HALK İNANIŞINDA VE ÖZBEK KÜLTÜR DÜNYASINDA RENKLERİN SEMBOLİK ROLÜ

Öz

Renkler, insanlık tarihinin en kadim dönemlerinden itibaren sadece görsel birer veri olmanın ötesine geçmiştir. Bu unsurlar kültürel kimliğin, kozmolojik düzenin ve halk inanışlarındaki kutsal koruma pratiklerinin temel sembolik aktarıcısı olmuştur. Çalışmanın temel amacı, Türk kültür havzasında ak, kara, kızıl ve gök gibi ana renklerin üstlendiği kurucu rolü tahlil etmektir. Bu doğrultuda söz konusu sembolik dilin Özbekistan özelindeki tarihsel sürekliliğini ve toplumsal şuur üzerindeki etkilerini ortaya koymak hedeflenmektedir. Araştırmanın önemi, kromatizmin sadece estetik bir tercih değil, aynı zamanda toplumsal hiyerarşiyi ve metafizik kabulleri belirleyen çok boyutlu bir kod sistemi olduğunu kanıtlamasından kaynaklanmaktadır. Araştırmanın kapsamı, Hun ve Göktürk dönemlerinden günümüz Özbekistan sahasına kadar uzanan bir tarihsel süreçle sınırlandırılmıştır. Bu süreçte mimari eserler, halk edebiyatı verileri, atasözleri, deyimler, metaforlar ve kişi adları temel alınmıştır. Yöntem olarak nitel araştırma tekniklerinden doküman analizi ve semiyotik çözümleme benimsenmiştir. İncelemeler neticesinde Semerkant mavisi olarak bilinen turkuazın mimarî estetiğinden Özbek taziye kültüründeki semantik karşılıklarına kadar geniş bir saptama yapılmıştır. Taziye geleneğinde beyazın ahiret yolculuğunu ve saflığı temsil eden bir yas rengi olarak kullanımı ile “qora xat” (kara mektup) gibi ifadelerde karanın kederi simgelemesi, renklerin birer protokol dili olduğunu kanıtlamaktadır. Ayrıca taziye kültüründe veya geleneksel giyim kuşamda kullanılan renklerin bireyin yaşını, sosyal statüsünü ve cinsiyetini belirleyen sessiz bir bildirişim aracı olduğu saptanmıştır. Özellikle geçiş ritüellerinde tercih edilen renk dizgeleri toplumsal dayanışmayı ve hiyerarşiyi görünür kılmaktadır. Araştırmada renklerin sadece birer sıfat değil, aynı zamanda yönleri ve siyasi egemenliği belirleyen diplomatik bir dil olduğu görülmüştür. Sarı, kızıl ve yeşilin tarihi sancaklardaki hâkimiyeti ile egemenlik sembolü olarak kullanımı bu dilin temelini oluşturmaktadır. Özellikle pamuk için kullanılan “ak altın” (oq oltin) ve buğdayı niteleyen “sarı altın” (sariq oltin) gibi ifadeler, renklerin ekonomik bereketi kutsayan metaforik gücünü göstermektedir. Özbek onomastiğinde renklerin kişiye güç veya asalet temelli bir misyon yüklediği görülürken, pamuk toplama makinesine verilen “dala malikasi” (tarla kraliçesi) gibi yakıştırmalar ile “zangori olov” (mavi alev) nitelemesi, kadim renk algısının modern üretim araçlarıyla bütünleştiğini göstermektedir. Renklerin, Özbek toplumsal yapısını dikey ve yatay düzlemde kesen dinamik birer kültürel mühür olduğu ve bağımsızlık sonrası dönemde beyaz mermer ile kadim turkuazın sentezlenmesiyle yeni bir medeniyet dili inşa ettiği vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Renk sembolizmi
• Özbek renk kültürü
• Semerkant mavisi
• Türk kozmolojisi
• halk inanışları.

