HOKANT EDEBÎ MUHİTİ KADIN ŞAİRLERİNİN ESERLERİNDE TARİHÎ ŞAHSİYETLERİN POETİK TASVİRİ

Öz

Bu çalışma, Doğu ve Özbek klasik şiirindeki imge ve semboller silsilesi geleneğinin, 19. yüzyıl Hokant edebî muhiti kadın şairlerinin (Üveysî, Nodira, Mahzuna vb.) eserlerindeki sanatsal yansımasını ve özgün yorumunu ele almaktadır. Klasik Özbek şiirinin beslendiği Kur’an-ı Kerim, Hadis-i Şerif, İslam kültürü, peygamber kıssaları ve tasavvuf öğretisi gibi kaynakların, kadın şairlerin lirik dünyasında nasıl bir 'hâl dili'ne dönüştüğü tahlil edilmektedir. Çalışmada; klasik şiir poetikasında müstakil birer tipoloji olarak kabul edilen ilahi, literer ve tarihî imge katmanları, ilgili şairlerin eserleri üzerinden incelenmektedir. Özellikle peygamber figürlerinin (Hz. Süleyman, Hz. Yusuf, Hz. Yakup ve Hızır a.s.) telmih sanatı yoluyla işlenişinin, şiire sadece estetik bir cazibe katmakla kalmayıp anlatıma metafizik ve evrensel bir değer kazandırdığı vurgulanmaktadır. Makalede, Alî Şîr Nevâî gibi devasa bir edebî okulun takipçisi olan Hokantlı kadın şairlerin, selef şairlerin yoğun ilahi-irfani üslubundan farklı olarak, bu mukaddes imgeleri kendi bireysel ıstırapları, kadınsı duyarlılıkları ve samimi hasretleri doğrultusunda nasıl dönüştürdükleri üzerinde durulmaktadır. Ayrıca tarihî-efsanevi şahsiyetlerin kullanım sıklığı ile bu karakterlerin şairlerin iç dünyasındaki yansımaları karşılaştırmalı bir metodolojiyle sorgulanmaktadır. Sonuç olarak çalışma, Hokant kadın şairlerinin geleneksel sembolizme sadık kalırken bu imgelere yükledikleri lirik ve öznel anlamlar sayesinde Özbek klasik şiirini zenginleştirdiklerini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Özbek klasik şiiri
• Hokant edebî muhiti
• kadın şairler
• Alî Şîr Nevâî
• peygamber kıssaları

Etik Beyan

Etik kurallara uyuldu

THE POETIC DEPICTION OF HISTORICAL AND LITERARY FIGURES IN THE POETRY OF KOKAND WOMEN POETS

Öz

This study explores the artistic reflection and original interpretation of the tradition of images and symbols in Eastern and Uzbek classical poetry within the works of 19th-century Kokand literary circle women poets, such as Uvaysî, Nodira, and Mahzuna. It analyzes how sacred and cultural sources—including the Holy Qur'an, Hadiths, Islamic culture, stories of the prophets (qisas al-anbiya), and Sufi teachings—were transformed into a "language of the heart" (hâl dili) in the lyrical world of these poets. The research examines the layers of divine, literary, and historical images, which are considered distinct typologies in classical poetic theory, through the poetry of the Kokand women poets. It emphasizes that the use of prophetic figures (such as Prophet Solomon, Joseph, Jacob, and Khidr) through the art of allusion (talmih) does not merely add aesthetic appeal but also imparts a metaphysical and universal value to the narrative. The article focuses on how these poets, as followers of the profound literary school of Alî Şîr Nevâî, transformed sacred images in line with their individual suffering, feminine sensibilities, and sincere longings, distinct from the intense divine-gnostic style of their predecessors. Furthermore, the frequency of historical-legendary figures and prominent personalities of the period is questioned through a comparative methodology. Consequently, this study aims to demonstrate that the Kokand women poets enriched Uzbek classical poetry by imbuing traditional symbolism with lyrical and subjective meanings while remaining faithful to the established chain of symbols.

Anahtar Kelimeler

• Uzbek classical poetry
• Kokand literary environment
• women poets
• Alî Şîr Nevâî
• prophetic narratives

Kaynakça

1. Bursali, Mustafo Najotiy. Hazrati Uvays Qaraniy. Toshkent: 2007.
2. Jung, Carl Gustav. Analitik Psikoloji (Çeviren: Engin Gürol), 2. Baskı, İstanbul: Payel Yayınevi, 2006.
3. Karomatov, H. Qur’on va O’zbek Adabiyoti. Toshkent: Fan, 1993.
4. Kavuta, Sevgi. “Carl Gustav Jung: Kavramları, Kuramları ve Düşünce Yapısı Üzerine Bir İnceleme”, International Journal of Cultural and Social Studies (IntJCSS), 2020, 6(2), 681-695.
5. Nodira. (G’azallar). (Nashrga tayyorlovchi Qayumov A.), Toshkent: O’zSSR davlat badiiy adabiyoti nashriyoti, 1958.
6. Nodira. Asarlar. Ikki jildlik. I kitob. Toshkent: G’afur G’ulom nomidagi badiiy adabiyot nashriyoti, 1968.
7. Nodira va Komila. Devon. Toshkent: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2001.
8. Rafiddinov, S. Majoz va Haqiqat. Toshkent: Fan, 1995.

9. Serrican, Erol. “Carl Gustav Jung’un Analitik Psikoloji Kuramındaki Arketip Kavramının Edebiyata Yansıması”, International Journal of Social Sciences and Education Research, 1(4), 1460-1472, 2015.
10. Storr, Anthony. Jung’tan Seçme Yazılar (Çeviren: Levent Özşar), 1. Baskı, Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 2006.
11. Uvaysiy. Dîvân. (Nashrga tayyorlovchilar Qayumov A., Ibrohimova E.), Toshkent: O’zFA nashriyoti, 1959.
12. Uvaysiy. Ko’ngil gulzori. Toshkent: G’afur G’ulom nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti, 1983.
13. Uvaysiy. Mazmun ma’dani. She’rlar. Toshkent: Akademnashr, 2010.
14. Yılmaz, Emrah. “Alisher Navoiy Ijodidagi Metaforik Tafakkur”, Alisher Navoiy Ilmiy-Adabiy Merosining Umumbashariyat Ma’naviy va Ma’rifiy Taraqqiyotidagi O’rni (V. Xalqaro İlmi Konferans Bildirileri). Navoiy: Murruvatli-Dil Press”, 2025, 301-313.