“Watering Down” History: History of Fish between Violence and Labor

Öz

This study emerges from the need to expand the boundaries of historiography through an interspecies ethic and, in doing so, shifts the predominantly terrestrial focus of animal history research toward the aquatic world. The habitual absence or exceptional treatment of fish in historiography can be partly attributed to archival uncertainties and methodological challenges inherent to aquatic contexts. Yet this situation also points to a structural mode of non-seeing that gains continuity through particular perspectives, regimes of knowledge, and narrative practices. Because of this exclusion, the visibility of violence directed toward the aquatic world is diminished. This article interrogates the historical processes that reinforce a dominant regime of perception accustomed to treating fish as biological “stocks.” Within this framework, it examines how the transfer of war technologies into fishing practices during peacetime has transformed the seas into an invisible zone of exploitation, and how processes of deterritorialization and destruction have expanded from land to water, and from humans to non-human animals. In addition, by discussing fish in terms of their bodily labor, semiotic workloads, cultural representations, and practices of resistance, the article evaluates the possibilities of incorporating them into historiography. By proposing a “watering down” reading that takes seriously the archive’s fluid, obscured dimensions and relational connections, the article seeks an alternative ground for thinking toward an interspecies historiography.

Anahtar Kelimeler

• Fish
• Speciesism
• Violence
• Militarization
• Bluefish
• Labor

Tarihi "Su"landırmak: Şiddet ve Emek Arasında Balığın Tarihi

Öz

Bu çalışma, tarihyazımının sınırlarını türler arası bir etikle genişletme gereğinden hareketle, mevcut hayvan tarihi araştırmalarında baskın olan karasal merceği sucul dünyaya çevirir. Balıkların tarihyazımındaki alışılmış yokluğunu ya da istisnaîliğini sucul olana dair bazı arşivsel belirsizlikler ve metodolojik zorluklarla ilişkilendirmek mümkündür. Öte yandan bu durum belirli bakış açıları, bilgi rejimleri ve anlatı pratikleri aracılığıyla süreklilik kazanan yapısal bir görmeme biçimini de kapsar. Bu dışarıda kalmanın bir sonucu olarak sucul dünyaya yönelik şiddetin fark edilebilirliği azalır. Bu makalede, balıkları biyolojik “stoklar” olarak ele almaya alışmış bakış rejimini güçlendiren tarihsel süreçler sorgulanmaktadır. Bu çerçevede, savaş teknolojilerinin barış döneminde balıkçılığa aktarılmasıyla denizlerin görünmez bir sömürü alanına dönüşümü ele alınmakta; yerinden edilmenin ve kırımın karadan suya, insanlardan insan olmayan hayvanlara doğru genişlemesi incelenmektedir. Ayrıca balıkların bedensel emekleri, semiyotik iş yükleri, kültürel temsilleri ve direniş pratikleri tartışılarak tarihyazımına dâhil edilmelerinin imkânları değerlendirilmektedir. Arşivin akışkan, gölgede kalan boyutlarını ve bağlantılarını ciddiye alan “su’landırılmış” bir okuma önerisiyle metin, türler arası bir tarihyazımı için alternatif düşünme zemini arar.

Anahtar Kelimeler

• Balık
• Türcülük
• Şiddet
• Militarizasyon
• Lüfer
• Emek

Kaynakça

1. Akıllı, Sinan. “Antroposen’de Türlerarası Adalet İçin Bir Model”. Pasajlar 12, 2022, 67–80.
2. Attenborough, David. Gezegenimizden Bir Yaşam: Tanıklık Ettiklerim ve Geleceğe Dair Bir Vizyon. Çev. Onur Uygun. İstanbul: Kronik, 2022.
3. Balcombe, Jonathan. Balıkların Bildikleri: Sualtı Kuzenlerimizin İç Dünyası. Çev. Elvin Vural. İstanbul: Metis, 2020.
4. Batzke, Ina, Lea Espinoza Garrido, and Linda M. Hess, eds. Life Writing in the Posthuman Anthropocene. Palgrave Studies in Life Writing. Cham: Palgrave Macmillan, 2021. https://doi. org/10.1007/978-3-030-77973-3.
5. Bayrakçı, Kemal. “Marmara Balıkçılık Mektebi”. İktisadi Yürüyüş no. 38–39, 1941, 8–1a2.
6. Bekoff, Marc. Düşünen Hayvanlar. Çev. Serpil Çağlayan. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2002.
7. Belge, Murat. Tarih Boyunca Yemek Kültürü. İstanbul: İletişim, 2001.
8. Benjamin, Walter. “Tarih Kavramı Üzerine”. Son Bakışta Aşk. Yay. Haz. Nurdan Gürbilek, Sabir Yücesoy, 39–50. İstanbul: Metis, 2005. Bilge, İbrahim. “Balık Ürünlerimiz ve Bizlere Düşen Görev”. Balık ve Balıkçılık 23, no. 4, 1975, 19–22.