THE SYMBOLIC ROLE OF COLORS IN FOLK BELIEFS AND THE UZBEK CULTURAL WORLD

Öz

Colors have transcended being merely visual data since the most ancient periods of human history. These elements have served as the primary symbolic transmitters of cultural identity, cosmological order, and sacred protection practices within folk beliefs. The main objective of this study is to analyze the foundational role undertaken by primary colors such as white, black, red, and sky blue within the Turkish cultural sphere. Accordingly, the study aims to reveal the historical continuity of this symbolic language specifically in Uzbekistan and its impact on the collective social consciousness. The importance of the research stems from its substantiation of chromatism not merely as an aesthetic preference, but as a multidimensional code system determining social hierarchy and metaphysical assumptions. The scope of the research is delimited to a historical process extending from the Hun and Gokturk periods to the contemporary Uzbekistan region. During this process, architectural works, folk literature data, proverbs, idioms, metaphors, and personal names have been taken as a basis. As a method, document analysis and semiotic analysis, which are among qualitative research techniques, have been adopted. As a result of the examinations, extensive determinations have been made ranging from the architectural aesthetics of turquoise, known as Samarkand blue, to its semantic counterparts in Uzbek mourning culture. The use of white as a color of mourning representing honesty and purity, along with the reflection of grief through black in expressions like qora xat (black letter), proves that colors function as a language of protocol. It has been determined that the colors preferred in traditional clothing and textile arts serve as a silent communicative tool defining an individual’s age and social status. Especially, expressions such as oq oltin (white gold) for cotton and sariq oltin (yellow gold) for wheat demonstrate the metaphoric power of colors in sanctifying economic abundance. While it is observed in Uzbek onomastics that colors assign a mission based on power or nobility to the individual, modern metaphors like dala malikasi (queen of the field) for cotton-picking machines or the zangori olov (blue flame) description link ancient sky-cult beliefs with modern production tools. It is emphasized that colors are dynamic cultural seals intersecting the Uzbek social structure on vertical and horizontal planes, and that in the post-independence period, they have constructed a new language of civilization through the synthesis of white marble and turquoise

Anahtar Kelimeler

• Color symbolism
• Uzbek color culture
• Samarkand blue
• Turkic cosmology
• folk beliefs

Kaynakça

1. Abdullah, Abdulkadir. Dede Korkut ve Yazılı Destanların Dil Yapısı. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2004.
2. Açık, Fatma. “Özbekistan’da Defin ve Taziye Merasimi”. Millî Folklor, 16 (61), 2004, 151- 163.
3. Adzhumerova, Reşide. “Türk Lehçelerinde Renk Semantiği (A. N. Kononov’un Çalışmaları Esasında)”. Uluslararası Dil Kültür ve Edebiyat Dergisi, 2015.
4. Aksoy, Sema. “Özbek Türkçesinde Renk Adlarıyla Kurulan Deyimlerin Anlam Dünyası”. Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 2022.
5. Albayrak, Kadir. “Millî Dinlerde Renk Fenomeni”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8 (1), 2008, 1-41.
6. Allamuratov, Azamat ve Toshimov, Tolib. Historical and Cultural Geography of the Amu Darya River. Tashkent: Fan Publishing, 2024.
7. Axmedova, Dilfuza. “Rang Leksemalarining Lingvokulturologik va Kognitiv Xususiyatlari”. O‘zbekiston Filologiyasi Jurnali, 2023.
8. Ayaz, Ayşe. 14. ve 15. Yüzyıl Metinlerinde Renk Dünyası ve Sembolizmi. (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2023.

