Urfalı Udmî ve Divançe’si

Öz

Klasik Türk edebiyatı son evresini yaşadığı 19. yüzyılda bile kayda değer şairler çıkartmayı başarmıştır. Bu yüzyılda Enderunlu Vâsıf ve Keçecizâde İzzet Molla gibi divan sahibi kalburüstü şairler yetiştiği gibi Leskofçalı Gâlib, Osman Şems, Leyla Hanım vb. başarılı sanatçılar da ortaya çıkmıştır. Yeni keşif ve tespitlerle başka divanların ortaya çıkması, böylece 19. yüzyıl divan sahibi şair sayısının artması ihtimali vardır. IRCICA Kütüphanesi yazma eser koleksiyonu no. Ms. 239’da Divan-ı Udmî ismiyle bir kitapçık kayıtlıdır. Udmî mahlaslı bir şairin kısa şiirlerini içeren bu eser hacimsiz olması nedeniyle Divançe-i Udmî olarak adlandırılmalıdır. Kaynaklar Udmî mahlasıyla şiir yazan tek şairin Urfalı Udmî Mehmed olduğunu bildirmektedir. Şükûfenâme adlı mesnevisiyle tanınan Urfalı Udmî’nin şiirlerini bir mecmuada topladığı bilinmektedir. Udmî’nin şiirlerini içeren mecmua muhtemelen Divan-ı Udmî olarak kayıtlı kitapçıktır. Udmî Divançesi’nde gelişigüzel yerleştirilmiş 29 manzume vardır. Kaside, gazel, mesnevi, kıt‘a-i kebire, rubai, müseddes ve müfred nazım şekilleriyle yazılan manzumelerde en çok mesnevi nazım şekli tercih edilmiştir. Udmî Mehmed, geleneksel kuralların dışına çıkarak gazel ve kasidenin kafiye dizilişini değiştirmiş, beyit sayıları skalasına ve konu seçimine uymamıştır. Yedi farklı kalıp kullanan şairin aruz tatbikinde sıkıntılar olmakla birlikte kafiye tasarruflarında ciddi bir hataya rastlanmamaktadır. Udmî, konu olarak en çok Sultan Abdülmecid, devlet adamları ve kurumlarını ele almıştır. İstanbul, aşk, sevgili, bahar ve hikmet onun işlediği diğer konulardır. Ağır ve sanatlı bir dil ve üslup tercih eden Udmî’nin şiirleri duygusal etki bakımından zayıftır. Bu makalede Urfalı Udmî Mehmed hakkında bilgiler verilmiş, Udmî Divançesi’nin şekil ve muhteva incelemesi neticesinde elde edilen verileri sunulmuş ve çeviri yazılı metni ilim alemiyle paylaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Urfalı Udmî Mehmed
• 19. Yüzyıl
• IRCICA Kütüphanesi
• Divançe
• Osmanlı Şiiri

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Urfalı Udmî and His Divançe

Öz

Classical Turkish literature succeeded in producing noteworthy poets even in the 19th century, during which it experienced its final stage. In this century, high-caliber divan owners such as Enderunlu Vâsıf and Keçecizâde İzzet Molla emerged, as well as successful artists like Leskofçalı Gâlib, Osman Şems, Şeyhülislam Arif Hikmet, Leyla Hanım, etc. It is possible that the number of 19th-century divan-owner poets will increase with the discovery of other divans through new findings and identifications. A booklet titled Divan-ı Udmî is registered under no. Ms. 239 in the IRCICA Library manuscript collection. This work, which contains short poems by a poet with the pseudonym Udmî, should be named Divançe-i Udmî due to its lack of volume. Sources state that the only poet writing poetry with the pseudonym Udmî is Udmî Mehmed of Urfa. There is information that Urfalı Udmî, known for his mesnevi titled Şükûfenâme, collected his poems in a mecmua. This mecmua containing Udmî’s poems is likely the booklet registered as Divan-ı Udmî. There are 29 randomly placed poems in the Udmî Divançesi. Among the poems written in the verse forms of kaside, gazel, mesnevi, kıt‘a-i kebire, rubai, müseddes, and müfred, the mesnevi verse form was preferred the most. Udmî Mehmed Efendi went beyond the traditional rules of divan poetry, changing the rhyme scheme of the gazel and kaside, and did not comply with the known couplet number scales and choice of subject. Although there are difficulties in the application of aruz by the poet, who used seven different aruz meters, no serious errors are found in his rhyme dispositions. As a subject, Udmî mostly dealt with Sultan Abdülmecid Han, statesmen, and their institutions. Istanbul, love, the beloved, spring, and wisdom are the other subjects he treated. He preferred a heavy, ornate, and grandiloquent language and style. Having a small number of poems, using a limited number of verse forms, aruz meters, subjects, and themes, displaying errors in verse technique, and the low emotional impact of his poems constitute the weak points of Udmî. In this article, information about Urfalı Udmî Mehmed is given, data obtained as a result of the formal and content analysis of the Udmî Divançesi are presented, and the transliterated text is shared with the world of science.

