Hoca Dehhani Divanı’nda Hayvan İmgeleri ve Kültürel Kavramlaştırma

Öz

Son araştırmalar ışığında 14. yüzyılda yaşadığı öne sürülen Dehhânî, Anadolu sahasında klasik Türk şiirinin öncü temsilcileri arasında yer alan bir şairdir. Hoca Dehhânî Divanı, aşk, güzellik ve tabiat gibi temaların yanı sıra sembolik anlatımlar bakımından da dikkat çeker. Bu sembolik anlatımın temel unsurlarından biri, şairin şiirlerinde yer verdiği hayvan imgeleridir. Bu makalede, Hoca Dehhânî Divanı’nda tespit edilen asdaf, burak, bülbül, dürrāc, efi, ejderha, har, hüdhüd, hümay, keklik, kumru, meges, pervane, semek, semender, simurg, şir, tavus, tuti ve zag gibi hayvan imgeleri, kültürel kavramlaştırma ve idrak dilbilimi çerçevesinde ele alınmıştır. Çalışmada, şairin şiirlerinde geçen hayvan unsurlarının yalnızca bir benzetme aracı olmadığı; aynı zamanda toplumun kültürel belleğinde yer etmiş anlamları ve düşünme biçimlerini yansıtan sembolik yapılar olarak işlev gördüğü ortaya konulmuştur. Bu doğrultuda Divan’da belirlenen hayvan imgeleri, ilgili beyitler bağlamında incelenmiş ve kültürel kavramlaştırma unsurlarıyla (metafor, metonimi, benzetme) birlikte değerlendirilmiştir. İnceleme sonucunda, bu hayvan imgelerinin yalnızca süsleyici teşbih unsurları olarak kullanılmadığı; aksine Türk kültür belleğindeki köklü kavramsal şemaları yansıttığı tespit edilmiştir. Dehhânî, bu imgeleri kullanarak aşkın fedakarlık boyutunu, hikmet arayışını, saltanat algısını ve kozmolojik inançları belirli bir zihnî düzen içinde somutlaştırmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Dehhânî Divanı
• hayvan imgeleri
• kültürel kavramlaştırma
• idrak dilbilimi
• klasik Türk şiiri.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Animal Imagery and Cultural Conceptualization in the Divan of Hoca Dehhani

Öz

In light of recent research, Hoca Dehhânî, who is suggested to have lived in the 14th century, is an important poet among the representatives of classical Turkish poetry in the Anatolian field. Hoca Dehhânî’s divan draws attention not only for its themes of love, beauty, and nature, but also for its symbolic expressions. One of the key elements of this symbolic expression is the use of animal imagery in the poet’s poems. In this article, the animal images identified in Hoca Dehhânî’s Divan such as asdaf, burak, nightingale, partridge, serpent, dragon, donkey, hoopoe, hümā, partridge, turtledove, fly, moth, fish, salamander, simurgh, lion, peacock, parrot, and raven are examined within the framework of cultural conceptualization and cognitive linguistics. The study demonstrates that the animal elements in the poet’s poems are not merely used as tools of comparison; rather, they function as symbolic structures that reflect meanings and ways of thinking embedded in the cultural memory of society. In this respect, the identified animal images in the Divan are analyzed in the context of the relevant couplets and evaluated together with cultural conceptualization tools such as metaphor, metonymy, and simile. As a result of the analysis, it has been determined that these animal images are not merely decorative elements of simile; on the contrary, they reflect deep-rooted conceptual schemas in Turkish cultural memory. Dehhânî uses these images to concretize the sacrificial dimension of love, the search for wisdom, perceptions of sovereignty, and cosmological beliefs within a structured mental framework.

Anahtar Kelimeler

• Hoca Dehhânî’s Divan
• animal imagery
• cultural conceptualization
• cognitive linguistics
• classical Turkish poetryeywords.

