POST-HÜMANİST KUTADGU BİLİG: YÖNETİM ERKİNİN MAKİNELEŞMESİ VE İNSANIN FONKSİYON KAYBI

Öz

Kutadgu Bilig’de temsil edilen yönetim modeli, klasik siyasetname okumalarının ötesine geçen bir çözümlemeyi mümkün kılmaktadır. Bu bağlamda, post-hümanist kuram çerçevesinde yapılan değerlendirme, metindeki alegorik karakterlerin –Kün Toğdı, Ay Toldı, Ögdülmiş ve Odgurmış– bireysel fail olarak değil, ideal bir yönetişim sisteminin fonksiyonel birimlerine denk düşen modüller olarak kurgulandığı gösterilmektedir. Çalışma, karakterlerin öznel irade ve duygulanımdan arındırılarak, temsil ettikleri kavramların işlemsel mantığı doğrultusunda yapılandırıldığını ortaya koymakta; böylece yönetim erkinin dağıtık, kodlanmış ve makineleşmiş bir yapı üzerinden işlediğini savunmaktadır. Bu çözümleme, siborg, assemblage, enformasyonel beden, algoritmik yönetişim ve dağıtık etik gibi post-hümanist kuramsal kavramlarla desteklenmiştir. Metin, karar verici özne fikrini askıya alarak, kurallara bağlı işlevsel bir düzen önerirken; yönetsel yapıyı normatif ilkeler aracılığıyla çalışan bir otomatik sisteme dönüştürmektedir. Görsel verilerle desteklenen analizler, metindeki karakterlerin sistemsel işleyişteki yerlerini teknik, yapısal ve etik düzlemlerde çözümleyerek, Kutadgu Bilig’i yalnızca tarihsel bir siyasetname değil, aynı zamanda post-hümanist siyaset teorisinin erken bir biçimsel örneği olarak konumlandırmaktadır. Bu yaklaşım, klasik metinlerin çağdaş siyasal teorilerle kuramsal etkileşimini mümkün kılarak, beşerî bilimler ve teknoloji felsefesi arasında özgün bir kavramsal bağ kurmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Posthümanizm
• Siyasal Kuram
• Algoritmik Yönetişim
• Kutadgu Bilig
• İşlevsel Özne

POST-HUMANIST QUTADGU BILIG: MECHANISATION OF ADMINISTRATIVE POWER AND LOSS OF HUMAN FUNCTION

Öz

The administrative structure depicted in Qutadgu Bilig invites an interpretation that moves beyond conventional siyasetname readings. Within this framework, a post-humanist analysis reveals that the allegorical characters –Kün Toğdı, Ay Toldı, Ögdülmiş, and Odgurmış– are not individual agents, but modular components operating within the functional architecture of an ideal political system. The analysis argues that governance in Qutadgu Bilig is mechanized, distributed, and norm-driven, aligning with post-humanist constructs such as the cyborg, assemblage, informational body, algorithmic administration, and distributed ethics. The narrative suspends the classical notion of the sovereign decision-making subject and instead conceptualizes political agency through coded structures and automated function. Supported by visual data representations, the study locates each character’s operational role within ethical, structural, and procedural dimensions, positioning Qutadgu Bilig not merely as a historical treatise but as an early formal model of post-human political thought. By articulating this conceptual shift, the article proposes a transhistorical dialogue between medieval political imagination and contemporary political theory, thereby forging an original connection between classical political texts and post-humanist frameworks in the humanities and philosophy of technology.