Anahtar Kelimeler

• Urfalı Udmî Mehmed
• 19th Century
• IRCICA Library
• Divançe
• Ottoman Poetry

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Kaynakça

1. AKBAŞ, Merve, “Şükûfe-nâme (Udmî)”, TEES, Ankara 2022, https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/sukufe-name-udmi (06.03.2026)
2. AKSOYAK, İsmail Hakkı, “Vâsıf, Vâsıf Osman Bey”, TEİS, Ankara 2015, https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/vasif-vasif-osman-bey (26.02.2026)
3. AKÜN, Ömer Faruk, “Divan Edebiyatı”, DİA, İstanbul 1994, IX: 389-427.
4. ALPAY, Bedri, Şanlıurfa Şairleri, Şanlıurfa 1986.
5. ARSLAN, Mehmet, “Admi, Urfalı”, TEİS, Ankara 2014, https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/admi-urfali (06.03.2026).
6. AVCI, İsmail, “Enderunlu Vâsıf Divan’ında Mizah”, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 6 (1), 2017, 220 - 237.
7. AZAMAT, Nihat, “Osman Şems Efendi”, DİA, İstanbul 2007, XXXIII: 473-475.
8. CEYLAN, Ömür, Yılmaz, Ozan, Hazana Sürgün Bahar, Sahaflar Kitap Sarayı, İstanbul 2005.

9. CEYLAN, Ömür, Yılmaz, Ozan, Bir Sürgün Şaheseri Mihnet-keşan, Sahaflar Kitap Sarayı, İstanbul 2007.
10. DİLÇİN, Cem, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, TDK Yayınları, Ankara 1983.
11. KALAYCI SEVİNÇ, Devrim, 18. Yüzyıl Şairlerinden Sülbülzâde Vehbî (Lutfiyye), Bosnalı Sâbit, Enderunlu Vasıf ve Nedim Divan ve Mesnevilerindeki Atasözleri ve Deyimler, Yüksek Lisans Tezi, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne 2007.
12. KARAHAN, Abdülkadir, “Enderunlu Vâsıf”, DİA, İstanbul 1995, XI: 189-190.
13. KINAY CİVELEK, Nilay, “Enderunlu Vâsıf Divanı’nda Bulunmayan Ramazan Kasidesi”, Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 13, 2023, 311-323.
14. MENGİ, Mine, “Adanalı Divan Şairleri”, Efsaneden Tarihe Tarihten Bugüne Adana Köprü Başı, Yapı Kredi Yay., İstanbul 2001.
15. Mütercim Âsım Efendi, el-Okyânûsu’l-basît fî Tercemeti’l-Kâmûsi’l-muhît Kâmûsu’l-muhît Tercümesi, (haz.) Mustafa Koç, Eyyüp Tanrıverdi, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2014.
16. OKÇU, Naci, “İzzet Molla, Keçecizâde”, DİA, İstanbul 2001, XXIII: 561-563.
17. ÖZYILDIRIM, Ali Emre, Keçeci-zade İzzet Molla'nın Mihnet-keşân'ı ve Tahlili, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Ankara 2002.
18. ÖZYILDIRIM, Ali Emre, Keçeci-zâde İzzet Molla ve Mihnet-keşân, 2 C. The Department of Near Eastern Languages and Literatures Harvard University, Cambridge MA 2007.
19. ÖZYILDIRIM, Ali Emre, “İzzet Mollâ, Keçeci-zâde Mehmed İzzet Efendi”, TEİS, Ankara 2014, https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/izzet-molla-kececizade-mehmed-izzet (26.02.2026)
20. PALA, İskender, “Leskofçalı Galib”, DİA, Ankara 2003, XXVII: 140-141.
21. POLAT, Nazım H., “Türk Çiçek Edebiyatından Bir Demet: Urfalı Udmî Efendi ve Şükûfenâme’si”, Journal of Turkish Studies Türklük Bilgisi Araştırmaları Dergisi, Orhan Okay Armağanı, 30/III, 2006, 17-70.
22. POLAT, Nazım H., Udmî Efendi ve Şükûfenâme, Adana Büyükşehir Belediyesi Yayınları, Adana 2015.
23. SELÇUK, Bahir, “Gâlib, Leskofçalı”, TEİS, Ankara 2013, https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/galib-leskofcali (26.02.2026)
24. ŞAHİN, Ebubekir Sıddık, “Bahâr-ı Efkâr (İzzet Mollâ)”, TEES, Ankara 2022, https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/bahar-i-efkar-izzet-molla (26.02.2026)
25. ŞAHİN, Ebubekir Sıddık, “Hazân-ı Âsâr (İzzet Mollâ)”, TEES, Ankara 2022, https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/hazan-i-asar-izzet-molla (27.02.2026)
26. ŞAHİN, Ebubekir, Keçecizade İzzet Molla’nın Divanları: Bahar-ı Efkar ve Hazan-ı Asar, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Ankara 2004.
27. ŞENTÜRK, Ahmet Atilla, Kartal, Ahmet, Eski Türk Edebiyatı Tarihi, Dergah Yayınları, İstanbul 2011.
28. Tahir-ül Mevlevi, Edebiyat Lügati, (haz.) Kemal Edip Kürkçüoğlu, Enderun Kitabevi, İstanbul 1994.
29. TOPAK, Zafer, “Enderunlu Vâsıf Divanı’nda Şaire ve Sanat Çevresine Bakış”, TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, Yıl 7, Sayı 19, 2019, 376-398.
30. VELİBEYOĞLU, Veli Recai, Şiir Kitapları Antolojisi, İstanbul 1975.
31. YILDIRIM, Yusuf, Osman Şems Efendi ve Divanı, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara 2021.
32. YILDIRIM, Yusuf, Osman Şems Efendi, Hayatı, Eserleri ve Divanı (Metin-İnceleme-Tahlil), Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, İstanbul 2013.
33. YILDIZ, Ahmet Hamit, Leskofçalı Galib: Hayatı, Dönemi, Sanatı, Divan ve Metnin Bugünkü Türkçesi, Boğaziçi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2003.