ALTIN ORDA DEVLETİ’NİN İSLAMLAŞMASINDA ANADOLU KÖKENLİ TASAVVUFİ ZÜMRELERİN ROLÜ

Yıl 2025, Sayı: 116, 557 - 568, 18.12.2025

Tungysh Abylov , Meiirbol Mutalıyev , Emre Sevinç

https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1747873

Öz

Bu makale Altın Orda İslamlaşma sürecine etki eden dört önemli bölgeye odaklanmaktadır. Bunlardan birincisi Eski Bulgar şehri, ikincisi Yesevi Tarikatı’nın yayıldığı Türkistan bölgesi, üçüncüsü Memlüklü Sahası ve dördüncüsü Türk tasavvüfu haraketinin yayıldığı Anadolu’dur. Çalışma 13. yüzyılın ortalarından itibaren Altın Orda Devleti'nde yaşanan İslamlaşma sürecinde Anadolu kökenli tasavvufi zümrelerin oynadığı kritik rolü incelemektedir. Özellikle Kalenderilik, Rifaîlik ve Kübreviyye tarikatlarının bu süreçteki etkinlikleri detaylı bir şekilde analiz edilmektedir. Makaleye göre, Anadolu'dan gelen tasavvufi zümreler, Altın Orda'da farklı dinî ve etnik topluluklar arasında yoğun bir tebliğ çalışması yürütmüşlerdir. Medrese gibi kurumlar kurarak yaygın bir eğitim ve siyası faaliyetleri gerçekleştirmişler ve böylece İslam dininin yayılmasına önemli katkılar sağlamışlardır. Bu tarikatlar, sadece dini bilgileri aktarmakla kalmamış, aynı zamanda toplumsal hayata da yön vererek İslam kültürünün yerleşmesine yardımcı olmuşlardır. Bununla birlikte siyasi olaylarla da yer almışlardır. İran İlhanlılarının yoğun tepkilerine rağmen Kalenderilik, Rifaîlik müritleri ve Kübrevî sufileri, Altın Orda'da yönetimin desteğini alarak faaliyetlerini daha da genişletmişlerdir. Hatta bazıları İslam'ı savunmak amacıyla savaşlara katılmışlardır. Bu durum, tasavvufun sadece manevi bir boyutunun olmadığını, aynı zamanda siyasi ve sosyal bir boyutunun da olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Altın Orda , İslamlaşma , Kalenderilik , Rifaîlik , Ahilik

THE ROLE OF ANATOLIAN SUFI GROUPS IN THE ISLAMIZATION OF THE GOLDEN HORDE POPULATIONS

Öz

This article focuses on four major regions that played a significant role in the Islamization process of
the Golden Horde. The first is city of Old Bulgar, the second is the Turkestan region where the Yassawiyya Order spread, the third is the Mamluk sphere, and fourth is Anatolia, where the Turkish Sufi movement developed and expanded. The study examines the critical role played by Anatolian-origin Sufi groups in the Islamization of the Golden Horde from the mid-13th century onward. In particular, the activities of the Qalandariyya, Rifā'iyya, and Kubrāwiyya orders are analyzed in detail. According to the research, Sufi groups arriving from Anatolia carried out intensive missionary activities among diverse religious and ethnic communities within the Golden Horde. By establishing institutions such as madrasahs, they engaged in widespread educational and political activities, thereby making a substantial contribution to the spread of Islam. These orders not only transmitted religious knowledge but also shaped social life, thereby facilitating the establishment of Islamic culture. Additionally, they actively involved in political affairs. Despite strong opposition from the Iranian Ilkhanids, the Qalandari, Rifā'ī, and Kubrāwī Sufis were able to expand their activities with the support of the Golden Horde authorities. Some of them even took part in military campaigns to defend Islam. This demonstrates that Sufism was not limited to a purely spiritual dimension but also possessed significant social and political aspects.