Anahtar Kelimeler

• Post-humanism
• Political Theory
• Algorithmic Governance
• Qutadgu Bilig
• Functional Subject

Kaynakça

1. Abbas, N. The Posthuman View On Virtual Bodies, 1999. https://journals.uvic.ca.
2. Abdikarimovich, K. K. ve Abduganiyevna, K. F. Educational Characteristics of Symbolic Images in the Epic of “Kutadgu Bilig” by Yusuf Khos Hajib. European Scholar Journal (ESJ), 4/6(2023), 21-24.
3. Adalıoğlu, H. H. (2016). Bir Siyasetnâme Olarak “Kutadgu Bilig”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 34, 237-253.
4. Agamben, G. Kutsal İnsan. çev. İsmail Türkmen. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2001.
5. Alca, D. ve Malkoç, K. “Foucault ve Agamben’de Biyopolitika: Soyuttan Somuta Güvenlik ve Özgürlük”. International Social Sciences Studies Journal. 9/117(2023), 9218-9232.
6. Allen, J. What is Bare Life?, 2006. https://metropolism.com/en/feature/what-is-bare-life. Arat, R. R. Kutadgu Bilig II. (Tercüme). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1959.
7. Arsal, S. M. “Kutadgu Bilig”. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 13/2(1947), 657-683.
8. Arslan, M. “Eski Türk Devlet Anlayışı ve Kutadgu-Bilig”. Ondokuz Mayis University Journal of Education Faculty, 1/1(2014), 100-111.

