. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011.
• Karakaya, Asuman (2004), “Çeviride Dil Meselesine İçeriden Bir Bakış: Çeviri Sürecinde ve Eğitiminde Diliçi Çeviri”, Sakarya Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Mütercim Tercümanlık Bölümü, Uluslararası Çeviri Sempozyumu Bildirileri, 11-12. Ekim 2004, 253-258.
• Karataş, Ahmet. “Türk-İslam Kültür ve Edebiyatında Kısas-ı Enbiyâ Türü”. Diyanet İlmi Dergi. (2013), 49/3, 113-126.
• Lessing, Ferdinand. Moğolca-Türkçe Sözlük, C. I-II, çev. Günay Karaağaç. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2003.
• Necip, Emir Necipoviç. Yeni Uygur Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2013.
• Nehcü’l-Feradis Uştmahlarnıng Açuq Yolı (Cennetlerin Açık Yolu). (2014). Tıpkıbasım ve Çeviri: János Eckmann, Yayımlayanlar: Semih Tezcan - Hamza Zülfikar, Dizin-Sözlük: Aysu Ata. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. Onur, Samet. “Which is the Oldest Manuscript of Rabghūzı ̇̄ ’s Qisas al-Anbiyā?”. Türkiyat Mecmuası - Journal of Turkology. (2024), 34/2, 839-875.
• Özçamkan Ayaz, Gülşen. Zemahşeri Mukaddimetü’l-Edeb Paris ve Yozgat Nüshaları (Giriş- Metin-Dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2023.
• Radloff, Wilhelm. Versuch Eines Wörterbuches der Türk-Dialecte, I-IV. Gravenhage: Mouton&Co, 1960.
• Rahimi, Farhad. Fethali Kaçar’ın Çağatay Türkçesi Sözlüğü (Cilt 2). Ankara: Akçağ Yayınları, 2019.
• Rahimi, Farhad. Ferağî’nin Çağatay Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2021.
• Rahimi, Farhad. Nezrali’nin Çağatay Türkçesi Sözlüğü (Giriş-Metin-İnceleme-Notlar-Dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2022.
• Rezaei, Mehdi. “Rabguzi’nin Kısasü’l-Enbiyâ’sının Çağatayca Bir Nüshası.” Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi. (2021), IX, 87-111.
• Sağol, Gülden. An Inter-Linear Translation of the Qur’an Into Khwarazm Turkish. Introduction, Text, Glossary and Facsimile. Part I: Introduction and Text, Harvard, 1993, XL - 369 p.; Part II: Glossary. Harvard, 1995, XXIII - 310 p., Part III: Facsimile of the MS Süleymaniye Library Hekimoğlu Ali Paşa No. 2; Section One: 1b-300b. Harvard, 1996, 229 p.; Section Two: 301a-587b. Harvard, 1996, p. 303-594.
• Shaw, Robert Barkley. Kâşgar ve Yarkend Ağzı Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2014.
• Şahin, Süreyya. “Kısas-ı Enbiyâ”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 2022, 25, 494-495. Şeyh Süleyman Efendî-yi Buhârî. Lugat-ı Çagatay ve Türkî-yi ‘Osmani. 1882.
• Şimşek, Yaşar. Harezm Türkçesi Kur’ân Tercümesi (Meşhed Nüshası [293 No.], Giriş - Metin - Dizin). (2 cilt). Ankara: Akçağ Yayınları, 2019.
• Şimşek, Yaşar. “Rabguzi’nin Kısasü’l-Enbiyâ’sının Paris Nüshası ve Klasik Devir Sonrası Çağatay Türkçesinde Mahallileşme”. Prof. Dr. Bilgehan Atsız Gökdağ Armağanı. Ankara: Akçağ Yayınları, 2023, 559-578.
• Tenişev, Edhem Rahimoğlu. Sravnitel’no-İstoriçeskaya Grammatika Tyurkskih Yazıkov. Leksika, T. 4, Moskva: Nauka, 1997.
• Toparlı, Recep - Argunşah, Mustafa. İslâm Mu’inü’l-Mürîd. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2014.
• Tufar, Nicolai. Türk Dilinde Meronimi: Organ Adları. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı. Doktora Tezi, 2010.
• Turan, Fikret. Kelimetullâh Hâce Pâdişâh - Çağatayca Manzum Sözlük - Nisâb-ı Kutbiyye. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2019.
• Uyğur, Sinan. Luġat-i Pı ̇̄r ʿAlı ̇̄ Şı ̇̄r Nevāyı ̇̄. Ankara: Gece Akademi, 2019.
• Ünlü, Suat. Harezm Altınordu Türkçesi Sözlüğü. Konya: Eğitim Yayınevi, 2012.
• Ünlü, Suat. Çağatay Türkçesi Sözlüğü. Konya: Eğitim Yayınevi, 2013.
• Yazar, Sadık. “Osmanlı Telif Geleneğinde Diliçi Çevirinin Sınırları”. Teoriden Pratiğe Türk Edebiyatında Diliçi Çeviri, ed. Prof. Dr. Sadık Yazar - Prof. Dr. Mücahit Kaçar, 55-120, İstanbul: Ketebe Yayınları, 2022.
• Zethsen, Korning Karen (2022). “Diliçi Çeviri: Bir Tanımlama Denemesi.” çev. S. Nil Kurtulan. Teoriden Pratiğe Türk Edebiyatında Diliçi Çeviri. ed. Prof. Dr. Sadık Yazar - Prof. Dr. Mücahit Kaçar, 37-54, İstanbul: Ketebe Yayınları, 2022.