Anahtar Kelimeler

Golden Horde , Islamization , Kalenderism , Rifaiism , Ahilik

Kaynakça

• Abylov, T., & Zholdassuly, T. (2023) The Role of the Yasawiyya and Kubrāwiyya Orders in the Islamization of the Golden Horde. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (106), 71–84.
• Abu Bakr Kalandar Rumî. (2017). Kalandar-name (Trans. İ.R. Gibadullin & M.R.
• Şamsimuhametova). Kazan: İnstitut istorii im. Ş. Mardjani AN RT.
• Aknerli, G. (1954). Moğol tarihi (Trans. H. Der Andreasyan). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Al-Nuwayrî, Shihab ad-Din Akhmad ibn Abd al-WAhhab (2004). Nihâyat al-ereb fî funûni aledeb (thk. N. M. Fawwaz & H. K. Fawwaz), Vol. XXVII. Beirut: Dâr al-Kutub al-Ilmiyya.
• Bayram, M. (1991). Ahi Evren ve Ahi teşkilatının kuruluşu. Konya: Damla Matbaacılık.
• Bayram, M. (2003). Türkiye Selçukluları üzerine araştırmalar. Konya: Kömen Yayınları.
• Ebu’l-Hayr Rûmî. (2013). Saltık-nâme (Haz. N. Demir & D. Erdem). İstanbul: Alioğlu Yayınevi
• El-Eflakî, Şemseddin Ahmed (1980). Menâkıbü’l-Ârifîn (nşr. T. Yazıcı), Vol. II. Ankara: TTK Basımevi.
• Evliya Çelebi. (1999). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnâmesi (2. kitap, haz. S. A. Kahraman & Y. Dağlı). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Gündoğdu, A. (2005). Altın Orda sahasında İslamlaşma ve sonuçları. Proceedings of the Second International Symposium on Islamic Civilisation in Volga-Ural Region (24–26 Haziran), Kazan, s. 233–248.
• Gündoğdu, A. (2016). Altın Orda ve Osmanlı Devleti’nin yükselişinde Türk tasavvufu ve Yesevîliğin rolü üzerine bazı düşünceler. Geçmişten Geleceğe Hoca Ahmed Yesevî içinde (s. 31–48). İstanbul.
• İbn Abdizzâhir, Abdullah. (1986). Al-Ravzü al-zâhir fî sîreti al-Maliki al-Zâhir (thk. A. el- Huweitir). Riyad.
• İbn al-Adim, Ebü’l-Kāsım Kemâlüddîn Ömer b. Ahmed b. Hibetillâh. (1996). Zübdetü’l-ḥaleb min tarihi Haleb. Beirut: Dâr al-Kutub al-Ilmiyya.
• İbn Battûta. (1987). Rihlatu İbn Battûta (Tuhfat al-nuzzâr fî garâibi al-emsâr wa al-ʿajâibi alasfâr) (thk. M. A. el-Uryân). Beyrut: Dâru’l-İhyâi’l-ʿUlûm.
• İbn Bibi, al-Hussein ibn Muhammed ibn Ali al-Jaʿfarî al-Rugadî. (1996). El-Avâmirü’l-Alâʾiyye fî’l-Umûri’l-Alâʾiyye (Selçuknâme) (trans. M. Öztürk). Ankara: Kültür Bakanlığı, 1000 Temel Eser.
• Kafalı, M. (1976). Altın Orda Hanlığının kuruluş ve yükseliş devirleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• Kardaş, S. (2018). Ali Nihanî’nin Manzum Hacı Bektaş-ı Veli Velayetnâmesi (İnceleme-Metin- Sadeleştirme-Dizin). Ankara: Grafiker Yayınları.
• Köprülü, F. (1991). Osmanlı Devleti’nin kuruluşu. Ankara: TTK Basımevi.
• Kramarovskiy, M. (2012). Çelovek srednevekovoy ulitsy: Zolotaya Orda, Vizantiya, İtaliya. Sankt-Peterburg.
• Kramarovskiy, M. (2014). İbn Battûta o Tyurkskom İslame. Zolotoordınskoe Obozrenie, 1(3), 64–74.
• Merçil, E. (1994). Bizans’da Selçuklu hanedan mensupları. XI. Türk Tarih Kongresi Bildirileri (5–9 Eylül 1990) içinde (s. 718–719). Ankara: TTK.
• Mikulskiy, D. (2006). Arabo-musul’manskaya kultura v soçinenii al-Masudi “Zolotıe kopi i rossıpi samotsvetov” (“Murudj az-zahab va ma’adin al-jauhar”): X vek. Moskva: Vostoçnaya literatura.
• Mufaddal b. Ebü’l-Fezâil. (2017). en-Nehcü’s-sedîd ve’d-dürrü’l-ferîd fîmâ baʿde târîḫi İbni’l- Amîd (thk. M. K. İzzeddin Ali es-Seyyid). Dımaşk: Dârü Saʿdüddîn.
• Mutaliyev, M. (2024). The campaign of the ruler of the Golden Horde State Batu Khan and his relations with the Change Ulus. Bulletin of Abai KazNPU. Series of Historical and socialpolitical sciences, (4), 338–346.
• Necmeddin-i Dâye. (2013). Tasavvuf yolu: Mirsâdü’l-İbâd mine’l-Mebde’ ile’l-Meâd (Trans. H. Baltacı). İstanbul: M.Ü. İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları.
• Ocak, A. Y. (2002). Sarı Saltık: Popüler İslâm’ın Balkanlar’daki destanî öncüsü (XIII. yüzyıl). Ankara: TTK Basımevi.
• Rubruck, W. von. (1900). The Journey (Trans. W. Rockhill). London.
• Rukn ad-Din Baibars al-Mansûrî ad-Dawâdâr. (1998). Zubdatu al-fikra fî târîhi al-hijra (thk. D. S. Richards). Beirut.
• Turan, O. (1998). Selçuklular zamanında Türkiye: Siyasi tarih Alp Arslan’dan Osman Gazi’ye (1071–1328). İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
• Vernadsky, G. (1999). O sostave Velikoi Yasy Chingiz-Khana. Moskva.
• Yıldız, O., Aslan, İ., Topcu, N., Sertkaya, S., Yılmaz, R., & Mutaliyev, M. (2020). Bir ömre sığanlar: Genç tarihçilerin gözünden Prof. Dr. Mustafa Kafalı’nın eserleri. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2(3), 229–254