9. Aydın, Ş.−Şentürk, M. “Asamblaj Kavramı ile Aktör-Ağ Teorisi Arasındaki Bağlantıların İncelenmesi: Asamblaj Kentçiliği”. Tesam Akademi Dergisi, 9/1(2022), 289-315.
10. Aydınalp, E. B. Gilles Deleuze ve Felix Guattari’de Oedipal Temsilin Eleştirisi ve “Kadın Oluş” Kavramı. Güncel Filoloji Çalışmaları. Ed. R. İnan. 47-59. France: Livre de Lyon, 2020.
11. Baş, M. K. “Kutadgu Bilig’de Ölüm Anlayışı ve Ahiret İnancı”. EKEV Akademi Dergisi - Sosyal Bilimler, 14/42(2010), 83-104.
12. Baştürk, E. “Biyopolitika ve Savaşım: Foucault ve Agamben Arasındaki Ayrımın Kavramsal İçeriği”. Marmara Üniversitesi Siyasal Bilimler Dergisi, 5/2(2017), 1-23.
13. Baydemir, T. “Yapay Zekâ Etik Açıdan Doğru Karar Verebilir Mi?”. (t.y.). https://bilimteknik.tubitak.gov.tr/makale/yapay-zeka-etik-acidan-dogru-karar-verebilir-mi.
14. Bayık, F. Yapay Zekâya Uygulamalı Etik Bağlamında Bir Yaklaşım. Antalya: Akdeniz Üniversitesi, Doktora Tezi, 2022.
15. Bayram, A. K. “Foucault’nun Yöntemi: Hakikatin Söylemsel İnşasının Arkeolojisi ve Soykütüğü”. International Journal of Political Science and Urban Studies, 6/2(2018), 217-230.
16. Bloch-Wehba, H. “Algorithmic Governance from the Bottom Up”. BYU Law Review, 48/1(2022), 69-136. https://digitalcommons.law.byu.edu/lawreview/vol48/iss1/6.
17. Bonnet, J. “How We Became Posthuman: Virtual Bodies in Cybernetics, Literature, and Informatics (N. Katherine Hayles)”. Ed. Ann Arbor, MI: MPublishing, University of Michigan Library, 3/3(2000). http://hdl.handle.net/2027/spo.3310410.0003.323.
18. Boyé, P. “The Inhuman Condition: Jean-François Lyotard’s Les Immatériaux and Technological Sublime”. Currents Journal Issue One, 2020. https://currentsjournal.net/The-Inhuman-Condition.
19. Bozok, N. “Herkesle ve Kimsesiz, Türler Arasında ve Kökensiz Siborg: Donna Haraway’in Düşüncesinde Feminist Bir Beden Politikasının İmkânları”. ViraVerita E-Dergi, 9(2019), 128-148.
20. Braidotti, R. Göçebe Özneler, Çağdaş Feminist Kuramda Bedenleşme ve Cinsiyet Farklılığı. çev. Ö. Karakaş. İstanbul: Kolektif Kitap, 2017.
21. Braidotti, R. İnsan Sonrası. 4. Baskı. çev. Ö. Karakaş. İstanbul: Kolektif Kitap, 2021.
22. Brauneis, R.−Goodman, E. P. “Algorithmic Transparency for the Smart City”. Yale Journal of Law & Technology, 20/1(2018), 103-120.
23. Büyükbaş, H.−Vargün, F. (2016). “Kutadgu Bilig’de Devlet Yönetimi-Hükümdar-Adalet İlişkisi”. Ardahan Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 2/4(2018), 27-33.
24. Chung, S. Y.−Wooley, J. C. “Challenges Faced in the Integration of Biological Information”. Bioinformatics, 2003, 11-34.
25. Cristianini, N.−Scantamburlo, T. “On Social Machines for Algorithmic Regulation”. AI & Society, 35(2020), 645-662.
26. Çakmak, M. A.−Tezcan, R. “Kutadgu Bilig’e Göre Türklerde Adalet Anlayışı”. Akademik Hassasiyetler, 3/5(2016), 177-183.
27. Doygun, M. “Tarihi Şahitlikle Kutadgu Bilig’de Vezir Vasıfları Üzerine Bir Değerlendirme”. Current Research in Social Sciences, 1/2(2015), 35-43.
28. Dönmez, M. Distopyalarda Tabakalaşma Tasavvuru Bağlamında Modern Toplumun Değerlendirilmesi. Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
29. Ercilasun, A. B. “İlk Müslüman Türk Devletlerinde Dil ve Edebiyat”. Türkler, 5(2002), 759-783.
30. Ercilasun, A. B. Başlangıcından Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları, 2004.
31. Gür, Y. E.−Eşidir, K. A.−Şimşek, A. İ. “Sağlık İstatistiklerinin Veri Madenciliği Teknikleri ile Analizi: Makine Öğrenmesi Algoritmaları Kullanılarak Genel Sağlık Durumunun Sınıflandırılması”. Afyon Kocatepe Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi, 24/6(2024), 1364-1381.
32. Gürleyen, G.−Uras, A. “Serbest Çeviri Ağında Dönüştürüm Süreci: Aktör-Ağ Kuramı Penceresinden Bir Bakış”. Dünya Dilleri, Edebiyatları ve Çeviri Çalışmaları Dergisi, 4/2(2023), 144-171.
33. Haraway, D. A Cyborg Manifesto Science, Technology, And Socialist-Feminism in the Late Twentieth Century. University of Minnesota Press. ProQuest Ebook Central, 2016. http://ebookcentral.proquest.com/lib/warw/detail.action?docID=4392065.
