OSMANLI’DA İNANÇ ALGISINDAKİ DÖNÜŞÜM BAĞLAMINDA HAÇ SEMBOLÜNE KARŞI TOPLUMSAL YAKLAŞIM
Öz
18. yüzyıl ile belirginleşen gerileme sürecine koşut olarak alınan askeri yenilgiler ve
ekonomik buhranları bu yüzyılın sonunda gerçekleşen Fransız İhtilali takip etti. Böylece ülke
içerisinde bulunan gayrimüslim tebaa, hem Fransız İhtilali’nin ortaya çıkardığı milliyetçi fikir
akımları hem de Düvel-i Muazzama’nın etki ve desteğiyle yavaş yavaş isyanlar çıkarmaya
başladı. Esasında isyanlar devletin ilk kez yüzleştiği bir problem değildi. Öncesinde de
yeniçeri, celâli, suhte ve şehzade isyanları da birer iç isyan niteliğindeydi. Fakat bu saydığımız
isyanlarla 19. yüzyıl isyanlarını ayıran en önemli fark ilkinin iktidarın yönetim anlayışına karşı
itiraz sonucu çıkan isyanlar olmasıyken ikincisinin mevcut düzeni yıkmak istemesi yönündeki
düşüncesiydi.
Yaşanan isyanlar yalnızca devlet düzenini sarsmakla kalmadı, toplumsal bir takım değişim
ve dönüşümleri de beraberinde getirdi. Öteden beri her alanda “millet-i hâkime” pozisyonunda
olan Müslüman halk, yaşanan yeni süreçle beraber önce istemsiz bir eşitlik ardından toplumsal
bir gerileme yaşamak durumunda kaldı. Osmanlı kimliğinin inkıtaya uğraması ve millet
sisteminin çökmesi köklü bir takım değişimlerin de habercisi olacaktı. Devletin inanç eksenli
yaşanabilecek muhtemel bir çatışmayı engellemek adına giriştiği tüm ön alma çabası ise
Müslüman halkta biriken tepkilerin açığa çıkmasına giden süreci başlattı. Yaşanan bu süreç,
toplumsal dönüşüm ve değişimin habercisi olan münferit bazı olayların da ateşleyicisi oldu.
Bu çalışmada Müslüman tebaanın, Hristiyanlığın en önemli sembollerinden olan haç
ikonasına karşı gösterdiği tavır, mevcut konjonktür üzerinden okunmaya ve yaşanan olaylar
karşısında muhtemel bir Müslüman-Hristiyan gerilimine karşı devletin aldığı pozisyon
değerlendirilmeye çalışılacaktır. Bunun yanında Osmanlı kimliğinin ve millet sisteminin
çözülmesi yolunda bir nirengi haline gelen haç sembolüne karşı tepkiler irdelenecektir. Bu
sayede son dönemde ülkede yaşanan ekonomik, siyasi ve askeri gerilemenin ve bunu merkeze
alan tarih okumalarının yanında inanç eksenli değişimin ve dönüşümün de ortaya koyduğu
mevcut atmosfer aydınlatılmaya çalışılacaktır.
Anahtar Kelimeler
SOCIAL ATTITUDES TOWARD THE CROSS SYMBOL IN THE CONTEXT OF THE TRANSFORMATION OF RELIGIOUS PERCEPTIONS IN THE OTTOMAN EMPIRE
Öz
Parallel to the decline that became evident in the eighteenth century, the military defeats
and economic crises experienced during this period were followed by the French Revolution at
the end of the century. Consequently, the non-Muslim subjects of the empire, influenced both by the nationalist ideologies that emerged from the French Revolution and by the support and
intervention of the Great Powers (Düvel-i Muazzama), gradually began to initiate uprisings.
In fact, rebellions were not a phenomenon the state encountered for the first time. Earlier, the
Janissary, Celali, suhte, and princely revolts had also been forms of internal uprisings. However,
the main distinction between those earlier revolts and the nineteenth-century uprisings lies
in their motivations: the former emerged as objections to the ruling authority’s mode of
governance, whereas the latter were driven by the intention to overthrow the existing order.
These uprisings not only shook the political order of the state but also brought about a
series of social changes and transformations. The Muslim population, which had long held the
position of the “millet-i hâkime” in all spheres of life, was compelled by the new circumstances
to experience, first, an involuntary equality and subsequently a social regression. The disruption
of the Ottoman identity and the collapse of the millet system signaled the onset of profound
structural changes. Despite the state’s efforts to preempt potential conflicts rooted in religious
differences, these preventive measures instead initiated a process that led to the emergence of
accumulated resentment among the Muslim populace. This process, in turn, became the catalyst
for certain isolated incidents that heralded a major transformation based on faith.
In this study, the reaction of the Muslim subjects toward the cross icon-one of the most
significant symbols of Christianity-will be examined within the framework of the prevailing
political and social context, while also evaluating the stance adopted by the Ottoman state
in the face of a potential Muslim-Christian tension arising from these events. Furthermore,
the responses directed toward the symbol of the cross, which became a focal point in the
disintegration of the Ottoman identity and the dissolution of the millet system, will be analyzed.
In doing so, this study aims to shed light on the atmosphere shaped not only by the economic,
political, and military decline of the late Ottoman period and the historical interpretations
centered around it, but also by the transformation and change grounded in religious dynamics.
Anahtar Kelimeler