9. Blank, Manfred ve Merlyn Solakhan, yön. Boğaza Sürgün. Almanya ve Türkiye, 2002.
10. Bursa, Pınar. “Antik Çağ’da Anadolu’da Balık ve Balıkçılık”. Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 2007.
11. Büyükdalyancı, Burhan. “Balıklarımızı Tanıyor Muyuz?”. Hayat, 1972.
12. Butler, Judith. Kırılgan Hayat: Yasın ve Şiddetin Gücü. Çev. Başak Ertür. İstanbul: Metis, 2005.
13. Brant, Clare. “The Sentience of Sea Squirts.” Life Writing in the Posthuman Anthropocene. Hazırlayan Ina Batzke, Lea Espinoza Garrido ve Linda M. Hess, 123–156. Cham: Palgrave Macmillan, 2021. https://doi.org/10.1007/978-3-030-77973-3_5.
14. Deveciyan, Karekin. Türkiye’de Balık ve Balıkçılık. Çev. Erol Üyepazarcı. İstanbul: Aras, 2006.
15. Dölek-Sever, Deniz. “Hayvan Tarihi: Osmanlı-Türkiye Geçmişine Türlerarası Perspektifle Bakmak”. Reflektif 5, no. 2, 2024, 241–260.
16. Dursun, Ahmet. İstanbul’da Yaşama Sanatı. İstanbul: Ötüken, 1999.
17. Emek, Fatma. İkinci Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e Türkiye’de Hayvancılık (1908–1938). Doktora tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, 2023.
18. Erkebay, Cem ve Nurdoğan Rigel. “‘Boğaziçi Medeniyeti’nde Balık Kültürü ve Lüfer”. Etkileşim 2, no. 3, 2019, 28–51.
19. Faroqhi, Suraiya. “Fish and Fishermen in Ottoman Istanbul”. Water on Sand: Environmental Histories of the Middle East and North Africa. Yay. Haz. Alan Mikhail, 91–109. New York: Oxford University Press, 2012.
20. Foucault, Michel. Biyopolitikanın Doğuşu: Collège de France Dersleri (1978–1979). Çev. A. Tayla. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2024.
21. Gezgin, Deniz. Yerkuşağı. İstanbul: Sel Yayıncılık, 2021.
22. Grothusen, Klaus-Detlev. “1933 Yılından Sonra Alman Bilim Adamlarının Türkiye’ye Göçü: Atatürk Döneminde Alman-Türk İlişkileri”. Belleten CXLVI2, 1981, 538–546.
23. Gündoğdu, Cihangir. “Savaşın Meçhul Aktörleri: Osmanlı Cihan Harbi Seferberliğinde Hayvanlar Üzerine Genel Bir Değerlendirme”. Kebikeç 53, 2022, 55–88.
24. Hribal, Jason. “Animals Are Part of the Working Class: A Challenge to Labor History”. Labor History 44, no. 4, 2003, 435–453. https://doi.org/10.1080/0023656032000170069.
25. Karapınar, Şeref. “California’daki Akvaryumlar”. Balık ve Balıkçılık 23, no. 4, 1975, 23–29. Kemal, Yaşar. Deniz Küstü. İstanbul: Yapı Kredi, 2004.
26. Kırker, Enver. “Denizlerimizin Serveti”. İktisadî Yürüyüş, no. 77, 1943, 18.
27. Kiraz, Sibel. Şiddetsiz Bir Tarihin Olanağı. İstanbul: Nika, 2024.
28. Knudsen, Ståle. Fishers and Scientists in Modern Turkey. New York: Berghahn Books, 2008.
29. Kosswig, Curt. “Balıkçılık Biolojisi”, Balık ve Balıkçılık 1, no. 4, 1952, 3–13.
30. Malkoç, Eminalp. “Bostancı Canavarları: Erken Cumhuriyet Döneminden Bir Köpekbalığı Hikâyesi.” Toplumsal Tarih 292 (Nisan 2018): 42–48.
31. Mood, Alison, Elena Lara, Natasha K. Boyland, ve Phil Brooke. “Estimating Global Numbers of Farmed Fishes Killed for Food Annually from 1990 to 2019”. Animal Welfare 32, 2023, e12, 1-16. https://doi.org/10.1017/awf.2023.4.
32. Morris, Desmond. Hayvan Sözleşmesi. Çev. Mehmet Harmancı. İstanbul: İnkılap, 1991.
33. Muammer, Asaf. İstanbul Balık Kültürü. İstanbul: Küre, 2016.
34. Nance, Susan. “Who is a Greyhound? Reflections on the Non-Human Digital Archive”. Traces of the Animal Past. Yay. Haz. Jennifer Bonnell ve Sean Kheraj, 91–116. Calgary Press, 2022.
35. Nümann, W. “İskenderun ve Civarı Balıkçılığı Hakkında İntibalar”. Balık ve Balıkçılık 1, no. 9, 1953, 3–12.
36. Öztürk, Bayram. “Karadeniz’de Hamsi ve Yunus Tartışmaları Üzerine”. Deniz Ticareti Dergisi. Şubat 2021, 21–24.
37. Payne, Roger S., ve Scott McVay. “Songs of Humpback Whales”. Science 173, no. 3997, 1971, 585–597. https://doi.org/10.1126/science.173.3997.585.
