ERKEN MODERN DÖNEM ÜSKÜDAR’INDA MA’MÛR MAHALLELER: BİR CELVETÎ ASİTANESİNİN KENTSEL-MEKANSAL GELİŞİMDEKİ ROLÜ
Öz
Osmanlı toplum ve siyasi hayatında tasavvufi yapıları iktisadi ve sosyal bağlamda
destekleyen ana yapılardan biri vakıf kurumudur. Bu çalışmadan söz konusu ilişkiyi ortaya
çıkarmak için bir vaka çalışması olarak Azîz Mahmûd Hüdâyî vakfı incelenmektedir. Celvetiyye
tarikatının kurucusu Aziz Mahmud Hüdâyî (1541–1628), vakfını Üsküdar’da kurarak onu
İstanbul’un Anadolu yakasının kentsel ve dini manzarasını şekillendiren önemli bir manevi,
sosyal ve ekonomik merkez haline getirdi. Vakıf senetleri, şer’iyye sicilleri, mülk envanterleri
ve muhasebe defterleri kullanılarak hazırlanan bu çalışma, vakfın mali yapısını ve onu sürdüren
gelişen ağlarını irdelemektedir. Hüdâyî vakfının iradat ve akaratı, gelir akışları- gayrimenkul,
kırsal tarım arazileri, dükkanlar, hamamlar ve kiralık mülkler- sürdürülebilirliği sağlamak için
dikkatlice çeşitlendirilmiştir. Hesap kayıtlarının ayrıntılı analizi, vakfın portföyünü değişen
ekonomik koşullara, yangınlara ve 17. yüzyıldaki enflasyonist baskılara yanıt verecek şekilde
uyarlama kapasitesini göstermektedir. Ekonomik işlevinin ötesinde, Hüdâyî vakfının arşiv
kayıtları, yerel ötesi bir Sufi ağının kurumsal omurgası olarak vakfın rolünü vurgulamaktadır.
Hüdâyî’nin manevi liderliği altındaki Celvetiyye tarikatı, etkisini Üsküdar’ın ötesine taşıyarak
Bursa, Tokat ve Kastamonu gibi Anadolu kentlerinde bağlı tekkeler kurmuştur. Vakfiye suretleri
ve istidalar, müritlerin ve bölgesel seçkinlerin arazi veya gelir getiren mülkler bağışlayarak
vakfın genişlemesine nasıl katkıda bulunduklarını ve böylece uzak toplulukları ortak bir
manevi ve ekonomik çerçeveye nasıl bağladıklarını göstermektedir. Vakfın gelir analizi, bu
ağların toplumsal bileşimine dair güçlü veriler sağlamaktadır. Kadınlar, özellikle zengin kadın
patronlar ve Hüdâyî’nin çevresi, şer’iyye sicillerinde tali vakıfların kurucuları olarak görünür
ve bu da sufî temelli hayırseverlik uygulamalarının kapsayıcılığını gösterir. Yıllık harcama
kayıtları, Hüdâyî vakfının imaretleri, medreseleri ve dervişlerin ve öğrencilerin maaşlarını
nasıl desteklediğini, manevi yaşamın günlük ritmini ve kentsel refahı nasıl sürdürdüğünü
aydınlatır. Azîz Mahmûd Hüdâyî vakfını esas olarak vakfiye kayıtları üzerinden inceleyen
çalışma, vakfı dindarlık, yönetim ve kentsel gelişim bağlamında ele almaktadır. Vakıf kayıtları
sadece ekonomik yapıyı göstermemekte, manevi otoritenin dolaşımını ve İstanbul’un kentsel
sınırlarını aşan kalıcı sosyo-dinî ağların oluşumunu ve sufî hareketlerin etki haritasını da gözler
önüne sermektedir
Anahtar Kelimeler
MA’MÛR QUARTERS IN EARLY MODERN ÜSKÜDAR: THE ROLE OF A CELVETÎ ASİTANE IN URBAN-SPATIAL DEVELOPMENT
Öz
In the classical Ottoman era, Sufi networks and foundation institutions appeared as
two main structures supporting each other. In this study, Aziz Mahmud Hudayi foundation
is examined as a case study to reveal this relationship. Aziz Mahmud Hüdâyî (1541–1628),
the founder of the Celvetiyye order, established his foundation in Üsküdar, turning it into an
important spiritual, social and economic centre that shaped the urban and religious landscape
of the Anatolian side of Istanbul. This study examines the foundation’s financial structure and
the developing networks that sustain it through foundation deeds, sharia records, property
inventories and accounting books. The income and benefits of the Hüdâyî foundation – real
estate, rural farmland, shops, baths and rental properties – have been carefully diversified to
ensure sustainability. Detailed analysis of the account records demonstrates the waqf’s capacity
to adapt its revenue streams to respond to changing economic conditions, fires, and inflationary
pressures in the seventeenth century. Beyond its economic function, the archival records of
the Hudayi waqf highlight its role as the institutional backbone of a translocal Sufi network.
Beyond its economic function, the archival records of the Hüdâyî foundation highlight its role
as the institutional backbone of a trans-local Sufi network. Under Hüdâyî’s spiritual leadership,
the Celvetiyye order expanded its influence beyond Üsküdar, establishing affiliated lodges in
Anatolian cities such as Bursa, Tokat, and Kastamonu. Copies of the endowment deeds and
petitions show how disciples and regional elites contributed to the expansion of the endowment
by donating land or income-generating properties, thus binding distant communities into a
common spiritual and economic framework. Analysis of the foundation’s income provides
powerful data on the social composition of these networks. Women, especially wealthy female
patrons and Hüdâyî ’s circle, appear in the sharia records as founders of subsidiary foundations,
indicating the comprehensiveness of Sufi-based philanthropic practices. Annual expenditure
records illuminate how the Hüdâyî foundation supported soup kitchens, madrasahs, and salaries
for dervishes and students, maintaining the daily rhythm of spiritual life and urban welfare. The
study, which mainly examines the foundation of Aziz Mahmud Hudayi through the foundation
deed records, examines the foundation in the context of piety, administration and urban
development. The foundation records do not only show the economic structure but also reveal
the circulation of spiritual authority and the formation of permanent socio-religious networks
that transcend the urban boundaries of Istanbul and the influence map of Sufi movementsThe study, which mainly examines the foundation of Aziz Mahmud Hudayi through the foundation deed records, examines the foundation in the context of piety, administration and urban development. The foundation records do not only show the economic structure, but also reveal the circulation of spiritual authority and the formation of permanent socio-religious networks that transcend the urban boundaries of Istanbul and the influence map of Sufi movements.
Anahtar Kelimeler