34. Hayles, N. K. How We Became Posthuman, Virtual Bodies in Cybernetics, Literature, and Informatics. Chicago & London: The University of Chicago Press, 1999.
35. Kalkışım, M. M. “Kutadgu Bilig’de “Adâlet” Değeri”. Mavi Atlas, 1(2013), 91-98.
36. Karaman, Ö. F. ““Kutadgu Bilig” ve “Prens” Eserleri Bağlamında Yusuf Has Hacib ile Machiavelli’nin Siyasetname Anlayışının İncelenmesi”. Manas Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9/4(2020), 2683-2692.
37. Kara Özkan, N. “İyilikseverlik ve Alçak Gönüllülük Bağlamında Kutadgu Bilig ile Kültür Aktarımı”. Milli Folklor, 16/127(2022), 209-222.
38. Karslı, T. A. “Yapay Zekâ ve Bilinç: Anlamsal ve Duygusal/Heyecansal Boyutları Üzerinden Bir Değerlendirme”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 13/4(2024), 192-213.
39. Kirsch, A. The Revolt Against Humanity, Imagining a Future Without Us. New York: Columbia Global Reports, 2023.
40. Kalpokas, I. “Towards an Affective Philosophy of the Digital: Posthumanism, Hybrid Agglomerations and Spinoza”. Philosophy & Social Criticism, 47/6(2020), 702-722.
41. Konur, H. “Kutadgu Bilig’teki Kün-Togdı ve Odgurmış Tipleri Bağlamında Din-Siyaset İlişkisi”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 22/2(2022), 467-486.
42. Kök, A.−Eker, Ö. “Yusuf Kutadgu Bilig’de Odgurmış’a Türkçe Ne Söyletir”. Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi (TÜRKLAD), 3/1(2019), 20-59.
43. Lyotard, J. F. The Inhuman, Reflections on Time. çev. G. Bennington−R. Bowlby. Cambridge: Polity Press, 1988. Mbembe, A. “Necropolitics”. Public Culture, 15/1(2003), 11-40.
44. Merzlyakov, S. S. “Posthumanism vs. Transhumanism: From the “End of Exceptionalism” to “Technological Humanism””. Herald of the Russian Academy of Sciences, 92/6(2022), 475-482.
45. Özcan, S. “Jean François Lyotard’ın Düşünceleri Bağlamında Postmodern Bilgi Sorunu”. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 55(2022), 167-182.
46. Polat, M. “Kamu Yönetiminde Algoritmaların Egemenliği: Algokrasi ve Tehditleri”. Kamu Yönetimi ve Teknoloji Dergisi, 6/2(2024), 194-219.
47. Puar, J. “‘I Would Rather Be a Cyborg than a Goddess’ Becoming-Intersectional in Assemblage Theory”. Inventions, 2012, 1-13. https://transversal.at/transversal/0811/puar.
48. Rust, T. R.−Huang, M. H. The Feeling Economy: How Artificial Intelligence Is Creating the Era of Empathy. New York: Palgrave Macmillan, 2021.
49. Saygılı, A. “Modern Devlet’in Çıplak Sureti”. AUHFD, 59/1(2010), 61-97.
50. Soeiro, R.G. “Vibrant Matter: Posthumanism as an Ethics of Radical Alterity”. Revista 2i: Estudos de Identidade e Intermedialidade, 2020, 191-204.
51. Şahin, M.−Gözoğlu, E. “Yusuf Has Hâcib’in “Kutadgu Bilig” Adlı Eserinin Değerler Açısından İncelenmesi”. Bayterek Uluslararası Akademik Araştırmalar Dergisi, 7/1(2024), 69-82.
52. Şencan, S. “From Anthropocentrism to Assemblages: Deleuze and The Posthuman Turn”. Kültür Araştırmaları Dergisi, 24(2025), 46-62.
53. Şenocak, E.−Alsaç, F. “Kutadgu Bilig Eserinde Yeniden Doğuş Arketipi”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 31/2(2021), 1099-1109.
54. Tarcan, U.−Kancı, T. “Öteki Olarak İnsan: Posthümanist Kuramda Öznellik ve İdeoloji”. Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 15(2022), 163-178.
55. Taş, İ. “The Problem of Good in Kutadgu Bilig”. Bilig / Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, 67(2013), 247-272.
56. Tokyürek, H. “Kutadgu Bilig’de Semboller Üzerinden Budist Etki”. Karadeniz Araştırmaları, 17/65(2020), 203-216.
57. Tsamados, A.−Aggarwal, N.−Cowls, J. et al. “The Ethics of Algorithms: Key Problems and Solutions”. AI & Society, 37(2022), 215-230.
58. van der Sluijs, J. P.−Vaage, N. S. “Tozlayıcılar ve Küresel Gıda Güvenliği: Bütünsel Küresel Yöneticiliğe İhtiyaç”. Gıda Etiği, 1(2016), 75-91.
59. Woods, P. A. “Authority, Power and Distributed Leadership”. Management in Education, 30/4(2016), 155-160.
60. Uzun, Y. “Etik Yönetim Penceresinden Kutadgu Bilig Değerlendirmesi”. Journal of Analytic Divinity, 4/2(2020), 99-126.
61. Yıldızlı, M. E. “Kutadgu Bilig Kahramanları Üzerine Yeniden Düşünmek”. Karadeniz Araştırmaları, 20/77(2023), 199-214.