38. Pasiner, Ali. Balık ve Olta. İstanbul: Remzi, 2013.
39. Peglow, Herbert. “Elektro-Fizyolojik Tesirlerin Açık Deniz Balıkçılığında Kullanılması”. Balık ve Balıkçılık 1, no. 12, 1953, 8–13.
40. Reeves, Randall R., ve Giuseppe Notarbartolo di Sciara, ed. The Status and Distribution of Cetaceans in the Black Sea and Mediterranean Sea. Malaga: IUCN Centre for Mediterranean Cooperation, 2006.
41. Ritvo, Harriet. “On the Animal Turn”. Daedalus 136, no. 4, 2007, 118–122. https://www.jstor.org/stable/20028156.
42. Rothfels, Nigel. “The Elephant in the Archive”. Traces of the Animal Past. Yay. Haz. Jennifer Bonnell ve Sean Kheraj, 217–231. Calgary Press, 2022.
43. Sarı, Mustafa. Balıkçılık Yöneticisinin El Kitabı. İstanbul: Nobel, 2015. ________. Müsilaj. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2022.
44. Swart, Sandra. “Kicking Over the Traces? Freeing the Animal from the Archive”. Traces of the Animal Past. Yay. Haz. Jennifer Bonnell ve Sean Kheraj, 19–42. Calgary Press, 2022.
45. Ticaret ve Sanayi Odasında Müteşekkil İstanbul İktisat Komisyonu. Ticaret ve Sanayi Odasında Müteşekkil İstanbul İktisat Komisyonu Raporu. Çev. Aynur Karayılmazlar, İstanbul: İstanbul Ticaret Odası Yayını, 2006.
46. Tufan, Aslan. “Balıkçılığımızın İnkişafına Doğru”. İktisadî Yürüyüş 5, no. 110, 1944, 1.
47. Tuna, Serkan. “CHP İktidarında Türk Balıkçılık Sektörüne Yönelik Faaliyetler (1923–1950)”. Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları 16, no. 32 (2017/2): 87–148.
48. Ulman, Aylin, Mustafa Zengin, Nazlı Demirel ve Daniel Pauly. “The Lost Fish of Turkey”. Frontiers in Marine Science 7 (2020): 650. https://doi.org/10.3389/fmars.2020.00650.
49. Ulukan, Umut. “Balıklar, Tekneler ve Tayfalar: Türkiye’de Balıkçılık Sektöründe Çalışma ve Yaşam Koşulları”. Çalışma ve Toplum 2016/1 (2016): 115–142.
50. Uygun, Süleyman. “İki Bin Yıllık Bir Geleneğin Sonu: 19. Yüzyıl Karadeniz’de Yunus Avcılığı ve Balık Yağı Endüstrisi”. KADİM 8, 2024, 115–142.
51. de Waal, Frans. Are We Smart Enough to Know How Smart Animals Are? New York: Norton & Company, 2016.
52. Yılmaz, Lale. “Bizans Sanatında Yunus ve Yunus Sembolü Üzerine”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 9, no. 44, 2016, 757–761.
53. Yurtoğlu, Nadir. “Erken Cumhuriyet Dönemi ve Sonrasında Türkiye’de Balıkçılık Faaliyetleri (1923–1960)”. Tarih İncelemeleri Dergisi 32, no. 1, 2017, 233–263.
54. Zengin, Mustafa. “Karadeniz’de Yunus Avcılığı”. SÜMAE Yunus Araştırma Bülteni 8, no. 1, 2008, 8–12. Zeybek, Sezai Ozan. Türkiye’nin Yakın Tarihinde Hayvanlar: Sosyal Bilimleri İnsan Olmayanlara Açmak. İstanbul: NotaBene, 2020.
55. Akşam Gazetesi
56. Cumhuriyet Gazetesi
57. Milliyet Gazetesi
58. Son Posta Gazetesi
59. Vakit Gazetesi
60. https://anzacportal.dva.gov.au/wars-and-missions/ww1/military-organisation/technology-and-equipment. Erişim Tarihi: 21.11.2025.
61. https://bluepoint.gen.tr/Kosswig/fotograflar.html. Erişim Tarihi: 21.11.2025.
62. https://hayvanat.bilgi.org.tr/post/tarihi-su-land%C4%B1rmak. Erişim Tarihi: 21.11.2025.
63. https://veriportali.tuik.gov.tr/. Erişim Tarihi: 21.11.2025.
64. https://www.milliyet.com.tr/gundem/arar-jilet-olmasin-1910969.
65. 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu. Kabul tarihi: 22 Mart 1971. Resmî Gazete, 4 Nisan 1971, Sayı: 13799.
66. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Cumhuriyet Arşivi (BCA).
67. Cumhuriyet Halk Fırkası. C.H.F. Programı. Ankara: T.B.M.M. Matbaası, 1931.
68. Su Ürünleri Tüzüğü. Resmî Gazete, 29 Şubat 1984, Sayı: 18327.
69. Türkiye Büyük Millet Meclisi. Zabıt Ceridesi. Dönem 5, Cilt 13. 1 Kasım 1936.