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Kaynakça

1. AKSAN, Doğan, Anlambilim, Anlambilim Konuları ve Türkçenin Anlambilimi, Engin Yayınevi, Ankara 2006.
2. ________ Şiir Dili ve Türk Şiir Dili (Dilbilim Açısından Bakış), Engin Yayınevi, Ankara 1995.
3. BİLGEGİL, Kaya, Edebiyat Bilgi ve Teorileri, Belâgat. Enderun Kitabevi, İstanbul 1989.
4. DERDİYOK, İ. Çetin, “Hoca Dehhânî’nin Kasidesine Tematik Bir Bakış”, Yedi İklim, İstanbul 1994, 59-63.
5. DEVELİOĞLU, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat, Aydın Yayınları, Ankara 2010.
6. DİLÇİN, Cem, Yeni tarama sözlüğü, TDK Yayınları, Ankara 2000.
7. EFE, Kürşat, "Eski Türkçe Döneminde Hayvan Türlerinin Adlandırılması", IJLET dergisi, Samsun 2018, 329-352.
8. ERDEM, Melek, Türkmen Türkçesinde Metaforlar, Tengrim Türklük Bilgisi Araştırmaları Dizisi: 6, KÖKSAV Yayınları, Ankara 2003.

9. ________ "Kültürel Dilbilimi ve Türkmen Türkçesi’nde Deyim Aktarmaları (Metaphor) Üzerine", Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2007, 539-550.
10. ERSOY, Ersen, Ümran Ay, Hoca Dehhânî Divanı, Türkiye Bilimler Akademisi, Ankara 2017.
11. ________ “Hoca Dehhânî Hakkında Yeni Bilgiler” Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, İstanbul 2015, s. 1-26.
12. GÜLLÜ, Hediye, "Hoca Dehhani’nin Divan’ında Halk Unsurları", Uluslararası Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Dergisi, Trabzon 2025, 643-649.
13. İLAYDIN, Hikmet, “Dehhânî’nin Şiirleri”, Ömer Asım Aksoy Armağanı, Yazı Kurulu: Mustafa Canpolat, Semih Tezcan, Mustafa Şerif Onaran, TDK Yayınları, Ankara 1978, 137-176.
14. KANAR, Mehmet, Eski Anadolu Türkçesi Sözlüğü, Say Yayınları, İstanbul 2011.
15. KARABEYOĞLU, Adnan, Asu Ersoy, "Kültürel Kavramlaştırma ve Kutadgu Bilig’de Kuş Tasvirleri", Turkish Studies, 7(2), İstanbul 2012, 621-642.
16. KIRAN Zeynel, Ayşe Eziler Kıran, Dilbilime Giriş, Seçkin Yayınları, Ankara 2006.
17. KÖVECSES, Zortan, Metaphor: a practical ıntroduction. Cambridge University Press, Cambridge 2002.
18. KUZU, Fettah, "Hoca Dehhânî’nin “İdem” Redifli Gazelinde “Vâsûht Tarzı Aşk” veya Geleneğin Sorgulanması", Rumeli DE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, İstanbul 2023, 841-851.
19. LAKOFF George, Mark Johnson, Metaforlar, Hayat, Anlam ve Dil. (Çev. Gökhan Yavuz Demir), Paradigma Yayıncılık, İstanbul 2010.
20. MİTCHELL, William John Thomas, İkonoloji -İmaj, Metin, İdeoloji, Paradigma Yayınları. İstanbul 2005.
21. ONAY, Ahmet Talat, Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı, MEB Yayınları, İstanbul 1996.
22. PALA, İskender, Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Kapı Yayınları, İstanbul 2004.
23. SARAÇ, Yekta, Klâsik Edebiyat Bilgisi, Belâgat. 3F Yayınları, İstanbul 2007.
24. SHARİFİAN, Farzad, Cultural Conceptualisations And Language: Theoretical Framework And Applications. John Benjamins, Leiden 2011.
25. ________“On Cultural Conceptualizations”, Journal of Cognition and Culture, Leiden 2003, 187-207.
26. T.D.K., "Güncel Türkçe Sözlük", https://sozluk.gov.tr/ (Erişim Tarihi: 16.01.2026).
27. TOKAY, Yaşar, "Kitâbu Gülistân Bi't‐Türkî'de Hayvan Adlarının Metaforik Kullanımları", Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Bartın 2018, 31-32.
28. UĞUR, Nizamettin, Anlambilim, Doruk Yayınları, İstanbul 2007.