9. Aydın, Mehmet. “Alice Walker’ın Eserlerinde Renk Sembolizmi ve Psikolojik Dönüşüm”. Batı Edebiyatı Araştırmaları, 2023.
10. Bayat, Fuzuli. Türk Mitolojik Sistemi (Ontolojik ve Epistemolojik Bağlamda Türk Mitolojisi). Ankara: Ötüken Neşriyat, 2007.
11. Begmatov, Ernst. O’zbek Ismlari Ma’nosi. Toshkent: O’zbekistan SSR Fanlar Akademiyasi Nashriyoti, 1972.
12. Berlin, Brent ve Kay, Paul. Basic Color Terms: Their Universality and Evolution. Berkeley: University of California Press, 1969.
13. Can, Şefik. Mesnevi Şerhi. İstanbul: Ötüken Yayınları, 1997.
14. Divitçioğlu, Sencer. Kök Türkler (Kut, Küç ve Ülüg). İstanbul: Ada Yayınları, 1987.
15. Genç, Reşat. Türk İnanışları ile Millî Geleneklerinde Renkler ve Sarı-Kırmızı-Yeşil. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 1999.
16. Gümüşkaya, Pınar. “Tarihi Türk Lehçelerinde At Donları ve Renk Terminolojisi”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 2015.
17. İnan, Abdülkadir. Makaleler ve İncelemeler. Cilt 1. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1987.
18. İnan, Abdülkadir. Tarihte ve Bugün Şamanizm. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1954.
19. Jameson, Kimberly A. ve Webster, Michael A. “Berlin and Kay at 50: Evolutionary and Cognitive Perspectives on Color Categorization”. Color Research & Application, 2019. Karabaş, Seyfi. Dede Korkut’ta Renkler. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1996.
20. Katz, David. The World of Colour. London: Kegan Paul, Trench, Trubner & Co, 1935.
21. Kononov, Andrey Nikolayeviç. “Semantika Svetooboznaçeniy v Tyurkskih Yazıkah”. Tyurkologiçeskiy Sbornik, 1975.
22. Köprülü, M. Fuad. “Bayrak”. İslam Ansiklopedisi (İA). Cilt 2. Eskişehir: MEB Yayınevi, 1977. Köprülü, M. Fuad. Türkiye Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları, 2005.
23. Kuyumcu, Elif. “Klasik Türk Şiirinde Renklerin Semantik Analizi”. Edebiyat Fakültesi Dergisi, 2020.
24. Kütük, Ahmet. “İslam/Türk Devlet ve Toplum Geleneğinde Renkler ve Anlamları”. Türkiyat Mecmuası, 24 (Güz), 2014, 133-170.
25. Küçük, Salim. “Eski Türk Kültüründe Renk Kavramı”. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 2010.
26. Mirzayev, To’ra, Ashirboy Musaqulov ve Sarvar Azimov. O’zbek Xalq Maqollari. Toshkent: Sharq Nashriyoti, 2005.
27. Muqimova, Gulnoza R. O‘zbek Tilida Rang Bildiruvchi Birliklar va Ularning Pragmalingvistik Xususiyatlari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti, 2022.
28. Otyzbay, Zhazira. Türk Kavram Sisteminde Renkler: Bilişsel ve Semantik Analiz. Ankara/ Astana: Türk Dil Kurumu / Uluslararası Türk Akademisi, 2016.
29. Ögel, Bahaeddin. Türk Kültür Tarihine Giriş. Cilt 6. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1991.
30. Ögel, Bahaeddin. Türk Kültürünün Gelişme Çağları. Cilt 2. İstanbul: MEB Yayınevi, 2001.
31. Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi. Cilt 1. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
32. Özmen, Mehmet. “Türkçede Renk Adları ve Bu Adların Dilbilimsel Problemleri”. Dil Araştırmaları, 2016.
33. Polat, Kemal. Beşikten Mezara Kırgız Türklerinde Gelenek ve İnanışlar. Ankara: TDV Yayınları, 2005.
34. Rahmatullayev, Shavkat. O’zbek Tilining Izohli Frazeologik Lug’ati. Toshkent: O’qituvchi Nashriyoti, 1978.
35. Rayman, Hayrettin. “Nevrûz ve Türk Kültüründe Renkler”. Milli Folklor, 14 (53), 2002, 42-47.
36. Rayman, Hayrettin. “Türk Kültüründe Nevruz ve Renklerin Milli Kimlikteki Yeri”. Halk Bilimi Dergisi, 2023.
37. Vosiljonov, Azizbek (Alisher). “Pragmalingvistikaning Shakllanishi va Rivojlanishi / Pragmalingvistics and Its Development in Modern Linguistics”. Academic Research in Educational Sciences / Journal of Academic Research, 2022.
38. Wierzbicka, Anna. Semantics: Primes and Universals. Oxford: Oxford University Press, 1996.
39. Wittgenstein, Ludwig. Remarks on Colour. Oxford: Blackwell, 1977.
40. Xolmuminova, Muhayyo. “Badiiy Matnda Rang Bildiruvchi Sifatlarning Stilistik Imkoniyatlari”. Samarqand Davlat Universiteti Axborotnomasi, 2024.
41. Yıldırım, Elvin. Türk Kültüründe Renkler. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2022.
42. Yılmaz, Emrah. “Türkmen Kültüründe Ad Verme Geleneği ve Kişi Adları”. Dil Araştırmaları, (27), 2020, 211-246.
43. Yurduseven, Sümeyye. “Alevî-Bektaşî Menâkıbnâmelerinde Renk Sembolizmi”. Tetkik, 3/3, 2023, 43-68.
44. Yushkina, Elena Vladimirovna. Poetika Tsveta i Sveta v Proze M. A. Bulgakova. (Doktora Tezi), Volgograd / Moscow State University, 2008